Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Đối Với Đông Nam Á Sau Sự Kiện 11/9

Khóa luận phân tích chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đông Nam Á sau sự kiện 11, khám phá tác động và xu hướng mới trong khu vực.

• Tác giả: Lê Ly Sữa
• Người hướng dẫn: TS. Lé Phung Hoàng
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quốc tế học
• Đề tài: Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Đối Với Đông Nam Á Sau Sự Kiện 11/9
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: VAI TRÒ CỦA ĐÔNG NAM Á TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ
• 1.1. Đông Nam Á - Lịch sử và hiện tại
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THAY ĐỔI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ
• 2.1. Sự kiện 11/9/2001 và tác động của nó đến đời sống quan hệ quốc tế
• 2.2. Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ sau sự kiện 11/9
• 2.3. Chính sách đối ngoại của Mỹ trước sự kiện 11/9
• 2.4. Chính sách đối ngoại của Mỹ sau sự kiện 11/9
• 2.5. Chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á
• 2.6. Chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á trước sự kiện 11/9
• 2.7. Chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á sau sự kiện 11/9
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG HOẠT ĐỘNG PHỤC VỤ CHO CHÍNH SÁCH ĐÔNG NAM Á CỦA MỸ
• 3.1. Cuộc chiến chống khủng bố tại Đông Nam Á
• 3.2. Triển khai quân tại eo biển Malacca
• 3.3. Điều chỉnh lại lực lượng quân sự
• 3.4. Chính sách kinh tế của Mỹ đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương
• 3.5. Chính sách kinh tế của Mỹ đối với khu vực Đông Nam Á
• 3.6. Việt Nam trong chính sách Đông Nam Á của Mỹ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ sau sự kiện 11 9

Chính sách đối ngoại của Mỹ đã trải qua nhiều biến đổi sau sự kiện 11/9. Sự kiện này không chỉ làm thay đổi cách nhìn nhận của Mỹ về an ninh quốc gia mà còn định hình lại mối quan hệ với các quốc gia khác, đặc biệt là khu vực Đông Nam Á. Mỹ đã coi Đông Nam Á là một khu vực chiến lược quan trọng trong cuộc chiến chống khủng bố và bảo vệ lợi ích quốc gia.

1.1. Tác động của sự kiện 11 9 đến chính sách đối ngoại

Sự kiện 11/9 đã khiến Mỹ phải điều chỉnh chính sách đối ngoại, tập trung vào an ninh khu vực và hợp tác quốc tế. Các quốc gia Đông Nam Á trở thành đối tác quan trọng trong việc chống khủng bố và duy trì ổn định khu vực.

1.2. Vai trò của Đông Nam Á trong chiến lược toàn cầu của Mỹ

Đông Nam Á được xem là 'mặt trận thứ hai' trong cuộc chiến chống khủng bố. Mỹ đã tăng cường hợp tác quân sự và kinh tế với các nước trong khu vực để đối phó với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống.

II. Những thách thức trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại Đông Nam Á

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Đông Nam Á đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự cạnh tranh gia tăng từ Trung Quốc và các vấn đề nội bộ của các quốc gia trong khu vực. Những thách thức này đòi hỏi Mỹ phải có những điều chỉnh linh hoạt trong chiến lược của mình.

2.1. Cạnh tranh với Trung Quốc tại Đông Nam Á

Sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc tại Đông Nam Á đã tạo ra áp lực lớn đối với Mỹ. Các nước trong khu vực đang phải cân nhắc giữa việc duy trì quan hệ với Mỹ và không làm mất lòng Trung Quốc.

2.2. Vấn đề an ninh khu vực và khủng bố

Khủng bố và các mối đe dọa an ninh phi truyền thống vẫn là những thách thức lớn. Mỹ cần phải hợp tác chặt chẽ với các nước Đông Nam Á để đối phó hiệu quả với những vấn đề này.

III. Phương pháp và giải pháp chính trong chính sách đối ngoại của Mỹ

Mỹ đã áp dụng nhiều phương pháp và giải pháp để thực hiện chính sách đối ngoại tại Đông Nam Á, bao gồm tăng cường hợp tác quân sự, hỗ trợ kinh tế và thúc đẩy các chương trình phát triển bền vững.

3.1. Hợp tác quân sự và an ninh

Mỹ đã thiết lập nhiều chương trình hợp tác quân sự với các nước Đông Nam Á nhằm tăng cường khả năng phòng thủ và ứng phó với các mối đe dọa an ninh.

3.2. Hỗ trợ kinh tế và phát triển

Mỹ đã cung cấp nhiều khoản viện trợ kinh tế cho các nước Đông Nam Á để thúc đẩy phát triển kinh tế và ổn định chính trị trong khu vực.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chính sách

Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ tại Đông Nam Á cho thấy những kết quả tích cực trong việc tăng cường quan hệ hợp tác và ổn định khu vực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo sự bền vững.

4.1. Kết quả hợp tác quân sự

Hợp tác quân sự giữa Mỹ và các nước Đông Nam Á đã mang lại nhiều kết quả tích cực, giúp nâng cao năng lực phòng thủ và khả năng ứng phó với khủng bố.

