Chính Sách Kiều Hối Phục Vụ Phát Triển Kinh Tế Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích vai trò của kiều hối trong phát triển kinh tế Việt Nam, cung cấp giải pháp và chính sách hiệu quả.

• Tác giả: Trần Huy Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Tuấn Nghĩa
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Chính Sách Kiều Hối Đẩy Mạnh Phát Triển Kinh Tế Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
• 1.1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KIỀU HỐI
• 1.1.1. Sự di cư và dịch chuyển lao động
• 1.1.2. Khái niệm kiều hối
• 1.1.3. Phân loại kiều hối
• 1.2. TÁC ĐỘNG CỦA KIỀU HỐI TỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ
• 1.2.1. Tác động của kiều hối tới phát triển kinh tế qua tích luỹ vốn
• 1.2.2. Tác động của kiều hối tới phát triển kinh tế thông qua nguồn nhân lực
• 1.2.3. Tác động của kiều hối tới phát triển kinh tế qua chỉ tiêu năng suất tổng hợp
• 1.3. CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
• 1.3.1. Khái niệm chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế
• 1.3.2. Mục tiêu của chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế
• 1.3.3. Nội dung chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế
• 1.3.4. Công cụ thực thi chính sách kiều hối
• 1.4. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 1.4.1. Kinh nghiệm quốc tế về chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế
• 1.4.2. Tổng kết kinh nghiệm quốc tế về chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẠI VIỆT NAM
• 2.1. THỰC TRẠNG KIỀU HỐI TẠI VIỆT NAM
• 2.1.1. Thực trạng kiều hối vào Việt Nam nhìn từ bên cung
• 2.1.2. Thực trạng kiều hối vào Việt Nam nhìn từ bên trung gian
• 2.1.3. Thực trạng kiều hối vào Việt Nam nhìn từ bên cầu
• 2.2. TÁC ĐỘNG CỦA KIỀU HỐI TỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ VIỆT NAM
• 2.2.1. Tác động của kiều hối tới phát triển kinh tế Việt Nam qua mô hình VECM
• 2.2.2. Tác động của kiều hối tới phát triển kinh tế Việt Nam qua mô hình PSM
• 2.2.3. Tác động của kiều hối tới phát triển kinh tế Việt Nam qua điều tra khảo sát
• 2.3. THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI TẠI VIỆT NAM
• 2.3.1. Chính sách kiều hối tại Việt Nam trước năm 1999
• 2.3.2. Chính sách kiều hối tại Việt Nam giai đoạn 1999-2018
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẠI VIỆT NAM
• 2.4.1. Những mặt tích cực
• 2.4.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VỀ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ VIỆT NAM
• 3.1. QUAN ĐIỂM VỀ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI TẠI VIỆT NAM
• 3.2. MỤC TIÊU CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẠI VIỆT NAM
• 3.2.1. Hệ thống mục tiêu nhằm tăng nguồn cung kiều hối vào kênh chính thức
• 3.2.2. Hệ thống mục tiêu nhằm hướng dòng kiều hối vào phát triển kinh tế
• 3.3. GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ VIỆT NAM
• 3.3.1. Nhóm giải pháp từ phía cung
• 3.3.2. Nhóm giải pháp cho kênh dịch vụ chuyển tiền
• 3.3.3. Nhóm giải pháp về phía cầu
• 3.4. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 3.4.1. Nâng cao công tác thống kê về kiều hối
• 3.4.2. Tăng cường sự minh bạch thông tin về kiều hối
• 3.4.3. Tổ chức lại Quỹ bảo hộ công dân và Quỹ quốc gia về việc làm
• 3.4.4. Tăng cường quản lý hoạt động tín dụng ưu đãi cho xuất khẩu lao động
• 3.4.5. Xây dựng chính sách cho lao động ngắn hạn theo thời vụ
• Tài liệu tham khảo
• Danh mục công trình công bố có liên quan
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phỏng vấn chuyên sâu đối tượng hộ gia đình nhận kiều hối
• Phụ lục 2. Phỏng vấn chuyên sâu đối tượng người gửi kiều hối
• Phụ lục 3. Phỏng vấn chuyên sâu đối tượng trung gian nhận và chi trả kiều hối
• Phụ lục 4. Phỏng vấn chuyên sâu đối tượng các cán bộ của tổ chức trung gian
• Phụ lục 5. Phỏng vấn chuyên sâu đối tượng cán bộ hội nông dân
• Phụ lục 6. Phỏng vấn chuyên sâu đối tượng cơ quan quản lý
• Phụ lục 7. Danh mục điều ước, thỏa thuận về hợp tác lao động từ 2010-2017
• Phụ lục 8. Bảng 2.9: Kết quả mô hình VECM
• Phụ lục 9. Bảng 2.10: Kết quả mô hình VECM đối với mối quan hệ dài hạn
• Phụ lục 10. Bảng 2.11: Kiểm định Wald test đánh giá tác động ngắn hạn
• Phụ lục 11. Kiểm định PSTEST
• Phụ lục 12. Kết quả mô hình Probit

Tóm tắt

I. Kiều Hối và Phát Triển Kinh Tế Việt Nam Tổng Quan Nghiên Cứu

Nghiên cứu về kiều hối và phát triển kinh tế đã thu hút sự quan tâm lớn từ các tổ chức quốc tế và học giả. World Bank và IMF đã công bố nhiều báo cáo về quy mô, tác động và chi phí chuyển tiền của kiều hối. Các nghiên cứu này thường tập trung vào việc định lượng tác động của kiều hối đối với tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo và bất bình đẳng. Nhiều nghiên cứu cho thấy kiều hối có tác động tích cực đến tiêu dùng, đầu tư và giáo dục tại các nước đang phát triển. Tuy nhiên, cũng có những nghiên cứu cảnh báo về những tác động tiêu cực tiềm ẩn, chẳng hạn như sự phụ thuộc vào nguồn vốn bên ngoài và tình trạng lạm phát. Các nghiên cứu gần đây còn tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến dòng kiều hối, bao gồm chính sách của chính phủ, chi phí chuyển tiền và tình hình kinh tế của các nước gửi và nhận kiều hối. Chính sách thu hút kiều hối hiệu quả là yếu tố then chốt để tối đa hóa lợi ích kinh tế từ nguồn vốn này. Các nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giảm chi phí chuyển tiền, tăng cường minh bạch và tạo điều kiện thuận lợi cho kiều bào đầu tư về nước.

1.1. Tổng Quan Nghiên Cứu Quốc Tế Về Tác Động của Kiều Hối

Nghiên cứu quốc tế về tác động của kiều hối tập trung vào các khía cạnh khác nhau. Một số nghiên cứu tập trung vào tác động của kiều hối đến tăng trưởng kinh tế. Số khác nghiên cứu về tác động đến giảm nghèo và cải thiện đời sống. Nghiên cứu khác nữa lại tập trung vào tác động đến thị trường lao động và đầu tư. Các nghiên cứu của World Bank và IMF thường sử dụng dữ liệu vĩ mô để phân tích các xu hướng và tác động tổng thể của kiều hối. Các nghiên cứu học thuật thường sử dụng dữ liệu vi mô để phân tích tác động đến hộ gia đình và doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu thường cho thấy kiều hối có tác động tích cực đến các chỉ số kinh tế - xã hội, đặc biệt là ở các nước có thu nhập thấp.

1.2. Khoảng Trống Nghiên Cứu và Hướng Tiếp Cận Mới Về Kiều Hối

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về kiều hối, vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy. Ví dụ, cần có thêm nghiên cứu về tác động của kiều hối đến đổi mới sáng tạo và năng suất. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định sử dụng kiều hối của các hộ gia đình và doanh nghiệp. Hướng tiếp cận mới có thể tập trung vào việc sử dụng dữ liệu lớn và các phương pháp phân tích tiên tiến để hiểu rõ hơn về các động thái của dòng kiều hối. Nghiên cứu cũng cần xem xét vai trò của công nghệ và các dịch vụ tài chính số trong việc giảm chi phí chuyển tiền và tăng cường khả năng tiếp cận kiều hối cho người nghèo. Chính sách kiều hối cần được thiết kế dựa trên các bằng chứng nghiên cứu để đảm bảo hiệu quả và bền vững.

II. Phân Tích Thực Trạng Kiều Hối ở Việt Nam Cơ Hội và Thách Thức

Việt Nam là một trong những quốc gia nhận kiều hối lớn nhất trên thế giới. Dòng kiều hối đã đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế của đất nước, giúp tăng tiêu dùng, đầu tư và tạo việc làm. Tuy nhiên, cũng có những thách thức liên quan đến việc quản lý và sử dụng kiều hối hiệu quả. Một trong những thách thức lớn nhất là tình trạng đô la hóa, khi người dân có xu hướng giữ ngoại tệ thay vì sử dụng đồng Việt Nam. Điều này có thể làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ. Ngoài ra, cần có các biện pháp để ngăn chặn hoạt động rửa tiền thông qua kênh kiều hối. Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách để khuyến khích kiều bào đầu tư về nước và tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển tiền. Tuy nhiên, cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư và tăng cường minh bạch để thu hút nhiều hơn nguồn vốn kiều hối vào các dự án phát triển kinh tế.

