CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI NGHIỆN MA TÚY 1. Người nghiện ma túy và chính sách đối với người nghiện ma túy 1. Một số khái niệm có liên quan * Khái niệm ma túy Thuật ngữ “Ma tuý” được dùng để chỉ các chất gây nghiện như thuốc phiện, heroin, cần sa, cocain, morphine và một số thuốc tổng hợp có tác dụng tương tự morphine, đây là những chất giây nghiện thuộc loại nguy hiểm nhất. Tuy nhiên hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về ma túy tùy theo góc nhìn của các nhà khoa học, các tổ chức Liên Hợp quốc, tổ chức Y tế thế giới… Ở Việt Nam, ma túy được quy định ở Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999 và tại Điều 2 của Luật Phòng, chống ma tuý của Việt Nam năm 2013: “Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành” và Luật Phòng, chống ma tuý của Việt Nam năm 2013 cũng có đề cập các khái niệm liên quan đến ma túy như chất gây nghiện, chất hướng thần, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần, tệ nạn ma tuý… [13, tr1-2] Tóm lại, có thể khái niệm ma tuý là các chất gây nghiện khi đưa vào cơ thể sống có thể làm thay đổi một hay nhiều chức năng tâm - sinh lý của cơ thể.
Ma túy có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, khi sử dụng ma túy nhiều lần thì con người sẽ bị lệ thuộc vào ma túy, ảnh hưởng đến sức khỏe và tinh thần của những người sử dụng chúng. * Khái niệm nghiện ma túy Nghiện ma tuý là quá trình sử dụng thường xuyên theo chu kỳ lặp đi lặp lại nhiều lần một hoặc nhiều chất ma tuý dẫn đến tình trạng nhiễm độc chu kỳ 10 n hay mãn tính ở người nghiện làm cho họ lệ thuộc vào chất đó. Dùng ma tuý lần đầu (thuốc phiện, cần sa, mocsphin, heroin…) dưới các dạng tiêm chích, hút hít, uống…người ta thấy có cảm giác lâng lâng, dễ chịu và thèm muốn dùng lại. Nghiện ma túy là khi một người cần phải sử dụng ma túy để sinh hoạt bình thường.
Rượu, một số thuốc được kê đơn, các loại bất hợp pháp như cần sa, heroin và amphetamines (như thuốc lắc, ma túy đá, v.) đều được xem là chất gây nghiện. Điều quan trọng cần lưu ý rằng sử dụng ma túy có nhiều cấp độ khác nhau, từ dùng thử, dùng có mục đích và dùng nhiều dẫn đến nghiện. Cũng cần lưu ý rằng, khi đã mắc nghiện thì không chỉ là “sử dụng rất nhiều ma túy” mà còn mất khả năng kiểm soát hành vi. Nghiện ma túy là một tình trạng bệnh mãn tính của não bộ, tương tự như các bệnh mãn tính khác.
Nghiện ma túy cần phải được chẩn đoán và có thể kiểm soát được. Nghiện ma túy có thể được mô tả như là người bệnh “buộc tìm kiếm và sử dụng ma túy, bất chấp những hậu quả tiêu cực cho sức khỏe và xã hội liên quan đến việc sử dụng ma túy”. * Khái niệm người sau cai nghiện ma túy Người nghiện ma tuý được hiểu như sau là người bị lệ thuộc đối với các chất ma tuý và không thể quên hay từ bỏ được ma tuý. Nếu ngừng sử dụng thì người nghiện sẽ xuất hiện hội chứng cai.
Còn người sau cai nghiện ma túy được hiểu là người từng bị lệ thuộc vào ma túy và đã thực hiện xong quy trình cắt cơn, giải độc theo quy định của pháp luật và đang tái hoà nhập cộng đồng, chịu sự quản lý của nơi cư trú hoặc tiếp tục tham gia hoạt động trong các trung tâm quản lý sau cai nghiện. Tuy nhiên, hiện nay trong các văn bản pháp quy của Việt Nam chưa có khái niệm chính thống nào về người sau cai nghiện ma tuý. Theo văn bản hiện hành thì người nghiện ma tuý sẽ phải trải qua 5 giai đoạn của quy trình điều trị. Đây là giai đoạn người cai nghiện hoàn thành quy trình cắt cơn, giải độc 11 n và trị liệu phục hồi ở các cơ sở điều trị như là Cơ sở cai nghiện ma túy, các cơ sở cai nghiện cộng đồng,… trở về hoà nhập cộng đồng hoặc chuyển sang Trung tâm quản lý sau cai nghiện, họ cần phải nỗ lực để không tái nghiện với sự giúp sức của người thân, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội.