4.2. Tác động của viện trợ kinh tế

Viện trợ kinh tế từ Mỹ đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế của các nước Đông Nam Á, tạo điều kiện cho sự ổn định chính trị và xã hội.

V. Kết luận và tương lai của chính sách đối ngoại của Mỹ tại Đông Nam Á

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Đông Nam Á sẽ tiếp tục phát triển trong bối cảnh địa chính trị thay đổi. Việc duy trì quan hệ chặt chẽ với các nước trong khu vực là cần thiết để đảm bảo lợi ích quốc gia và an ninh khu vực.

5.1. Dự báo xu hướng chính sách trong tương lai

Trong tương lai, Mỹ có thể sẽ tiếp tục điều chỉnh chính sách đối ngoại để thích ứng với những thay đổi trong bối cảnh toàn cầu và khu vực.

5.2. Vai trò của Việt Nam trong chính sách của Mỹ

Việt Nam sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại Đông Nam Á, đặc biệt trong bối cảnh hợp tác kinh tế và an ninh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đông Nam Á sau sự kiện 11/9 đến nay" do sinh viên Lê Ly Sữa thực hiện (Khoa Lịch sử, Ngành Quốc tế học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010, dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Phụng Hoàng) phản ánh sự biến đổi sâu sắc của cục diện địa chính trị thế giới sau Chiến tranh Lạnh và biến cố ngày 11/9/2001.

Theo tác giả, sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ trở thành siêu cường duy nhất nhưng trật tự thế giới vẫn phức tạp với các mối đe dọa an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống. Sự kiện khủng bố ngày 11/9/2001 đã buộc Washington phải rà soát, điều chỉnh toàn diện chiến lược an ninh toàn cầu. Trong sự tái định hình đó, Đông Nam Á được định vị là "mặt trận thứ hai" (chiến trường thứ hai) trong cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu do Mỹ dẫn đầu. Tuy nhiên, đằng sau ngọn cờ chống khủng bố là những toan tính chiến lược nhằm duy trì vị thế bá quyền, khôi phục ảnh hưởng, kiểm soát các hải lộ huyết mạch và kiềm chế sự vươn lên mạnh mẽ của Trung Quốc tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tác giả xác lập mục đích nghiên cứu và triển khai 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Xác định sự thay đổi chiến lược toàn cầu của Mỹ cũng như sự thay đổi chiến lược của Mỹ đối với khu vực Đông Nam Á (trong đó có Việt Nam) sau sự kiện 11/9/2001.
2. Làm rõ ý đồ chiến lược thực chất trong chính sách Đông Nam Á của Washington.
3. Chỉ ra các công cụ (ngoại giao, quân sự - an ninh, chính trị, kinh tế) mà chính quyền Mỹ sử dụng để thực thi chính sách tại khu vực.
4. Đưa ra các đánh giá thực trạng chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á và dự báo xu hướng chính sách trong tương lai gần.
5. Xác định vị trí, vai trò của Việt Nam trong bàn cờ chiến lược Đông Nam Á của Mỹ.

• Đối tượng nghiên cứu: Sự thay đổi, quá trình điều chỉnh và các hoạt động triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Đông Nam Á.
• Phạm vi nghiên cứu: Không gian tập trung vào khu vực Đông Nam Á đặt trong tổng thể chiến lược châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ; thời gian nghiên cứu từ mốc sự kiện ngày 11/9/2001 đến thời điểm hoàn thành khóa luận (tháng 05/2010), có liên hệ so sánh với giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh (trước 11/9/2001).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận đối tượng nghiên cứu dưới góc độ khoa học lịch sử quan hệ quốc tế và phân tích chính sách đối ngoại. Khung lý thuyết và các văn kiện nền tảng được tác giả trích dẫn, khảo cứu gồm:

• Các khái niệm và học thuyết quan hệ quốc tế: Chủ nghĩa đơn phương (Unilateralism), học thuyết "đòn đánh phủ đầu" (Preemptive strike), chiến lược "sức mạnh khôn ngoan" (Smart power), quan niệm về các mối đe dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống.
• Các văn bản chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ qua các thời kỳ: Bản Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ cho thế kỷ 21 (công bố năm 1999 dưới thời Tổng thống Bill Clinton), Chiến lược An ninh Quốc gia Hoa Kỳ (tháng 9/2002 dưới thời Tổng thống George W. Bush), Chiến lược Quốc gia Chống khủng bố (tháng 2/2003), và Báo cáo Đánh giá Quốc phòng 4 năm (QDR-2010 dưới thời Tổng thống Barack Obama).
• Các hiệp ước, văn kiện khu vực và quốc tế: Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo (ABM 1972), Hiệp ước Hợp tác và Thân thiện ở Đông Nam Á (TAC 1976), Tuyên bố chung Mỹ - ASEAN về Hợp tác chống khủng bố quốc tế (2002), các cơ chế Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) và Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai kết hợp bao gồm:

• Phương pháp tổng hợp: Thu thập, liên kết các nguồn tư liệu chuyên khảo, sách báo, báo cáo nghiên cứu tiếng Việt và tiếng Anh để hình thành cái nhìn hệ thống.
• Phương pháp phân loại: Phân định dữ liệu theo các nhóm đối tác, thời kỳ lịch sử và kênh chính sách nhằm kiểm tra tính xác thực, độ tin cậy.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á trước và sau sự kiện 11/9/2001; so sánh phương thức can dự cứng rắn của chính quyền George W. Bush với cách tiếp cận đa phương, linh hoạt của chính quyền Barack Obama.
• Phương pháp phân tích: Bóc tách các sự kiện ngoại giao, thỏa thuận quân sự, số liệu viện trợ để tìm ra động cơ sâu xa và logic lịch sử đằng sau các động thái chính trị.