2.1. Thực Trạng Dòng Kiều Hối Vào Việt Nam Quy Mô và Cơ Cấu

Dòng kiều hối vào Việt Nam đã tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm gần đây. Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, kiều hối năm 2023 đạt mức kỷ lục. Nguồn kiều hối chủ yếu đến từ các nước có đông kiều bào sinh sống và làm việc, chẳng hạn như Hoa Kỳ, Úc và Canada. Cơ cấu kiều hối cũng có sự thay đổi, với tỷ trọng kiều hối được sử dụng cho mục đích đầu tư ngày càng tăng. Tuy nhiên, phần lớn kiều hối vẫn được sử dụng cho mục đích tiêu dùng và hỗ trợ gia đình. Chính sách tỷ giá hối đoái và lãi suất có ảnh hưởng lớn đến dòng kiều hối vào Việt Nam. Các chính sách này cần được điều chỉnh linh hoạt để đảm bảo sự ổn định của kinh tế vĩ mô.

2.2. Kênh Chuyển Kiều Hối và Chi Phí Chuyển Tiền Hiện Nay

Có nhiều kênh để chuyển kiều hối vào Việt Nam, bao gồm ngân hàng, công ty chuyển tiền và các kênh không chính thức. Chi phí chuyển tiền khác nhau tùy thuộc vào kênh và quốc gia gửi tiền. Chi phí chuyển tiền từ các kênh không chính thức thường thấp hơn, nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ngân hàng Nhà nước đã khuyến khích các ngân hàng và công ty chuyển tiền giảm chi phí chuyển tiền và tăng cường tính minh bạch. Việc sử dụng công nghệ và các dịch vụ tài chính số có thể giúp giảm chi phí chuyển tiền và tăng cường khả năng tiếp cận cho người nghèo. Chính sách khuyến khích các tổ chức tài chính cung cấp dịch vụ chuyển tiền với chi phí thấp là rất quan trọng.

III. Tác Động của Kiều Hối đến Tăng Trưởng Kinh Tế và Xóa Đói Giảm Nghèo

Kiều hối có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam. Kiều hối giúp tăng tiêu dùng, đầu tư và tạo việc làm. Ngoài ra, kiều hối còn giúp cải thiện trình độ học vấn và sức khỏe của người dân. Nhiều nghiên cứu cho thấy kiều hối có tác động lớn đến giảm nghèo ở các vùng nông thôn. Tuy nhiên, cần có các chính sách để đảm bảo rằng kiều hối được sử dụng hiệu quả và bền vững. Chính phủ có thể khuyến khích người dân đầu tư kiều hối vào các dự án phát triển kinh tế và xã hội. Ngoài ra, cần có các biện pháp để ngăn chặn tình trạng tham nhũng và lãng phí kiều hối. Tăng cường năng lực cho người dân sử dụng kiều hối một cách hiệu quả cũng là một yếu tố quan trọng.

3.1. Kiều Hối và Tiêu Dùng Phân Tích Ảnh Hưởng Đến Hộ Gia Đình

Kiều hối có tác động lớn đến tiêu dùng của các hộ gia đình ở Việt Nam. Các hộ gia đình nhận kiều hối thường có mức tiêu dùng cao hơn so với các hộ gia đình không nhận kiều hối. Kiều hối giúp các hộ gia đình mua sắm hàng hóa và dịch vụ, cải thiện chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, cũng có những lo ngại về việc kiều hối có thể dẫn đến tiêu dùng quá mức và lãng phí. Cần có các biện pháp để khuyến khích các hộ gia đình sử dụng kiều hối một cách hợp lý và tiết kiệm. Giáo dục tài chính và tư vấn đầu tư có thể giúp các hộ gia đình đưa ra các quyết định tài chính thông minh.

3.2. Đầu Tư Từ Kiều Hối Thúc Đẩy Phát Triển Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa

Kiều hối có thể là một nguồn vốn quan trọng cho phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) ở Việt Nam. Nhiều kiều bào có mong muốn đầu tư về nước và thành lập doanh nghiệp. Tuy nhiên, họ thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn và các dịch vụ hỗ trợ kinh doanh. Chính phủ cần có các chính sách để tạo điều kiện thuận lợi cho kiều bào đầu tư vào SME, chẳng hạn như cung cấp các khoản vay ưu đãi và các chương trình tư vấn kinh doanh. Kết nối mạng lưới giữa kiều bào và các doanh nghiệp trong nước cũng là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy đầu tư từ kiều hối.

3.3. Tác Động của Kiều Hối Đến Giáo Dục và Y Tế Nâng Cao Chất Lượng Cuộc Sống

Kiều hối có tác động tích cực đến giáo dục và y tế ở Việt Nam. Các hộ gia đình nhận kiều hối thường có khả năng chi trả cho giáo dục và y tế tốt hơn so với các hộ gia đình không nhận kiều hối. Kiều hối giúp trẻ em được đi học và được chăm sóc sức khỏe tốt hơn. Điều này có tác động lớn đến nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển nguồn nhân lực. Chính phủ có thể phối hợp với các tổ chức phi chính phủ để cung cấp các dịch vụ giáo dục và y tế cho các hộ gia đình nhận kiều hối. Hỗ trợ tài chính cho học sinh và sinh viên nghèo từ nguồn kiều hối cũng là một giải pháp hiệu quả.

IV. Chính Sách Kiều Hối Hiện Hành Đánh Giá Ưu Điểm và Hạn Chế

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách để quản lý và sử dụng kiều hối. Các chính sách này bao gồm các quy định về quản lý ngoại hối, khuyến khích kiều bào đầu tư về nước và tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển tiền. Tuy nhiên, các chính sách hiện hành vẫn còn một số hạn chế. Ví dụ, thủ tục hành chính còn phức tạp và chi phí chuyển tiền vẫn còn cao. Ngoài ra, chưa có các chính sách cụ thể để khuyến khích kiều bào đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên. Cần có các giải pháp để cải thiện chính sách kiều hối, tăng cường tính minh bạch và hiệu quả.

4.1. Khung Pháp Lý về Quản Lý Kiều Hối Các Quy Định Hiện Hành

Khung pháp lý về quản lý kiều hối ở Việt Nam bao gồm các văn bản pháp luật do Ngân hàng Nhà nước ban hành. Các quy định này quy định về các kênh chuyển tiền, thủ tục chuyển tiền và nghĩa vụ báo cáo. Các quy định này cũng quy định về việc sử dụng kiều hối cho các mục đích khác nhau. Cần rà soát và sửa đổi các quy định này để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Đơn giản hóa thủ tục và giảm chi phí tuân thủ là rất quan trọng.

4.2. Chính Sách Khuyến Khích Kiều Bào Đầu Tư Hiệu Quả và Thách Thức

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách để khuyến khích kiều bào đầu tư về nước. Các chính sách này bao gồm các ưu đãi về thuế, đất đai và các dịch vụ hỗ trợ kinh doanh. Tuy nhiên, hiệu quả của các chính sách này vẫn còn hạn chế. Nhiều kiều bào vẫn còn e ngại về môi trường đầu tư và rủi ro kinh doanh. Cần cải thiện môi trường đầu tư, tăng cường tính minh bạch và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư để thu hút nhiều hơn nguồn vốn kiều hối vào các dự án phát triển kinh tế.

V. Giải Pháp Chính Sách Kiều Hối Tối Ưu Hóa Tác Động Đến Kinh Tế

Để tối ưu hóa tác động của kiều hối đến phát triển kinh tế, cần có một hệ thống chính sách đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách này cần tập trung vào việc giảm chi phí chuyển tiền, tăng cường minh bạch, khuyến khích kiều bào đầu tư về nước và tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng kiều hối hiệu quả. Chính phủ cần phối hợp với các tổ chức quốc tế và các đối tác phát triển để triển khai các giải pháp chính sách hiệu quả. Ngoài ra, cần có sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm kiều bào, ngân hàng, công ty chuyển tiền và các tổ chức xã hội.

5.1. Giảm Chi Phí Chuyển Tiền Giải Pháp Công Nghệ và Chính Sách

Chi phí chuyển tiền là một rào cản lớn đối với việc chuyển kiều hối vào Việt Nam. Sử dụng công nghệ và các dịch vụ tài chính số có thể giúp giảm chi phí chuyển tiền. Chính phủ cần khuyến khích các ngân hàng và công ty chuyển tiền áp dụng các công nghệ mới để giảm chi phí và tăng cường tính minh bạch. Ngoài ra, cần có các chính sách để tạo điều kiện cạnh tranh trên thị trường dịch vụ chuyển tiền.