Như vậy, người sau cai nghiện ma túy là người từng sử dụng và lệ thuộc vào ma túy, vừa trải qua quá trình cai nghiện phục hồi bao gồm hàng loạt các biện pháp về y tế, tâm lý, xã hội tác động giúp người nghiện phục hồi các chức năng tâm – sinh lý của cơ thể do nghiện ma túy gây ra. Quá trình cai nghiện phục hồi là giai đoạn quan trọng giúp cho người nghiện cắt được cơn nghiện, giải độc cho cơ thể và phục hồi hành vi, nhận thức của bản thân để từ đó loại bỏ dần sự lệ thuộc của cơ thể họ vào ma túy. * Khái niệm chính sách đối với người nghiện ma túy Chính sách đối với người nghiện ma túy được nhà nước ban hành (chính sách công) vì vậy, trước khi đưa ra khái niệm về chính sách đối với người nghiện ma túy cần thống nhất cách hiểu chung về chính sách công. Thuật ngữ “chính sách công” cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Kraft và Furlong cho rằng “chính sách công là một quá trình hành động hoặc không hành động của chính quyền để đáp lại một vấn đề công cộng. Nó được kết hợp với các cách thức và mục tiêu chính sách đã được chấp thuận một cách chính thức, cũng như các quy định và thông lệ của các cơ quan chức năng thực hiện những chương trình”, “chính sách công là thái độ ứng xử của nhà nước đối với các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm thúc đẩy xã hội phát triển theo định hướng”…. Ở Việt Nam, các nhà khoa cho rằng nhà nước lựa chọn định hướng hành động để giải quyết những vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng sao cho phù hợp với thái độ chính trị trong mỗi thời kỳ nhằm đảm bảo cho xã hội phát triển ổn định, bền vững thì đó được xem là chính sách công [4, tr 167]. 12 n Thực ra, tùy theo cách tiếp cận của mỗi tác giả mà đưa ra các định nghĩa khác nhau về chính sách công.
Nhìn chung lại chính sách công được quan niệm là hệ thống các cách thức mà nhà nước sử dụng để giải quyết một vấn đề công phát sinh trong hoạt động quản lý nhà nước nhằm đạt được các mục tiêu định trước. Đi từ phân tích chính sách công giúp chúng ta có thể hiểu chính sách đối với người nghiện ma túy là hệ thống các cách thức mà nhà nước sử dụng để giải quyết những nội dung liên quan đến người nghiện ma túy (thông qua các các quy định pháp luật, chỉ thị, nghị quyết, các chính sách hỗ trợ…) nhằm đạt được các mục tiêu giúp đỡ người nghiện cai nghiện hòa nhập cộng đồng; phòng, chống tái nghiện. Đối tượng tác động của chính sách đối với người nghiện ma túy được thể hiện trong các văn bản quy phạm pháp luật của nhà nước bao gồm chính sách đối với các đối tượng: Người cai nghiện ma túy bắt buộc, cai nghiện ma túy tự nguyện tại Cơ sở cai nghiện ma túy; Người cai nghiện ma túy tại gia đình, tại cộng đồng. Thực hiện chính sách đối với người nghiện ma túy 1.
Khái niệm thực hiện chính sách đối với người nghiện ma túy Như đã phân tích ở trên, chính sách công là định hướng hành động của nhà nước hướng tới giải quyết các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội phù hợp với nguyện vọng của nhân dân và ý chí của nhà nước. Trong chu trình chính sách, tổ chức thực hiện chính sách là một khâu hợp thành chu trình chính sách là trung tâm kết nối các bước của chu trình chính sách, là bước hiện thực hóa chính sách trong đời sống xã hội và như vậy nếu thiếu giai đoạn này thì việc hoạch định ra chính sách sẽ trở nên vô nghĩa. Quá trình thực hiện chính sách là một quá trình diễn ra liên tục, thường xuyên và trong một không gian, thời gian tương đối dài, do đó nó cần phải được cung cấp một khối lượng nguồn lực to lớn cả về vật chất lẫn con người 13 n thực hiện, các nguồn lực này cũng cần phải được bố trí huy động và sắp xếp một cách khoa học, hợp lý cho từng giai đoạn, từng thời kỳ của quá trình chính sách. Khi tiến hành tổ chức triển khai thực hiện chính sách, các cơ quan nhà nước, các cán bộ công chức nhà nước có thẩm quyền phải có trách nhiệm và nghĩa vụ thực hiện chính sách theo những trình tự thủ tục chung thống nhất để đảm bảo rằng chính sách được triển khai nhanh chóng đúng thời gian và tiến độ vừa đảm bảo yếu tố đồng bộ trên toàn bộ phạm vi ảnh hưởng của nó, nghĩa là chính sách sẽ được tổ chức thực hiện trên nhiều địa bàn khác nhau nhưng tính chất, nội dung, mục tiêu hướng đến và cách thức mà nó tác động thì không khác nhau.
Quá trình thực hiện chính sách được tiến hành dựa trên cơ sở của chính sách đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành. Trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách đối với người nghiện ma túy, tùy thuộc vào vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và những điều kiện về nguồn lực mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền các cấp có thể cụ thể hóa chính sách thành những Chương trình, Dự án cụ thể nhằm đạt được mục tiêu của chính sách. Tuy nhiên trong quá trình tổ chức triển khai thực hiện các cơ quan nhà nước có trách nhiệm, nghĩa vụ cần phải đưa chính sách vào đời sống thực tế theo một trình tự thủ tục với những cách thức nhất định nhằm đạt được mục tiêu của chính sách. Từ những luận giải trên đây có thể đi đến một khái niệm cơ bản về thực hiện chính sách đối với người nghiện ma túy như sau: Thực hiện chính sách đối với người nghiện ma túy là toàn bộ quá trình đưa chính sách đối với người nghiện ma túy vào cuộc sống theo một quy trình, thủ tục chặt chẽ và thống nhất nhằm giúp đỡ người nghiện ma túy hòa nhập cộng đồng; phòng, chống tái nghiện.