Nguồn dữ liệu của khóa luận được khai thác từ các cơ quan lưu trữ và nghiên cứu uy tín: Thư viện Đại học Sư phạm TP.HCM, Thư viện Khoa Quan hệ Quốc tế (Trường ĐH KHXH&NV - ĐHQG TP.HCM), Thư viện Tổng hợp TP.HCM, Thông tấn xã Việt Nam, Khoa Đông Nam Á (Viện Nghiên cứu Khoa học Xã hội), Học viện Ngoại giao, cùng các tài liệu thống kê, báo cáo từ Bộ Ngoại giao Mỹ, Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) và Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Vai trò của Đông Nam Á trong chính sách đối ngoại của Mỹ

Chương 1 khái quát tiến trình lịch sử hiện đại của Đông Nam Á từ giai đoạn thuộc địa, phong trào giải phóng dân tộc sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Hội nghị Bandung (1955), sự can thiệp của Mỹ qua khối SEATO (1954), sự thành lập ASEAN (1967) đến thời kỳ hòa giải Campuchia và mở rộng hiệp hội thành 10 nước thành viên. Tác giả phân tích những biến đổi kinh tế - xã hội, những thách thức nội bộ của ASEAN (chênh lệch giàu nghèo, sự phân hóa khi thực hiện AFTA, vấn đề Myanmar) và đặc biệt là ba trụ cột định vị tầm quan trọng của khu vực đối với Mỹ:

1. Vị trí địa chiến lược và hải lộ thương mại:
   • Biển Đông có diện tích 648.000 km², là tuyến giao thông nối Thái Bình Dương, châu Phi, Trung Quốc và các nước Đông Á. Vùng biển này sở hữu trữ lượng dầu mỏ xác định khoảng 1,7 tỷ barrel (với ước tính tiềm năng lớn hơn) và khí gas tự nhiên phong phú. Đây cũng là điểm nóng tranh chấp chủ quyền giữa nhiều bên (vụ đụng độ hải quân giữa tàu USNS Impeccable của Mỹ và 5 tàu Trung Quốc ngày 8/3/2009 được nêu như một dẫn chứng điển hình).
   • Eo biển Malacca rộng 600 dặm vuông, nằm giữa Indonesia, Malaysia và Singapore. Hàng năm có hơn 100.000 chuyến tàu qua lại, chuyên chở hơn 3 triệu thùng dầu/ngày (lượng dầu vận chuyển gấp 3 lần kênh đào Suez và gấp 15 lần kênh đào Panama). Eo biển này vận chuyển 80% lượng dầu nhập khẩu của Nhật Bản và 78% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc (năm 2003). Riêng năm 1999, giá trị hàng hóa qua Malacca và Lombok vượt 1,3 nghìn tỷ USD, chiếm khoảng một nửa giá trị thương mại toàn cầu.
2. Yếu tố Hồi giáo và chống khủng bố: Đông Nam Á là nơi sinh sống của hơn 250 triệu tín đồ Hồi giáo, tập trung tại Indonesia (quốc gia Hồi giáo đông dân nhất thế giới), Malaysia, Brunei, miền nam Philippines và miền nam Thái Lan. Khác với Trung Đông, Hồi giáo Đông Nam Á nhìn chung mang tư tưởng ôn hòa, các quốc gia đều theo thể chế thế tục hoặc dân chủ. Các nhóm khủng bố cực đoan như Jemaah Islamiyah (JI), Abu Sayyaf (ASG) hay Kumpulan Mujahideen Malaysia (KMM) có số lượng hạn chế, thành viên chủ yếu thuộc tầng lớp trung lưu có học vấn, không có sự bảo trợ từ cấp nhà nước. Dẫu vậy, việc phát hiện mạng lưới liên kết với Al-Qaeda đã khiến Mỹ chính thức công bố Đông Nam Á là "chiến trường thứ hai" vào tháng 3/2002.
3. Cạnh tranh ảnh hưởng và bàn cờ nước lớn: Mỹ xác định Đông Nam Á là mắt xích thiết yếu để ngăn chặn "mối đe dọa Trung Quốc", thiết lập vành đai liên kết an ninh kéo dài từ Đông Bắc Á (Nhật Bản, Hàn Quốc) xuống Đông Nam Á và vươn sang Ấn Độ ("Liên minh chiến lược châu Á"). Về kinh tế, kim ngạch thương mại ASEAN - Mỹ năm 2005 đạt 150 tỷ USD (ASEAN là bạn hàng lớn thứ 4 của Mỹ), vốn đầu tư trực tiếp (FDI) của Mỹ vào khu vực đạt trên 50 tỷ USD.