5.2. Tăng Cường Minh Bạch Thông Tin và Giám Sát Thị Trường Kiều Hối

Tính minh bạch là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả và bền vững của thị trường kiều hối. Chính phủ cần cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về các kênh chuyển tiền, chi phí chuyển tiền và các quy định pháp luật liên quan. Ngoài ra, cần tăng cường giám sát thị trường kiều hối để ngăn chặn các hoạt động bất hợp pháp, chẳng hạn như rửa tiền. Công khai thông tin về các tổ chức chuyển tiền và các sản phẩm dịch vụ là một giải pháp hiệu quả.

VI. Tương Lai Chính Sách Kiều Hối Hướng Đến Phát Triển Bền Vững

Trong tương lai, chính sách kiều hối cần hướng đến phát triển bền vững. Điều này có nghĩa là cần đảm bảo rằng kiều hối được sử dụng hiệu quả và bền vững, góp phần vào tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Chính phủ cần có một tầm nhìn dài hạn về chính sách kiều hối và phối hợp với các bên liên quan để triển khai các giải pháp chính sách hiệu quả. Tăng cường năng lực cho người dân sử dụng kiều hối một cách hiệu quả và bền vững cũng là một yếu tố quan trọng.

6.1. Đổi Mới Sáng Tạo và Năng Suất Vai Trò của Kiều Hối

Kiều hối có thể đóng góp vào đổi mới sáng tạo và năng suất ở Việt Nam. Kiều bào có thể mang về nước kiến thức, kinh nghiệm và công nghệ mới. Ngoài ra, kiều hối có thể là một nguồn vốn quan trọng cho các dự án đổi mới sáng tạo. Chính phủ cần có các chính sách để khuyến khích kiều bào tham gia vào các hoạt động đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển giao công nghệ.

6.2. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Đầu Tư vào Giáo Dục và Đào Tạo từ Kiều Hối

Kiều hối có thể được sử dụng để đầu tư vào giáo dục và đào tạo, góp phần vào phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam. Kiều hối giúp các hộ gia đình chi trả cho giáo dục và đào tạo của con cái. Ngoài ra, kiều hối có thể được sử dụng để tài trợ cho các chương trình giáo dục và đào tạo. Chính phủ cần có các chính sách để khuyến khích các hộ gia đình và các tổ chức sử dụng kiều hối để đầu tư vào giáo dục và đào tạo.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số 9.01) của tác giả Trần Huy Tùng, được bảo vệ tại Học viện Ngân hàng năm 2019 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Tuấn Nghĩa và TS. Nguyễn Thị Phương Lan, tập trung nghiên cứu đề tài "Chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế Việt Nam".

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ bối cảnh tích lũy vốn cho tăng trưởng dài hạn theo học thuyết của mô hình Swan-Solow. Đối với các quốc gia đang phát triển có tỷ lệ tiết kiệm nội địa thấp, nguồn vốn từ bên ngoài giữ vai trò trọng yếu trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Kiều hối được xác định là nguồn tài chính chi phí thấp do không phải chịu nghĩa vụ trả lãi, có quy mô và tính ổn định vượt trội so với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hay viện trợ phát triển chính thức (ODA) tại nhiều quốc gia (World Bank, 2017). Tại Việt Nam, thống kê của World Bank cho thấy lượng kiều hối chuyển về nước đã gia tăng từ 141 triệu USD năm 1993 lên xấp xỉ 16 tỷ USD vào năm 2018 (tăng khoảng 100 lần). Trong giai đoạn khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008–2009, khi các dòng vốn ODA và FDI suy giảm, lượng kiều hối vào Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng ổn định.

Tuy nhiên, tác giả chỉ ra dòng kiều hối cũng tiềm ẩn những tác động tiêu cực đối với nền kinh tế vĩ mô:

1. Hiện tượng "bội thực vốn ngoại" khi nền kinh tế tiếp nhận một lượng ngoại tệ đột biến (điển hình như năm 2007 khi lượng vốn ngoại đổ vào lớn, bao gồm khoảng 7 tỷ USD kiều hối, gây sức ép tăng giá đồng Việt Nam, buộc Ngân hàng Nhà nước phải can thiệp mua ngoại tệ, tạo áp lực lạm phát và kích thích bong bóng tài sản trên thị trường chứng khoán và bất động sản).
2. Tình trạng đô la hóa nền kinh tế làm giảm hiệu lực của chính sách tiền tệ.
3. Xu hướng tiêu dùng quá mức đối với hàng nhập khẩu giá trị cao.
4. Nguy cơ từ hoạt động rửa tiền quốc tế.
5. Quy mô kiều hối qua kênh phi chính thức còn lớn (ước tính chiếm khoảng 30% tổng lượng kiều hối theo số liệu của cơ quan quản lý), gây trở ngại cho việc hoạch định và thực thi chính sách vĩ mô.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện là hệ thống chính sách kiều hối hiện hành tại Việt Nam còn thiếu tính đồng bộ, chưa có sự kết nối chặt chẽ giữa chính sách công và khu vực tư nhân, chưa chú trọng đúng mức đến việc khuyến khích chuyển hóa dòng kiều hối vào các kênh đầu tư phát triển, đồng thời thiếu các biện pháp nâng cao tính minh bạch trên thị trường chuyển tiền trung gian.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là xây dựng hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách kiều hối nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tại Việt Nam trên cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế và đánh giá thực trạng. Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về kiều hối, tác động của kiều hối và chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế theo mô hình cung – trung gian – cầu.
2. Tổng kết kinh nghiệm quốc tế về chính sách kiều hối tại một số quốc gia và rút ra bài học cho Việt Nam.
3. Phân tích thực trạng dòng kiều hối, đánh giá thực nghiệm tác động của kiều hối tới tăng trưởng kinh tế vĩ mô và kinh tế hộ gia đình, đồng thời rà soát khung chính sách kiều hối giai đoạn 1999–2018 tại Việt Nam.
4. Đề xuất quan điểm, mục tiêu, hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung vào nền kinh tế Việt Nam, có sự đối chiếu với kinh nghiệm của các quốc gia như Ấn Độ, Mexico, Philippines, El Salvador. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực trạng chính sách và dữ liệu thứ cấp tập trung chủ yếu từ năm 1999 (thời điểm ban hành Quyết định 170/1999/QĐ-TTg về khuyến khích người Việt Nam ở nước ngoài chuyển tiền về nước) đến năm 2018, kết hợp chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô từ năm 1993 đến năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu quốc tế trong luận án được cấu trúc theo ba nhóm chủ đề:

Về định nghĩa, phương pháp đo lường và dòng kiều hối: Nghiên cứu của Kapur (2003) và World Bank (2007) chỉ ra sự sai khác trong định nghĩa kiều hối dẫn đến sai lệch trong thống kê giữa các quốc gia. IMF (2009) mở rộng khái niệm kiều hối trong Cẩm nang Cán cân thanh toán và Vị thế đầu tư quốc tế (BPM6). Ratha và Shaw (2007) ước tính có khoảng 10%–29% lượng kiều hối toàn cầu dịch chuyển giữa các quốc gia đang phát triển (dòng Nam – Nam). Về kênh phi chính thức, Freund và Spatafora (2005) sử dụng lý thuyết kinh tế ngầm ước tính kiều hối phi chính thức chiếm từ 35%–75% lượng kiều hối chính thức trên mẫu 100 quốc gia. Adams (2007) khảo sát tại Ghana cho thấy người di cư quốc tế gửi tiền qua kênh chính thức đạt 43%, trong khi di cư nội địa chỉ đạt 1%. Orozco (2006) phân tích chi phí chuyển tiền cao tại 8 quốc gia Mỹ Latinh (trên 10% năm 2000, giảm còn 5,6% năm 2006). Aggarwal, Demirguc-Kunt và Peria (2006), Giuliano và Ruiz-Arranz (2005) chứng minh kiều hối qua kênh chính thức giúp mở rộng tín dụng và thúc đẩy phát triển tài chính.