Chương 2: Sự thay đổi chính sách của Mỹ

Chương 2 luận giải sự đứt gãy và chuyển dịch trong đường lối đối ngoại của Washington từ trước sang sau sự kiện ngày 11/9/2001:

• Tác động của vụ khủng bố 11/9: Cuộc tập kích làm gần 3.000 người chết, khoảng 6.000 người bị thương, gây thiệt hại kinh tế trực tiếp tương đương 1,5% GDP của Mỹ, đồng thời kích hoạt cuộc khủng hoảng tài chính và nợ công. Biến cố này chấm dứt ảo tưởng an toàn tuyệt đối của lục địa Mỹ.
• Sự chuyển đổi chiến lược toàn cầu:
  • Trước 11/9, Mỹ duy trì ưu thế tuyệt đối (GDP chiếm 25% toàn cầu, 1,6 triệu quân thường trực, mạng lưới hơn 200 căn cứ quân sự thế giới), áp dụng chiến lược "can dự và mở rộng" dưới thời Clinton, tập trung chú ý vào Đông Bắc Á.
  • Sau 11/9, chính quyền George W. Bush ban hành học thuyết "đòn đánh phủ đầu" (preemptive strike), tự trao quyền tấn công đơn phương nhằm tiêu diệt mầm mống khủng bố. Ngày 13/12/2001, Mỹ đơn phương rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo (ABM 1972) để xúc tiến Hệ thống phòng thủ tên lửa quốc gia (NMD). Ngân sách quốc phòng Mỹ tăng vọt, chiếm tới 48% (532 tỷ USD) trong tổng chi phí quân sự 1.118 tỷ USD của toàn thế giới năm 2003.
• Sự điều chỉnh chính sách đối với Đông Nam Á:
  • Giai đoạn trước 11/9: Bị giới phân tích định danh là "chính sách không có chiến lược" (Policy without Strategy). Washington coi nhẹ ASEAN, lúng túng trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997, tạo khoảng trống quyền lực để Trung Quốc gia tăng vị thế ngoại giao.
  • Giai đoạn George W. Bush (2001 - 2008): Biến Đông Nam Á thành trọng tâm an ninh, siết chặt liên minh song phương, dùng "cái gậy" nhiều hơn "củ cà rốt", gây sức ép về vấn đề dân chủ, nhân quyền (đặc biệt tại Myanmar và Việt Nam).
  • Giai đoạn Barack Obama (từ 2009): Chuyển hướng sang "sức mạnh khôn ngoan", tái cam kết đa phương, coi trọng ASEAN chế chế hóa; ký TAC (tháng 7/2009); tổ chức Hội nghị Cấp cao Mỹ - ASEAN lần đầu tiên tại Singapore (tháng 11/2009); can dự có chừng mực vào vấn đề Biển Đông và lưu vực sông Mê Kông.

Chương 3: Những hoạt động phục vụ cho chính sách Đông Nam Á của Mỹ

Chương 3 đi sâu làm rõ các công cụ hành động thực tế của Mỹ trên các lĩnh vực:

1. Ngoại giao:
   • Triển khai chương trình Đối tác nâng cao (Enhanced Partnership). Ngoại trưởng Hillary Clinton đến thăm Ban Thư ký ASEAN tại Jakarta, tham dự ARF-16 tại Thái Lan và chính thức ký văn kiện gia nhập TAC (22/7/2009).
   • Đưa Lào và Campuchia ra khỏi "danh sách đen thương mại" (12/6/2009) để mở đường giải ngân vốn vay. Thiết lập sáng kiến hợp tác với các nước hạ lưu sông Mê Kông tại Hội nghị Ngoại trưởng AMM-42.
2. An ninh - Quân sự và viện trợ chống khủng bố:
   • Triển khai Báo cáo Quốc phòng 2010 (QDR-2010), củng cố quan hệ đồng minh hiệp ước với Thái Lan, Philippines; mở rộng đối tác chiến lược với Singapore, Indonesia, Malaysia và Việt Nam.
   • Tổ chức hàng loạt các cuộc tập trận liên hợp quy mô lớn: Hổ mang vàng (Cobra Gold), Cỗ xe song mã (Tandem Thrust), CARAT, Balikatan ("Vai kề vai"), Cope Tiger 2010, và Người lính Angkor.
   • Khóa luận thống kê chi tiết các gói ngân sách hỗ trợ kinh tế và an ninh của Mỹ dành cho ba quốc gia Đông Nam Á trọng điểm trong giai đoạn năm tài chính 2002 - 2005:

Quốc gia	Năm tài chính 2002 (triệu USD)	Năm tài chính 2003 (triệu USD)	Năm tài chính 2004 (triệu USD)	Năm tài chính 2005 (triệu USD)	Hoạt động an ninh - quân sự trọng tâm
Philippines	25,00	150,45	94,24	126,00 (yêu cầu)	Đưa hơn 1.000 lính Mỹ huấn luyện chống Abu Sayyaf; trao quy chế Đồng minh chủ chốt ngoài NATO (10/2003); tiếp cận căn cứ Subic và Clark; tài trợ thiết bị không quân (UH-1H, C-130).
Indonesia	142,35	161,41	127,81	174,00 (yêu cầu)	Ký Tuyên bố chung Bush - Megawati (22/10/2003); Quốc hội Mỹ nới lỏng lệnh cấm vận vũ khí; viện trợ 8 triệu USD riêng cho cảnh sát chống khủng bố quốc tế.
Thái Lan	10,79	12,23	7,90	8,30 (yêu cầu)	Trao quy chế Đồng minh chủ chốt ngoài NATO (6/2003); CIA tài trợ 10-15 triệu USD cho Trung tâm CTIC (2002), bắt trùm khủng bố Hambali (thủ lĩnh JI).

3. Kiểm soát eo biển Malacca và Sáng kiến An ninh Container: Ký kết MOU chống khủng bố với Singapore, cho phép Hải quân Mỹ khám xét tàu hàng, triển khai các trinh sát hàng hải chống cướp biển và giám sát an ninh các tuyến đường biển quốc tế.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:
  • Khóa luận hệ thống hóa một cách khách quan quá trình điều chỉnh chiến lược ngoại giao của Mỹ tại Đông Nam Á qua hai đời tổng thống (George W. Bush và giai đoạn đầu của Barack Obama), chứng minh rằng mục tiêu xuyên suốt của Washington là duy trì vai trò lãnh đạo toàn cầu và ngăn chặn sự cạnh tranh ảnh hưởng từ các nước lớn, nhất là Trung Quốc.
  • Chứng minh bằng chuỗi tư liệu thực chứng rằng cuộc chiến chống khủng bố sau ngày 11/9 vừa là yêu cầu an ninh cấp thiết, vừa là công cụ hữu hiệu để Mỹ tái hiện diện quân sự, thâm nhập sâu vào các cấu trúc địa chính trị khu vực Đông Nam Á.
  • Cung cấp bức tranh toàn cảnh về giá trị địa kinh tế - hàng hải của Biển Đông và Eo biển Malacca thông qua các chỉ số cụ thể về lưu lượng vận tải dầu mỏ và kim ngạch ngoại thương.
• Giải pháp và kiến nghị tác giả nêu ra:
  • Các quốc gia Đông Nam Á và Việt Nam cần nhận thức rõ bản chất thực dụng và đa tầng trong chính sách của Mỹ để chủ động hoạch định chính sách đối ngoại cân bằng, độc lập, tự chủ.
  • Tận dụng tối đa các diễn đàn đa phương khu vực (ASEAN, ARF, APEC) nhằm ràng buộc trách nhiệm của các nước lớn, duy trì môi trường hòa bình, bảo đảm an ninh hàng hải trên Biển Đông theo các nguyên tắc của luật pháp quốc tế.
• Đóng góp của đề tài theo công bố của tác giả:
  • Đóng góp về mặt phương pháp luận và cung cấp góc nhìn đa chiều, phản biện về bản chất cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ tại khu vực.
  • Làm cơ sở tư liệu phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế, lịch sử đối ngoại Mỹ và Đông Nam Á học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Do hoàn thành vào tháng 05/2010, đề tài mới chỉ ghi nhận các bước đi khởi đầu trong nhiệm kỳ thứ nhất của Tổng thống Barack Obama (giai đoạn 2009 - đầu 2010), chưa thể bao quát toàn diện quá trình định hình đầy đủ của chiến lược "Tái cân bằng" (Rebalancing / Pivot to Asia) diễn ra những năm sau đó.
  • Chuỗi dữ liệu số liệu định lượng về các chương trình tài trợ quân sự nước ngoài (FMF, IMET, NADR) chủ yếu tập trung sâu ở giai đoạn 2002 - 2005; các năm 2006 - 2009 chủ yếu dừng lại ở phân tích định tính sự kiện.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Theo dõi, đánh giá tác động dài hạn của chiến lược "sức mạnh khôn ngoan" và tiến trình thể chế hóa quan hệ đối tác chiến lược Mỹ - ASEAN trong giai đoạn tiếp theo.
  • Khảo sát sâu hơn thế cờ cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung tại tiểu vùng sông Mê Kông và vùng biển Đông Nam Á trong bối cảnh các tranh chấp chủ quyền hàng hải ngày càng gia tăng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên cao học, giảng viên thuộc các chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Quan hệ Quốc tế, Quốc tế học, Chính trị học, Ngoại giao và Đông Nam Á học.
• Nội dung tham khảo giá trị:
  • Khung dữ liệu thống kê chi tiết về các khoản chuẩn chi ngân sách an ninh, quân sự của Mỹ cho các quốc gia Đông Nam Á (Bảng 1, 2, 3 trong văn bản).
  • Phân tích địa chiến lược và số liệu vận tải năng lượng qua Biển Đông và Eo biển Malacca.
  • Tư liệu tổng hợp về các cuộc diễn tập quân sự đa phương (Cobra Gold, Balikatan, CARAT) và các văn kiện chính sách đối ngoại của Mỹ đầu thế kỷ XXI.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Mỹ tuyên bố Đông Nam Á là "mặt trận thứ hai" trong cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu từ tháng 3/2002?
Vì khu vực Đông Nam Á có hơn 250 triệu tín đồ Hồi giáo, và sau ngày 11/9/2001, các cơ quan an ninh đã phát hiện các mối liên hệ chặt chẽ giữa các tổ chức cực đoan bản địa (như Jemaah Islamiyah, Abu Sayyaf, KMM) với mạng lưới khủng bố quốc tế Al-Qaeda thông qua các vụ bắt giữ gián điệp tại Singapore, Malaysia và Philippines.