Về các nhân tố ảnh hưởng tới dòng kiều hối:

• Cấp độ vĩ mô: Lucas và Stark (1985), Wahba (1991), Aydas, Metin-Ozcan và Neyapti (2005) phân tích các yếu tố tỷ giá, lãi suất, lạm phát và chênh lệch thu nhập (nghiên cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 1965–1993 và 1979–1993).
• Cấp độ vi mô: Các yếu tố văn hóa (Jones, 2011; Smith, 2001; Kurrien, 2008 tại Kerala - Ấn Độ; Tacoli, 1999 tại Roma); yếu tố giới tính (Pfieffer và cộng sự, 2007; Osaki, 1999 tại Thái Lan; Abrego, 2009 tại El Salvador; Rahman và Fee, 2009 tại Indonesia; King và Vullnetari, 2009 tại Albania); nhân khẩu học và học vấn (Durand và cộng sự, 1996; Naufal, 2007; Adams, 2008; Faini, 2007; Bollard và cộng sự, 2009 trên mẫu 11 nước OECD; de la Briere và cộng sự, 2002 tại Dominica); vai trò của các tổ chức Hội đồng hương ở nước ngoài - HTA (Levitt và Jaworsky, 2007; Orozco và Rouse, 2007; Goldring, 2004; Orozco và Welle, 2006 về chương trình 3x1 tại Mexico; Alarcon, 2002; Fox và Bada, 2008; Paul và Gamage, 2005).

Về sử dụng và tác động của kiều hối:

• Tiêu dùng và đầu tư: Chami, Fullenkamp và Jahjah (2003) cho rằng phần lớn kiều hối dành cho tiêu dùng và đầu tư vào tài sản phi sản xuất. Trái lại, Adams và Cuecuecha (2010) tại Guatemala, Edwards và Ureta (2003) tại El Salvador (giảm 54% nguy cơ bỏ học cấp 2 ở thành thị), Yang (2005) tại Philippines chỉ ra kiều hối làm tăng chi tiêu cho giáo dục. Osili (2004, 2007) tại Nigeria và Woodruff và Zenteno (2007) tại Mexico xác nhận kiều hối hỗ trợ hình thành doanh nghiệp nhỏ và xây dựng nhà ở.
• Tăng trưởng kinh tế: Các nghiên cứu đa quốc gia sử dụng mô hình GMM và OLS (Upadhyaya và cộng sự, 2008; Fayissa và Nsiah, 2008; Lartey và cộng sự, 2008; Barajas và cộng sự, 2009). Các nghiên cứu quốc gia đơn lẻ sử dụng mô hình VAR/VECM: Uprety (2017) tại Nepal; Belmimoun và cộng sự (2014) tại Algeria; Ahmed và Hakim (2017) tại Togo; Munir và cộng sự (2016) tại Pakistan.
• Hệ số nhân và giảm nghèo: Glytsos (1993) tìm ra hệ số nhân sản lượng của kiều hối tại Hy Lạp là 1,7; Taylor (1995) ghi nhận hệ số nhân 1,6 tại vùng nông thôn Mexico; Taylor và Dyer (2009) kiểm định bằng mô hình CGE. Adams và Page (2005) phân tích 71 quốc gia cho thấy kiều hối tăng 10% giúp giảm 3,5% tỷ lệ nghèo; Acosta và cộng sự (2006) trên 10 nước Mỹ Latinh; Lokshin và cộng sự (2007) tại Nepal; Adams (2006) tại Ghana. Mối quan hệ với bất bình đẳng được phân tích qua hệ số Gini bởi Barham và Boucher (1998) tại Nicaragua, McKenzie và Rapoport (2007) tại Mexico, Jones (1998), Brown và Jimenez (2008). Brown và Carmignani (2015) tìm thấy tác động phi tuyến hình chữ U ngược của kiều hối lên tín dụng với ngưỡng 2,5% GDP.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu định tính và thống kê mô tả bao gồm: Lê Minh Tâm và Nguyễn Đức Vinh (1999) ước tính kiều hối thập niên 1990 khoảng 1 tỷ USD (5% GDP); Nguyễn Anh Dũng và cộng sự (2005) đánh giá đầu tư của Việt kiều; Đặng Nguyên Anh (2005); Hernández-Coss (2005) nghiên cứu hành lang kiều hối Canada – Việt Nam; Đinh Anh Tuấn (2016), Hoàng Thị Thu Hà (2016), Đào Văn Thanh và cộng sự (2016). Các nghiên cứu định lượng gồm: Khaled Sakr (2006) dùng mô hình OLS giai đoạn 1991–2005; Pfau và Giang Thanh Long (2006) dùng dữ liệu VHLSS chỉ ra 73% kiều hối dùng cho tiêu dùng, 14% xây sửa nhà, 6% đầu tư; Nguyễn Thị Thùy Linh (2006) dùng VHLSS 2002; Đoàn Đình Trọng (2016) dùng VHLSS 2010 và 2012 với phương pháp ATT; Nguyễn Đức Thành (2007) và Đỗ Thị Đức Minh và cộng sự (2007) áp dụng mô hình cân bằng tổng thể (CGE); Đỗ Thị Kim Hảo và cộng sự (2013) nghiên cứu dữ liệu quý 1996–2012; Nguyễn Kim Anh và cộng sự (2017) điều tra bảng hỏi 1.017 lao động xuất khẩu và 663 Việt kiều.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết là khắc phục sự phân mảnh của các nghiên cứu trước bằng cách tiếp cận hệ thống chính sách kiều hối theo khung phân tích cung – trung gian – cầu. Luận án kết hợp đồng thời phương pháp định lượng vĩ mô (VECM) và vi mô (PSM trên dữ liệu VHLSS) với phương pháp định tính phỏng vấn chuyên sâu cán bộ hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, lấp đầy khoảng trống về cơ chế phối hợp thể chế và giải pháp định hướng dòng kiều hối vào khu vực sản xuất kinh doanh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên nền tảng lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển Swan-Solow về tích lũy vốn, lý thuyết kinh tế học mới về di cư lao động, lý thuyết kinh tế ngầm, và khung khái niệm của IMF (2009) theo Cẩm nang BPM6. Theo BPM6, các khoản mục cấu thành kiều hối bao gồm:

Ký hiệu	Khoản mục	Tên tiếng Anh trong BPM6	Đặc điểm và giải thích theo quy chuẩn
A	Chuyển giao tư nhân	Personal Transfers	Các khoản chuyển giao vãng lai bằng tiền hoặc hiện vật giữa người không cư trú và người cư trú (thời hạn lao động/sinh sống trên 1 năm).
B	Thu nhập của người lao động	Compensation of Employees	Tiền lương, tiền thưởng và thu nhập ròng đổi lại sức lao động của cá nhân làm việc dưới 1 năm tại nước ngoài sau khi trừ thuế, phí.
C	Chuyển giao vốn cá nhân	Capital Transfers	Chuyển giao vốn bằng tiền/hiện vật gắn với mua bán tài sản cố định hoặc xóa nợ giữa người không cư trú và cư trú (sinh sống trên 1 năm).
D	Lợi ích xã hội	Social Benefits	Nguồn kiều hối nhận được từ các quỹ, tổ chức xã hội, bảo hiểm nước ngoài chi trả cho cá nhân/hộ gia đình.

Tổng kiều hối tư nhân xem xét trong các nghiên cứu kinh tế chủ yếu cấu thành từ hai khoản mục chính là (A) và (B).

Khung phân tích của luận án triển khai theo mô hình ba giai đoạn:

1. Bên cung: Chủ thể gửi tiền (lao động tạm thời hợp pháp/bất hợp pháp theo trình độ kỹ năng, người định cư, phân loại theo giới tính), quốc gia gửi tiền (dòng Nam - Nam, Bắc - Nam), hình thái tài sản (ngoại tệ, vàng, tiền gửi tài khoản, hàng hóa) và hình thức gửi (cá nhân hoặc gửi theo nhóm/tổ chức kiều bào).
2. Bên trung gian: Kênh chuyển tiền chính thức (tổ chức tín dụng, công ty chuyển tiền được cấp phép, mang ngoại tệ có khai báo hải quan) và kênh phi chính thức (chuyển tiền tay ba, mang ngoại tệ không khai báo, đơn vị không phép).
3. Bên cầu: Mục đích sử dụng (trả nợ, tiêu dùng thiết yếu, giáo dục - y tế, tiết kiệm, mua tài sản/bất động sản, đầu tư dự án và doanh nghiệp nhỏ và vừa) và đối tượng nhận tiền (hộ gia đình nông thôn/thành thị, tổ chức, nhà nước).