2. Khóa luận nêu những số liệu cụ thể nào để chứng minh tầm quan trọng của Eo biển Malacca?
Eo biển Malacca rộng 600 dặm vuông, mỗi năm có hơn 100.000 chuyến tàu qua lại, vận chuyển trên 3 triệu thùng dầu/ngày (lượng dầu lớn gấp 3 lần qua kênh Suez và gấp 15 lần qua kênh Panama). Nơi đây vận chuyển 80% lượng dầu nhập khẩu của Nhật Bản và 78% của Trung Quốc (năm 2003), với giá trị hàng hóa năm 1999 vượt 1,3 nghìn tỷ USD (chiếm khoảng 50% thương mại toàn cầu).

3. Chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á dưới thời Tổng thống Barack Obama có điểm gì khác biệt lớn so với thời Tổng thống George W. Bush?
Chính quyền Obama chuyển từ lối tiếp cận đơn phương, cứng rắn sang chiến lược "sức mạnh khôn ngoan", chú trọng ngoại giao đa phương và thể chế hóa quan hệ với ASEAN; chính thức ký gia nhập TAC (7/2009), khởi xướng Hội nghị Cấp cao Mỹ - ASEAN thường niên (11/2009), đưa Lào và Campuchia ra khỏi danh sách đen thương mại, đồng thời can dự có chừng mực vào vấn đề Biển Đông và tiểu vùng sông Mê Kông.

4. Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đã hỗ trợ cụ thể như thế nào cho Trung tâm Chống khủng bố của Thái Lan (CTIC)?
Đầu năm 2001, CIA đã hỗ trợ thành lập CTIC nhằm tăng cường phối hợp giữa các cơ quan an ninh Thái Lan. Trong năm 2002, CIA cung cấp khoản tài trợ từ 10 đến 15 triệu USD, qua đó giúp CTIC lần ra nơi ẩn náu của Hambali (trùm khủng bố số một Đông Nam Á) và bắt giữ nhiều thành viên chủ chốt của mạng lưới JI.

5. Tổng hỗ trợ an ninh và kinh tế của Mỹ dành cho Philippines trong năm tài chính 2003 đạt con số bao nhiêu?
Theo bảng số liệu chuẩn chi ngân sách quốc phòng và ngoại giao được trích xuất trong khóa luận, tổng mức hỗ trợ kinh tế và an ninh của Mỹ dành cho Philippines trong năm tài chính 2003 đạt 150,45 triệu USD (tăng mạnh so với mức 25 triệu USD của năm tài chính 2002).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Ly Sữa đã phác họa bức tranh toàn diện về sự chuyển dịch trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đông Nam Á từ sau biến cố 11/9/2001 đến năm 2010. Công trình làm rõ quá trình Mỹ sử dụng ngọn cờ chống khủng bố và các công cụ viện trợ, liên minh quân sự để từng bước tái can dự sâu rộng, khôi phục ảnh hưởng và kiềm chế các đối thủ chiến lược tại châu Á - Thái Bình Dương. Đây là nguồn tài liệu tổng hợp có giá trị học thuật thực tiễn cho việc nghiên cứu lịch sử ngoại giao và quan hệ quốc tế đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: VAI TRÒ CUA DONG NAM A TRONG CHÍNH SÁCH DOI NGOẠI CUA MỸ Ll. Đông Nam A - Lich sử và hiện tại Trừ Thai Lan trước chiến tranh thé giới thứ hai. các nước Đông Nam A đều là thuộc địa của các nước để quốc phương Tây. Thăng lợi của Liên Xô và phe Đồng minh đánh bại phát xít Đức va quân phiệt Nhật không những đã khích lệ các dân tộc thuộc địa vùng lên tự giải phóng mà còn thôi một luông sinh khí mới về dan chủ va đân sinh vào các phong trào giải phóng dân tộc sau chiến tranh thế giới thứ hai.

Các quốc gia Dong Nam A sau khi giành được độc lập đều di theo xu hướng này. Thai Lan tuy không phải la một thuộc địa mới được giải phóng nhưng theo trảo lưu chung cũng đã thành lập được một chính quyền của những người theo chủ nghĩa dan tộc tiến bộ. đứng đầu là Thủ tướng Pridi Panomiang. Các quốc gia Đông Nam Á mới độc lập đã sớm nhận thức được tình đoàn kết khu vực bằng việc tự giúp lẫn nhau vẻ tinh than và vật chat chống lại việc chủ nghĩa thực dân phương Tây quay trở lại khu vực.