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm phương pháp định lượng và phương pháp định tính:

• Định lượng vĩ mô: Sử dụng mô hình Véctơ hiệu chỉnh sai số (VECM) để phân tích tác động dài hạn và ngắn hạn của dòng kiều hối đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Quy trình phân tích gồm: kiểm định tính dừng (Augmented Dickey-Fuller/PP), xác định độ trễ tối ưu cho hệ thống VAR, thực hiện kiểm định đồng liên kết Johansen và kiểm định Wald test nhằm đánh giá quan hệ nhân quả ngắn hạn.
• Định lượng vi mô: Sử dụng phương pháp kết nối điểm xu hướng (Propensity Score Matching - PSM) trên tập dữ liệu Điều tra mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS). Mô hình Probit được ước lượng để xác định điểm xu hướng nhận kiều hối, kiểm định cân bằng PSTEST được thực hiện, từ đó tính toán tác động can thiệp trung bình đối với nhóm nhận lợi ích (ATT) lên chi tiêu và tỷ lệ nghèo của hộ gia đình tại khu vực thành thị và nông thôn.
• Phương pháp định tính: Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn chuyên sâu thông qua bảng hỏi thiết kế riêng cho các nhóm đối tượng: hộ gia đình nhận kiều hối là khách hàng của Agribank, người gửi kiều hối, các tổ chức trung gian nhận và chi trả kiều hối, cán bộ ngân hàng thương mại, cán bộ hội nông dân và cơ quan quản lý nhà nước. Mẫu phỏng vấn chuyên sâu cơ quan quản lý gồm 6 chuyên gia:

Đơn vị công tác	Cơ quan quản lý	Số lượng phỏng vấn
Vụ Quản lý Ngoại hối	Ngân hàng Nhà nước Việt Nam	1 người
Vụ Dự báo Thống kê	Ngân hàng Nhà nước Việt Nam	1 người
Vụ Tín dụng	Ngân hàng Nhà nước Việt Nam	1 người
Phòng Ngoại hối	Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh TP. Hà Nội	1 người
Phòng Ngoại hối	Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh	1 người
Phòng Kế hoạch Tài chính	Cục Quản lý lao động ngoài nước (Bộ LĐ-TB&XH)	1 người

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo cán cân thanh toán của IMF, chỉ số dữ liệu World Bank, Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội và Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về sự dịch chuyển lao động quốc tế, bắt nguồn từ thời kỳ thuộc địa đến nhu cầu tuyển dụng nhân công cho các công việc có tính chất 3D (Dirty - ô nhiễm, Difficult - khó khăn, Dangerous - nguy hiểm) tại các nước phát triển hoặc vùng Trung Đông, cũng như xu hướng di cư do biến động xã hội, chính trị hoặc hôn nhân quốc tế. Về mặt ngữ nghĩa, từ "kiều hối" cấu thành từ "kiều" (cư trú ở nơi khác) và "hối" (tiền chuyển trở về).

Tác giả phân tích các kênh truyền dẫn tác động của kiều hối đến nền kinh tế:

1. Tích lũy vốn: Kiều hối nới lỏng ràng buộc tài chính đối với hộ gia đình, giảm chi phí sử dụng vốn và cải thiện mức độ tín nhiệm tín dụng, từ đó thúc đẩy đầu tư sản xuất kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ.
2. Vốn con người: Tài trợ cho giáo dục và y tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
3. Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và dự trữ ngoại hối: Cải thiện cán cân thanh toán quốc tế và ổn định tiền tệ. Ngược lại, kiều hối có thể dẫn đến hiện tượng "Căn bệnh Hà Lan" (Dutch Disease), gây áp lực tăng giá đồng nội tệ thực tế, làm suy giảm năng lực cạnh tranh xuất khẩu và giảm cung lao động nội địa.

Chương này cũng tổng hợp kinh nghiệm chính sách của các quốc gia:

• Ấn Độ: Phát hành trái phiếu chuyên biệt cho kiều bào (Resurgent India Bonds, India Millennium Deposits), thành lập Cơ chế Dịch vụ Chuyển tiền (MTSS) và Cơ chế Rút đồng Rupee (RDA), áp dụng Đạo luật FEMA, phân loại người gốc Ấn (PIO) và công dân Ấn Độ ở nước ngoài (OCI).
• Mexico: Triển khai chương trình quỹ đối ứng 3x1 (kết hợp kiều hối gửi theo nhóm của các tổ chức HTA với vốn ngân sách địa phương và trung ương để đầu tư hạ tầng cơ sở), cấp thẻ căn cước lãnh sự (Matrícula Consular) hỗ trợ người di cư tiếp cận dịch vụ ngân hàng.
• Philippines: Thành lập Cục Quản lý Lao động Ngoài nước (POEA) và Cơ quan Phúc lợi Lao động Ngoài nước (OWWA), ký kết hiệp định lao động song phương, giảm chi phí hành lang chuyển tiền kiều hối (hành lang Ý – Philippines).
• Moldova và Slovenia: Thỏa thuận hợp tác lao động ngắn hạn theo mùa vụ; El Salvador với chương trình phát triển địa phương "Mi Comunidad".

Chương 2: Thực trạng chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế tại Việt Nam

Chương 2 phân tích toàn diện thực trạng thị trường kiều hối và chính sách kiều hối tại Việt Nam:

Bên cung: Lịch sử di cư của người Việt Nam chia thành các mốc: làn sóng di cư sau năm 1975, xuất khẩu lao động sang các nước Đông Âu thời kỳ trước 1990, và giai đoạn đẩy mạnh đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng từ sau năm 1999 sang các thị trường Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia và Trung Đông. Lượng kiều hối chuyển về Việt Nam phân theo nhóm quốc gia ghi nhận tỷ trọng lớn nhất từ Mỹ, tiếp đến là khu vực châu Á - Thái Bình Dương và châu Âu. Bên cạnh lao động hợp đồng, tồn tại bộ phận lao động không theo hợp đồng cư trú bất hợp pháp ở nước ngoài.

Bên trung gian: Hệ thống chuyển tiền chính thức gồm các tổ chức tín dụng thương mại, công ty kiều hối trực thuộc ngân hàng (như Công ty Kiều hối Vietcombank, Vietinbank, DongA, Sacombank, Agribank), các tổ chức chuyển tiền quốc tế (Western Union, MoneyGram) và mạng lưới bưu điện. Kênh phi chính thức (chuyển tiền tay ba, mang tiền mặt không khai báo) vẫn chiếm tỷ lệ đáng kể, ước tính khoảng 30% do thói quen bảo mật thông tin, sự tiện lợi và tránh các thủ tục chứng minh nguồn gốc tiền tệ.

Bên cầu: Số liệu khảo sát mục đích sử dụng kiều hối của hộ gia đình cho thấy thứ tự ưu tiên: thanh toán các khoản nợ vay chi phí đi xuất khẩu lao động, phục vụ chi tiêu sinh hoạt thường xuyên, xây dựng và cải tạo nhà ở, gửi tiết kiệm ngân hàng, mua sắm tài sản có giá trị và đầu tư vào sản xuất nông nghiệp hoặc kinh doanh hộ cá thể.

Kết quả phân tích định lượng:

1. Mô hình VECM: Kiểm định chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô xác nhận mối quan hệ đồng liên kết dài hạn giữa kiều hối và tăng trưởng kinh tế (GDP). Kết quả hàm ý kiều hối đóng góp tích cực vào tăng trưởng trong dài hạn. Tuy nhiên, kiểm định Wald test đối với các hệ số trong ngắn hạn cho thấy tác động ngắn hạn của kiều hối tới tăng trưởng GDP chưa đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt, phản ánh độ trễ trong việc chuyển hóa nguồn vốn này vào chu trình sản xuất.
2. Mô hình PSM: Sử dụng bộ số liệu VHLSS, kết quả ước lượng Probit và chỉ số ATT khẳng định việc nhận kiều hối tác động làm giảm tỷ lệ nghèo của hộ gia đình một cách có ý nghĩa thống kê. Tỷ lệ nghèo ở cả khu vực thành thị và nông thôn của nhóm hộ có nhận kiều hối đều thấp hơn đáng kể so với nhóm hộ đối chứng không nhận kiều hối.

Thực trạng khung pháp lý và chính sách (1999–2018): Bước ngoặt quan trọng là Quyết định 170/1999/QĐ-TTg bãi bỏ thuế thu nhập đối với kiều hối chuyển về nước, cho phép người nhận lĩnh bằng ngoại tệ hoặc đồng Việt Nam và gửi tiết kiệm tại ngân hàng. Tiếp đó là Pháp lệnh Ngoại hối 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2013), Nghị định 22/2006/NĐ-CP và Nghị định 89/2016/NĐ-CP quy định về điều kiện hoạt động của các đại lý đổi ngoại tệ và dịch vụ nhận, chi trả ngoại tệ. Chính sách tín dụng ưu đãi xuất khẩu lao động qua NHCSXH đã hỗ trợ người nghèo vay vốn đi làm việc ở nước ngoài, nhưng bảng số liệu giai đoạn 2010–2017 cho thấy tỷ lệ nợ quá hạn và nợ đọng tại NHCSXH đối với chương trình này có xu hướng gia tăng. Thể chế quản lý kiều hối hiện bị phân tán giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Tài chính và Bộ Ngoại giao.