Quan hệ giữa Việt Nam với Lào, Campuchia. Thái Lan, Myanmar và Indonesia đã được thành lập ngay từ những ngày đâu. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ ở Việt Nam. Indonesia đã có sáng kiến cùng với một số nước chủ chốt trong khu vực triệu tập Hội nghị Bangdung (1955) với sự tham dự của 29 nước ở hai châu lục A - Phi.

Tư tưởng chính của Bangdung là cùng tôn tại hoà bình và không liên kết. Việc các cường quốc quay tro lại can thiệp vao Đông Nam A đã lam cho khu vực nay một lần nữa bị phân cực. trong số 10 nước Đông Nam A lúc bay giờ chỉ có 2 nước tham gia Hiệp ước SEATO do Mỹ lập ra (1954) là Thái Lan và Philippines. Tình hình Đông Nam Á cảng xấu đi với việc Mỹ can thiệp ngảy cảng sâu vào Việt Nam và các nước Đông Dương khác.

Cuộc xâm lược vả can thiệp vũ trang của Mỹ vào Việt Nam đã diễn ra động thời với các vụ xung đột và đối dau giữa một số nước trong khu vực qua các van dé do lịch sử đẻ lại. chủ yếu 1a di sản HH của chính sách chia đẻ trị của chủ nghĩa thực dân (như đổi dau giữa Indonesia với Liên bang Malaysia. giữa Malaysia với Philippines v. Năm 1967 đã đánh đầu một bước chuyển mới trong khu vực.

Các cuộc tranh chấp va đổi dau giữa một số nước trong khu vực cham dứt. Tuy chiến tranh Việt Nam đang ở đỉnh cao nhưng một số nhà lãnh đạo chủ chót ở Mỹ điều hành cuộc chiến tranh đã nhận thấy sai lầm và đi đến kết luận la Mỹ không thẻ thang. Một so chính khách khác của Mỹ bắt đâu nói đến "thời kỷ sau Việt Nam". Tổng thống De Gaulle của Pháp đến Phnom Pênh và tuyên bế về một Đông Nam A trung lập.

Thời gian này tại Trung Quốc. người láng giéng trực tiếp và vĩ đại của Đông Nam A, cách mạng văn hoá đang dién ra ác liệt dưới khâu hiệu "Thiên hạ đại loan”. Tình hình đó đã lâm cho một số nha lãnh đạo các nước Đông Nam A, chủ yếu là Indonesia va Malaysia thay cân phải có một hình thức nao đó dé đoản kết các nước Đông Nam A lại với nhau trên tinh than tự cường khu vực nhằm mục đích lâu dải bao đảm sự nghiệp hoa bình va phat triển của khu vực khong có sự can thiệp của nước ngoái. Đó là những tư tưởng khởi đầu đưa đến việc thành lập Hiệp hội các nước Dong Nam A (ASEAN) thang 8/1967.

Tuy nhiên tir ngày thanh lập cho đến khi chiến tranh lạnh chim dứt. hoạt động của ASEAN không may thành công cho đù là về mặt kinh tế. xã hội va văn hoá. Lý do chính là sự can thiệp của nước ngoài đã phân liệt các nước Đông Nam A thành 2 khối đối lập không những vẻ hệ tư tưởng mà cả vẻ mặt chính trị an ninh.

ASEAN mang nặng tư tưởng chống cộng. Indonesia vốn la một nước trung lập. không liên kết, có chính sách ngoại giao tích cực nhưng sau sự kiện 1965 cũng chuyển sang thân Mỹ va chong cộng. trong ASEAN lại có 2 nước tham gia SEATO (Philippines và Thái Lan) và đã từng đưa quân cùng với Mỹ tham chiến chống lại nhân đân Việt Nam.

Hình ảnh ASEAN lúc nảy bị méo mó phản bội lại những mục tiêu cao cá ma những nước sáng lập Hiệp hội đẻ ra. Do đó Myanmar đã từ chối tham gia ASEAN mặc di đã 2 lẫn được mời. Trong bồi cảnh đó, các nước Đông Dương. nạn nhãn của cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ không có cách nảo khác 12 mà phải nhìn ASEAN với con mắt nghỉ ky sâu sắc.

Tình hình này chỉ chấm dứt sau khi chiến tranh lạnh kết thúc tạo điều kiện cho một giải pháp hoa bình vẻ van dé Campuchia trên nguyên tắc tôn trọng nên độc lập và trung lập của Campuchia không có sự can thiệp của nước ngoài. Việc giải quyết vẫn để Campuchia đã làm tăng sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nước Đông Nam A, đặc biệt là giữa các nước ASEAN va Việt Nam trong sự nghiệp đấu tranh cho một Đông Nam A hoa bình, hợp tác va phát triển. Va đó cũng 14 mâu số chung cho việc đoàn kết tất ca 10 nước Đông Nam Á trong một hiệp hội chung như ngày nay. Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc.

Đông Nam A đã có nhiều biến đổi vẻ địa lý chính trị. Các nước này lần lược thực hiện các cải cách kinh tế và thu lại được những két quả khích lệ. Bên cạnh đó, một biến đổi đáng chú ý vẻ mặt chính trị là hau hết các nước Đông Nam A đều tiến tới chế độ dân chú. Sự biến đổi đáng lưu ý nhất là ở Philippines được bắt đầu bằng cuộc cách mạng chính quyển, năm 1986 đã thông qua tuyển cử toàn quốc.