Chương 3: Giải pháp về chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng, mục tiêu và nhóm giải pháp chính sách đến năm 2025, tầm nhìn 2030:

Hệ thống mục tiêu:

• Tăng nguồn cung kiều hối chuyển qua kênh chính thức, giảm tỷ trọng giao dịch qua kênh phi chính thức xuống dưới mức 15%.
• Nâng cao tỷ lệ sử dụng kiều hối vào các kênh tích lũy vốn đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh và đổi mới sáng tạo, giảm tỷ trọng tiêu dùng hàng hóa xa xỉ nhập khẩu.

Nhóm giải pháp từ phía cung:

• Đổi mới công tác đào tạo lao động xuất khẩu, chuyển dịch cơ cấu từ lao động phổ thông sang lao động có kỹ năng nghề, kỹ thuật và lĩnh vực STEM nhằm gia tăng giá trị thu nhập chuyển về.
• Xây dựng hợp đồng khung tiêu chuẩn bảo vệ quyền lợi pháp lý của người lao động ở nước ngoài.
• Phát triển chính sách thu hút nguồn lực tri thức và tài chính của cộng đồng kiều bào định cư, khuyến khích thành lập các mạng lưới hội doanh nhân, trí thức Việt kiều đầu tư về nước.

Nhóm giải pháp cho kênh dịch vụ chuyển tiền (trung gian):

• Phát triển hạ tầng thanh toán điện tử, khuyến khích các công ty công nghệ tài chính (FinTech) tham gia thị trường chi trả kiều hối.
• Minh bạch hóa biểu phí và tỷ giá chuyển đổi kiều hối để tạo áp lực cạnh tranh giảm phí giao dịch.
• Mở rộng mạng lưới điểm giao dịch tài chính chính thức của Agribank, NHCSXH và các tổ chức tài chính vi mô đến vùng sâu, vùng xa để hạn chế dịch vụ chuyển tiền ngầm.

Nhóm giải pháp về phía cầu:

• Thiết kế các sản phẩm tài chính chuyên biệt gắn với kiều hối: tài khoản tiết kiệm tích lũy kiều hối, chứng chỉ tiền gửi ngoại tệ lãi suất linh hoạt, trái phiếu kiều bào (Diaspora Bonds) để huy động vốn cho các dự án hạ tầng quốc gia.
• Hỗ trợ khởi sự doanh nghiệp cho lao động hồi hương thông qua tư vấn kinh doanh và cung cấp tín dụng đối ứng.
• Thí điểm mô hình quỹ phát triển cộng đồng tại các địa phương có đông người đi xuất khẩu lao động (vận dụng kinh nghiệm mô hình 3x1 của Mexico và chương trình "Mi Comunidad").

Nhóm khuyến nghị cụ thể:

1. Nâng cao công tác thống kê kiều hối quốc gia: Áp dụng phương pháp luận thống kê theo chuẩn BPM6 của IMF nhằm phản ánh đúng nguồn gốc dòng tiền, khắc phục sự chênh lệch số liệu giữa Ngân hàng Nhà nước và World Bank.
2. Tăng cường minh bạch thông tin thị trường dịch vụ chuyển tiền.
3. Tổ chức lại Quỹ Bảo hộ công dân và Quỹ Quốc gia về việc làm nhằm hỗ trợ xử lý rủi ro pháp lý cho lao động di cư.
4. Tăng cường kiểm soát và thẩm định hoạt động cho vay tín dụng ưu đãi xuất khẩu lao động tại NHCSXH để giảm thiểu nợ đọng.
5. Nghiên cứu ban hành khung chính sách cho loại hình di cư lao động ngắn hạn theo mùa vụ giữa Việt Nam và các quốc gia đối tác.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án phân tích nguồn gốc ngữ nghĩa và hệ thống hóa khái niệm kiều hối dựa trên mô hình cung – trung gian – cầu ba giai đoạn. Luận án làm rõ các thành phần cấu thành kiều hối theo quy chuẩn Cán cân thanh toán quốc tế BPM6 của IMF, giải thích bản chất kinh tế dẫn đến sự khác biệt số liệu thống kê giữa các tổ chức quốc tế (World Bank) và cơ quan quản lý trong nước (Ngân hàng Nhà nước).
• Xây dựng khung phân loại kiều hối đa tiêu chí theo ba bên: bên cung (pháp lý, kỹ năng, giới tính, địa bàn, hình thức gửi), bên trung gian (chính thức, phi chính thức) và bên cầu (mục đích sử dụng, đối tượng thụ hưởng).
• Hệ thống hóa các mục tiêu, nội dung và công cụ can thiệp của chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế vĩ mô và vi mô.

Về mặt thực tiễn:

• Luận án xây dựng hệ thống mục tiêu kép cho chính sách kiều hối tại Việt Nam: chuyển dịch dòng tiền vào kênh chuyển khoản chính thức và hướng dòng vốn vào các hoạt động sản xuất kinh doanh phục vụ mục tiêu phát triển bền vững dựa trên tiến bộ khoa học công nghệ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp gắn kết ba chủ thể (cung - trung gian - cầu), bao gồm các đề xuất thực tiễn về công cụ trái phiếu kiều bào, chính sách tín dụng ưu đãi xuất khẩu lao động, và cơ chế chuyển tiền kiều hối gắn với tài chính toàn diện.
• Hệ thống hóa bài học kinh nghiệm quốc tế từ Ấn Độ, Mexico, Philippines, El Salvador và Moldova để chỉ ra các hàm ý thực thi cụ thể cho cơ quan quản lý tiền tệ và lao động tại Việt Nam.

Về mặt phương pháp:

• Ứng dụng khung tiếp cận cung – trung gian – cầu để phân tích thực trạng chính sách và phát hiện các khoảng trống thể chế quản lý nhà nước tại Việt Nam.
• Kết hợp dữ liệu định tính thu thập từ quan sát thuần túy và phỏng vấn chuyên sâu 6 cán bộ quản lý (thuộc NHNN và Bộ LĐ-TB&XH), các ngân hàng thương mại, tổ chức chuyển tiền và hộ gia đình nhận kiều hối.
• Kết hợp đồng thời kỹ thuật kinh tế lượng vĩ mô (mô hình VECM trên chuỗi dữ liệu thời gian) và kinh tế lượng vi mô (mô hình PSM trên bộ dữ liệu khảo sát mức sống dân cư VHLSS) để lượng hóa tác động của dòng kiều hối ở hai cấp độ kinh tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi nội dung, luận án chỉ tập trung vào nguồn kiều hối tư nhân chuyển từ người lao động và người di cư cá nhân, không xem xét các khoản chuyển giao tài chính từ chính phủ nước ngoài, các tổ chức quốc tế hay tổ chức phi chính phủ vào Việt Nam.
• Về số liệu, do bản chất bảo mật và phức tạp của thị trường tài chính ngầm, luận án chưa thể lượng hóa trực tiếp quy mô tuyệt đối của dòng kiều hối phi chính thức tại Việt Nam mà chủ yếu dựa trên ước tính gián tiếp và thông tin phỏng vấn chuyên gia.
• Về mẫu khảo sát định tính, dữ liệu vi mô sơ cấp đối với hộ gia đình nhận kiều hối mới chỉ giới hạn trên nhóm khách hàng nông thôn của Ngân hàng Agribank, chưa bao quát được toàn diện nhóm hộ nhận tiền tại khu vực đô thị lớn thông qua các công ty kiều hối tư nhân độc lập.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục mở rộng các phương pháp lượng hóa kinh tế ngầm để đo lường chính xác hơn quy mô và cơ chế vận hành của các kênh chuyển tiền kiều hối phi chính thức tại Việt Nam.
• Nghiên cứu tác động của làn sóng chuyển đổi số, công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và các ứng dụng FinTech xuyên biên giới đến chi phí giao dịch và hành vi chuyển tiền của người di cư.
• Đi sâu đánh giá tính khả thi và cơ chế định giá cho công cụ trái phiếu kiều bào (Diaspora Bonds) nhằm tài trợ cho các dự án cơ sở hạ tầng công cộng tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

Đối với cơ quan quản lý nhà nước:

• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (Vụ Quản lý Ngoại hối, Vụ Dự báo Thống kê): Cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa quy trình thu thập số liệu kiều hối theo BPM6, hoàn thiện quy định quản lý đại lý chi trả ngoại tệ và thiết kế chính sách tiền tệ hạn chế hiện tượng đô la hóa.
• Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (Cục Quản lý lao động ngoài nước): Tham khảo luận cứ để điều chỉnh cơ cấu thị trường xuất khẩu lao động, ký kết các hiệp định hợp tác lao động ngắn hạn theo mùa vụ và nâng cao hiệu quả hoạt động của Quỹ Bảo hộ công dân.
• Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH): Cung cấp dữ liệu đánh giá thực trạng thu nợ và nợ đọng giai đoạn 2010–2017 để hoàn thiện quy trình thẩm định cho vay xuất khẩu lao động.