Thái Lan đã cam kết với dân chủ. Mặt dù quan hệ căng thẳng giữa dan sự và quân sự và nên chính trị tiền tài đang làm cho chân trời chính trị bị u ám. Ở Malaysia vẫn tiếp tục có sự pha trộn giữa tuyển cứ mang tỉnh cạnh tranh và quyển tự do dan chủ bị hạn chế, va kết quả đó đã có một chính pha Malaysia tương đối chịu trách nhiệm đối với nhiệm vụ khó khan là điều hoà mỗi quan hệ giữa các nhóm chủng tộc đang tranh chấp nhau. Dù có tình hình dé bùng nỗ ở Campuchia.

trong khu vực Đông Nam A tỉnh hình chính trị tương đối ôn định va chiều hướng tình hình đối nội là có vẻ khả quan đối với nhân dân Đông Nam Á khi nó nhìn vẻ phía thập kỷ sắp tới. Hơn nữa, Đông Nam Á bắt đầu có sự tăng cường hợp tác với các nước khác ở rìa Thái Binh Dương. Khu vực này đang thử nghiệm các sáng kiến chung. kể cả song phương va đa phương.

nhằm thảo luận trên một điện rộng các van dé va tiến hành các cuộc trao đổi hợp tác châu A — Thái Bình Dương. Không còn nghỉ ngờ gì nữa. ASEAN ngày nay là một thắng lợi của tắt cả các dan tộc ở Đông Nam A. biến giấc mơ của những nha sáng lập ra nó cách day 30 13 năm thành hiện thực.

ASEAN cũng là một sự phát triển tắt yếu của xu thế khu vực hod, toàn cầu hoá đang chỉ phối mọi mặt của đời sống quốc tế ngày nay. Một số người e ngại việc kết nạp 3 thành viên mới lả quá vội vã, nhất là đôi với Myanmar đang bị Mỹ va một số nước phương Tây chỉ trích va cam vận vì vấn dé nhân quyền. Theo họ việc làm này của ASEAN có thé khiến cho uy tín của tổ chức nay bị sút giảm va sẽ có những hậu quả không hay trong quan hệ với các nước phương Tây. Cần phải thừa nhận rằng việc kết nạp Myanmar là một quyết định khó khăn.

Không những Mỹ và các nước phương Tây mà một số báo chí, chính khách va học giả & một số nước ASEAN, đặc biệt là Thái Lan và Philippines cũng phê phán quyết định này. Nhưng điều này lại càng làm nổi lên tính chất đúng dan của quyết định vì nó cho thay ASEAN đã làm đúng tôn chi mục dich và điều lệ của minh. Nó nói lên tính chất độc lập, tự chủ của ASEAN và không chịu bat cứ một sức ép nao từ bên ngoài, dù là từ hướng nao. Tuy nhiên không có nước phương Tây nào vi thế ma không tham dự Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN và các hoạt động sau đó trong dip ky niệm 30 năm ngày thành lập.

Thực tế vấn để Myanmar có gây ra cho ASEAN một số khó khăn, nhưng không phải vi the ma làm giảm ảnh hướng và vị thế của ASEAN trên trường quốc tế và khu vực. ASEAN ngảy nay là một thực thé chính trị ở Châu A - Thái Binh Dương mà không một nước nao, dù lớn hay nhỏ trên thé giới. có thé bỏ qua nếu họ muốn tiếp tục duy trì và bảo vệ lợi ích của họ ở khu vực này. Những khó khăn của ASEAN khi hướng vào thé kỷ 21 nằm ở chỗ khác.

Có lẽ trong nhiều năm tới, tinh hình chính trị không ổn định cia một số nước Đông Nam A, đặc biệt là Thái Lan, Myanmar và Campuchia van là trờ ngại hang đầu để ASEAN phát huy uy tín của mình trên trường quốc tế và châu Á - Thái Bình Dương với tư cách là một thực thẻ chính trị thống nhất. Vì những khó khăn nội bộ, một số nước chưa có điều kiện đóng góp tích cực vào sự hội nhập chung của khu vực. Bản thân ASEAN với tư cách là một Hiệp hội cũng sẽ mắt rất nhiều thời giờ đóng vai tro hoà giải cho những xung đột nội bộ của một số nước thành viên. Trong 14 tinh hình đỏ.

tit nhiên sẽ mắt rất nhiều thời gian vả công sức dé đi đến một sự nhất tri của tat cả các nước trong việc xứ lý bat cử van đẻ gì dù là trong khu vực hay trên quốc tế. Đó là nói trong trường hợp các mâu thuẫn giữa các phe phái trong một số nước được giải quyết một cách hoa bình trên tính thần hoa giải dân tộc. Trong trường hợp nội chiến lại tái điển ở một số nước nao dé thi tinh hình còn tệ hại hơn. Khó khăn lớn thứ hai liên quan đến bản thân một trong những mục đích chủ yếu của ASEAN là hội nhập kinh tế.

Như mọi người đều biết trình độ phát triển của các nước Đỏng Nam A rất không đồng đều.