Đối với các tổ chức tín dụng và trung gian thanh toán:

• Là tài liệu tham khảo cho các NHTM và công ty kiều hối trong việc phát triển các sản phẩm tài chính đi kèm dịch vụ chi trả kiều hối (tiết kiệm, bảo hiểm, tín dụng vi mô, tài khoản số), mở rộng khả năng tiếp cận tài chính toàn diện tại khu vực nông thôn.

Đối với giới nghiên cứu và đào tạo học thuật:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Tài chính – Ngân hàng có thể sử dụng luận án làm tài liệu tham khảo về phương pháp kết hợp mô hình VECM vĩ mô và mô hình PSM vi mô, cũng như khung lý thuyết phân tích kiều hối theo mô hình cung – trung gian – cầu.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giải thích nguyên nhân gây ra sự chênh lệch số liệu thống kê kiều hối giữa Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Ngân hàng Thế giới như thế nào? Sự chênh lệch xuất phát từ phạm vi định nghĩa và nguồn dữ liệu thu thập. Ngân hàng Thế giới (World Bank) thu thập số liệu kiều hối dựa trên định nghĩa mở rộng theo Cẩm nang BPM6 của IMF, tính toán cả dòng chuyển giao tư nhân (Personal Transfers), thu nhập của người lao động tạm thời dưới 1 năm (Compensation of Employees) và thực hiện các mô hình ước tính dòng tiền chuyển qua kênh phi chính thức. Trong khi đó, số liệu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ yếu dựa trên báo cáo giao dịch thực tế chuyển qua hệ thống các tổ chức tín dụng và doanh nghiệp được cấp phép hoạt động dịch vụ kiều hối chính thức trên lãnh thổ, chưa bao quát hết các cấu phần thu nhập lưu trú ngắn hạn và dòng tiền luân chuyển ngoài hệ thống ngân hàng.

2. Các khoản mục nào cấu thành kiều hối theo Cẩm nang Cán cân Thanh toán Quốc tế phiên bản 6 (BPM6) của IMF được tác giả viện dẫn? Theo BPM6, kiều hối cấu thành từ 4 khoản mục:

• Khoản mục A: Chuyển giao tư nhân (Personal Transfers) giữa người không cư trú và người cư trú có thời hạn lưu trú trên 1 năm.
• Khoản mục B: Thu nhập của người lao động (Compensation of Employees) có thời hạn lao động dưới 1 năm tại nước ngoài.
• Khoản mục C: Chuyển giao vốn giữa các cá nhân, hộ gia đình (Capital Transfers) gắn với mua bán tài sản cố định hoặc xóa nợ.
• Khoản mục D: Lợi ích xã hội (Social Benefits) do các tổ chức, quỹ bảo hiểm nước ngoài chi trả. Kiều hối tư nhân nghiên cứu chủ yếu gồm hai khoản mục A và B.

3. Luận án chỉ ra những rủi ro vĩ mô nào mà dòng kiều hối có thể mang lại cho nền kinh tế Việt Nam? Luận án chỉ ra 5 rủi ro vĩ mô:

• Tình trạng "bội thực vốn ngoại" gây áp lực tăng giá đồng nội tệ, buộc NHTW phải can thiệp bơm tiền đồng làm tăng nguy cơ lạm phát và bong bóng tài sản (như thực tế năm 2007).
• Gia tăng mức độ đô la hóa nền kinh tế, làm giảm hiệu lực truyền dẫn của chính sách tiền tệ.
• Thúc đẩy xu hướng tiêu dùng quá mức các mặt hàng nhập khẩu giá trị cao.
• Tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng cho hoạt động rửa tiền quốc tế.
• Khó kiểm soát kinh tế vĩ mô do tỷ lệ kiều hối qua kênh phi chính thức còn cao (ước tính khoảng 30%).

4. Mô hình định lượng nào được luận án sử dụng để kiểm định tác động của kiều hối ở cấp độ vĩ mô và vi mô? Ở cấp độ vĩ mô, tác giả sử dụng mô hình Véctơ hiệu chỉnh sai số (VECM) kết hợp kiểm định nghiệm đơn vị, độ trễ tối ưu, kiểm định đồng liên kết Johansen và kiểm định Wald test trên dữ liệu chuỗi thời gian. Ở cấp độ vi mô, tác giả sử dụng phương pháp kết nối điểm xu hướng (Propensity Score Matching - PSM) với mô hình Probit, kiểm định cân bằng PSTEST và tính toán chỉ số tác động can thiệp trung bình (ATT) trên tập dữ liệu Điều tra mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS).

5. Luận án đề xuất những bài học quốc tế cụ thể nào từ Ấn Độ và Mexico cho chính sách kiều hối tại Việt Nam? Từ Ấn Độ, luận án rút ra bài học về việc phát hành trái phiếu kiều bào chuyên biệt (Resurgent India Bonds, India Millennium Deposits) để huy động nguồn vốn ngoại tệ dài hạn, xây dựng cơ chế dịch vụ chuyển tiền MTSS và phân loại địa vị pháp lý người gốc Ấn (PIO/OCI). Từ Mexico, bài học được đúc kết là triển khai mô hình quỹ đối ứng 3x1 kết hợp kiều hối của các hội đồng hương (HTA) với ngân sách nhà nước để đầu tư công trình hạ tầng địa phương, và cấp thẻ căn cước lãnh sự nhằm hỗ trợ kiều bào tiếp cận hệ thống tài chính chính thức.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Huy Tùng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế tại Việt Nam qua khung tiếp cận ba giai đoạn: cung, trung gian và cầu. Bằng sự kết hợp giữa mô hình kinh tế lượng vĩ mô VECM, mô hình vi mô PSM và phương pháp phỏng vấn chuyên sâu chuyên gia, công trình đã chứng minh tác động tích cực dài hạn của kiều hối đối với tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo, đồng thời làm rõ những hạn chế thể chế trong quản lý dòng vốn này giai đoạn 1999–2018. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm giảm chi phí giao dịch kênh chính thức, đa dạng hóa các công cụ tài chính gắn với kiều hối và chuẩn hóa công tác thống kê quốc gia theo tiêu chuẩn quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Tích cực tăng tỷ lệ tiết kiệm trong thời gian trước khi bắt đầu vào thời kỳ ổn định là chìa khóa cho sự tăng trưởng dài hạn cho một nền kinh tế theo học thuyết của mô hình Swan-Solow. Các nước đang phát triển, đặc biệt là quốc gia có tỷ lệ tiết kiệm nội địa thấp, luôn có nhu cầu rất lớn về nguồn vốn cho tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững. Tuy nguồn lực trong nước là cơ bản nhưng nguồn lực từ bên ngoài luôn có vai trò đặc biệt quan trọng cho sự tăng trưởng bứt phá nhằm đuổi kịp các nền kinh tế phát triển khác.

Để đáp ứng yêu cầu vốn, nhiều quốc gia thường tìm đến thị trường tài chính trong nước và quốc tế như phát hành trái phiếu chính phủ, trái phiếu quốc tế hay đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), nhận viện trợ phát triển chính thức (ODA) mà ít quan tâm đến những khoản tiền của các cá nhân chuyển từ nước ngoài về cho thân nhân trong nước, đó là dòng tiền kiều hối. Kiều hối đang là nguồn tài chính giá rẻ (không phải chịu lãi suất) và ngày càng có khuynh hướng quan trọng đối với các quốc gia có thu nhập trung bình và thấp. Song, tại một số quốc gia, dòng kiều hối hiện lại bị giới hạn bởi các yếu tố nội tại thuộc các nước tiếp nhận kiều hối như chính sách quản lý của nhà nước, mức phí chuyển tiền, hệ thống dịch vụ ngân hàng trong nước… Do đó, đòi hỏi phải cải thiện các chính sách để tối ưu hóa vai trò cũng như các lợi ích tiềm năng của dòng kiều hối có thể mang lại cho nền kinh tế. Có rất nhiều quốc gia trên thế giới có nguồn kiều hối lớn hơn và ổn định hơn nguồn FDI rất nhiều và thậm chí còn lớn hơn cả nguồn ODA.

Worldbank (2017) cũng chỉ ra trong điều kiện tiết kiệm nội địa thấp, chi tiêu chính phủ lớn thì nguồn tài chính từ nước ngoài, đặc biệt là nguồn chuyển tiền kiều hối là đặc biệt có vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Đối với Việt Nam, kiều hối ngày càng trở nên quan trọng. Từ sau năm 1999, dòng kiều hối vào Việt Nam tăng cả về số tuyệt đối và tương đối so với GDP. Thống kê chính thức cho thấy, từ năm 1993 đến 2018, lượng kiều hối đã tăng lên khoảng 100 lần, từ 141 triệu USD lên xấp xỉ 16 tỷ USD (Worldbank Indicator Data); và dòng kiều hối đang có khuynh hướng gia tăng trong những năm tới do lượng lao động xuất khẩu của Việt Nam ngày một tăng và môi trường đầu tư trong nước đang được cải thiện mạnh mẽ…Trong thời kỳ khủng hoảng tài chính 2008-2009, khi ODA và FDI giảm nhưng lượng kiều hối đổ vào Việt Nam không những không giảm mà còn liên tục gia 2 tăng.

Điều này đã chứng tỏ kiều hối ngày càng trở thành nguồn vốn ổn định và có thể dần thay thế được các nguồn vốn từ bên ngoài như ODA hay FDI. Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu ấn tượng trên nhiều lĩnh vực, trong đó có thành công về xóa đói giảm nghèo. Mặc dù chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa kiều hối và đói nghèo ở Việt Nam, việc phủ nhận vai trò của kiều hối trong việc giảm tỷ lệ đói nghèo ở nhiều vùng trên cả nước là chưa chắc chắn. Trên thực tế, có khá nhiều người nhận tiền trợ giúp của người thân từ nước ngoài và họ đã thoát khỏi đói nghèo, trẻ em được đến trường; có hộ còn mua thêm tư liệu sản xuất, mở xưởng sản xuất kinh doanh và thậm chí xuất khẩu hàng hóa (như hàng thủ công mỹ nghệ, đồ gốm, đồ gỗ…) và như vậy đã tạo ra việc làm… Bên cạnh những tác động tích cực của dòng kiều đến kinh tế xã hội, không thể không nói đến những tác động tiêu cực mà nó mang lại, đó là: (i) Nền kinh tế Việt Nam tỏ ra bị động trước dòng vốn chảy vào quá lớn đột biến (trong đó có dòng kiều hối): Bản thân nguồn lực tài chính là rất tốt đối với mọi quốc gia cho tăng trưởng.

Tuy nhiên nếu không chủ động và có chính sách phù hợp cho việc tiếp nhận các dòng vốn quốc tế thì sẽ không tận dụng được những lợi ích của nguồn lực này mang lại mà trái lại, dòng vốn này có thế gây ra những tác động tiêu cực đến nền kinh tế nói chung, hệ thống tài chính nói riêng, được biết đến với tên gọi là “bội thực vốn ngoại”1. (ii) Tình trạng đô la hóa có thể làm giảm hiệu lực và hiệu quả của chính sách tiền tệ. Trong điều kiện thị trường ngoại tệ tự do phát triển khá mạnh thì rất có thể là kiều hối đã góp phần vào tình trạng đô la hóa cao. (iii) Kiều hối và vấn đề tiêu dùng quá mức: Tuy chưa có nghiên cứu, khảo sát cụ thể, nhưng cũng có dấu hiệu về biểu hiện tiêu dùng quá mức khi dòng kiều hối chảy vào gia tăng.

Nhiều nghiên cứu cho thấy, trong thời gian kiều hồi về nhiều, thì hàng nhập khẩu giá trị cao đã tăng lên đáng kể. 1 Năm 2007, Việt Nam phải đối mặt với khá nhiều vấn đề khi lượng vốn nước ngoài chảy vào quá lớn (trong đó có khoảng 7 tỷ USD kiều hối). Sự chưa sẵn sàng và chưa thực sự chủ động dẫn đến tình trạng VND lên giá, thị trường ngoại hối đình đốn vào đầu năm 2008. Để tránh cho VND lên giá, NHNN đã phải mua vào ngoại tệ, đồng nghĩa với việc phải bơm VND ra và tạo nên áp lực lạm phát.

Trong trường hợp các biện pháp trung hòa lượng VND bơm ra không hiệu quả thì một lượng tiền VND lưu thông quá lớn sẽ gây ra các hiệu ứng tiêu cực lên thị trường chứng khoán và thị trường nhà đất (bong bóng tài sản). 3 (iv) Kiều hối và hoạt động rửa tiền: Các nước kém phát triển thường là điểm đến của các dòng tiền ẩn sau kiều hối. Việt Nam đã tham gia Điều ước quốc tế về phòng chống rửa tiền song đó vẫn là vấn đề cần phải quan tâm. (v) Kiều hối qua kênh phi chính thức vẫn rất khó kiếm soát và phức tạp cả trong lý luận lẫn thực tiễn: theo thống kê của một đại diện cơ quan quản lý Nhà nước thì lượng kiều hối qua kênh không chính thức có thể lên tới khoảng 30% tổng lượng kiều hối chuyển về Việt Nam.

Điều này sẽ khiến cho hiệu lực chính sách vĩ mô sẽ gặp nhiều khó khăn do chưa tính hết được lượng tiền ngoại tệ trong nền kinh tế. Thực hiện chính sách mở cửa nền kinh tế, Việt Nam đã có các chính sách nới lỏng đối với dòng kiều hối từ năm 1999. Những thay đổi trong chính sách quản lý ngoại hối cũng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các dòng vốn ra, vào nói chung và kiều hối nói riêng. Song các chính sách liên quan đến kiều hối vẫn còn nhiều bất cập, chưa thu hút tối đa dòng kiều hối để phát huy những tác động tích cực và có những biện pháp hữu hiệu nhằm hạn chế tác động tiêu cực của kiều hối.

Chẳng hạn, chính sách công về khuyến khích sử dụng kiều hối vào kênh phát triển chưa được quan tâm đúng mức. Các chính sách về khuyến khích các tổ chức trung gian nhận và chi trả kiều hối chưa được tập trung. Ngoài ra, chưa có chính sách và hành động nhằm thúc đẩy sự minh bạch trên thị trường dịch vụ kiều hối. Để tối ưu hóa nguồn vốn kiều hối cho phát triển không những đòi hỏi phải có một hệ thống chính sách kiều hối đồng bộ và khoa học, từ chính sách công tới chính sách tư nhân, phù hợp với diễn biến và tình hình mới, mà còn đặt ra vấn đề chính sách kiều hối trong mối quan hệ với các chính sách khác và trong bối cảnh mới.

Do đó, việc nghiên cứu đề tài: “Chính sách kiều hối phục vụ phát triển kinh tế Việt Nam” là cần thiết. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Tổng quan nghiên cứu nước ngoài Chủ đề kiều hối đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các tổ chức quốc tế và các học giả, nhà làm chính sách trên các phạm vi phong phú. Xu hướng nghiên cứu về kiều hối bắt đầu xuất hiện với tần suất lớn từ sau Chiến tranh Thế giới thứ II khi những quy định cởi mở hơn về vấn đề di cư, nhập cư được các quốc gia áp dụng.

Kể từ đó tới nay, các nghiên cứu nổi bật về kiều hối có thể được chia thành 3 nội dung chính đó là: (i) định nghĩa, phương pháp đo lường và dòng kiều hối; (ii) các nhân tố ảnh hưởng tới 4 quyết định gửi kiều hối; (iii) sử dụng và tác động của kiều hối. Phần tiếp theo trình bày xu hướng những kết quả nghiên cứu cơ bản ở từng nội dung nghiên cứu trên. Định nghĩa, phương pháp đo lường và dòng kiều hối Định nghĩa về kiều hối có sự khác nhau giữa các quốc gia dẫn đến sự sai khác trong cách đo lường kiều hối (Kapur, 2003; Worldbank, 2007). Dù tất cả đều thừa nhận sự phát triển và ngày càng chiếm tỷ trọng lớn của kiều hối gửi từ thân nhân ở nước ngoài, định nghĩa và phương pháp sử dụng để đo lường kiều hối cũng không giống nhau ở tất cả các quốc gia.

Một số nước không công bố hoặc công bố một phần số liệu về kiều hối chính thức, trong khi đó, một số khác lại chỉ công bố số liệu từ các công ty chuyển tiền. Sự khác biệt giữa đầu tư và kiều hối cũng tương đối không rõ ràng. Những sự không nhất quán này dẫn đến vấn đề thống kê và so sánh kiều hối giữa các quốc gia gặp khó khăn (Worldbank, 2007). Số liệu kiều hối thường xuyên được sử dụng trong phân tích đó là số trên cán cân thanh toán cung cấp bởi IMF.

Do đó, nhằm mục đích thống kê lượng kiều hối một cách nhất quán trên toàn cầu, IMF (2009) đã mở rộng khái niệm kiều hối từ “một phần thu nhập của người di cư chuyển về cho thân nhân tại nước bản xứ” thành “nguồn thu nhập mà hộ gia đình của một quốc gia nhận được từ một quốc gia khác”. Như vậy, ngoài nguồn thu nhập có từ thân nhân gửi từ nước ngoài về, hộ gia đình còn nhận được kiều hối từ phía Chính phủ, các tổ chức hay quỹ từ thiện. Bên cạnh dữ liệu cung cấp bởi IMF, khảo sát hộ gia đình cũng là một phương pháp hữu ích trong việc nâng cao số liệu thống kê kiều hối.