Chính sách đổi mới và thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ trường đại học vào doanh nghiệp

Luận văn thạc sĩ USSH phân tích chính sách đổi mới nhằm thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ trường đại học vào doanh nghiệp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kha
• Người hướng dẫn: Ts. Hồ Ngọc Luật
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quản lý Khoa học và Công nghệ
• Đề tài: Chính Sách Đổi Mới Thúc Đẩy Thƣơng Mại Hóa Kết Quả Nghiên Cứu Từ Trƣờng Đại Học Vào Doanh Nghiệp (Nghiên Cứu Trƣờng Hợp Trƣờng Đại Học Bách Khoa Hà Nội)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do nghiên cứu
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Mẫu khảo sát
• 0.6. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH ĐỔI MỚI VÀ THƯƠNG MẠI HÓA KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TỪ TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀO DOANH NGHIỆP
• 1.1. Thực trạng chính sách đổi mới
• 1.2. Thực trạng thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN ở Việt Nam
• 1.3. Hoạt động NCKH, thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN ở Việt Nam nói chung
• 1.4. Hoạt động thương mại hóa KQNC từ trường Đại học Bách Khoa Hà Nội vào Doanh nghiệp
• 1.5. Những khó khăn trong hoạt động thương mại hóa KQNC từ trường đại học vào doanh nghiệp
• 1.6. Đánh giá tác động của chính sách đổi mới hiện có với hoạt động thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH ĐỔI MỚI THÚC ĐẨY THƯƠNG MẠI HÓA KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TỪ TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀO DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 2.1. Những căn cứ và quan điểm đề xuất chính sách đổi mới lấy DN làm trung tâm nhằm thúc đẩy thương mại hóa KQNC từ trường ĐH và DN
• 2.2. Những căn cứ và quan điểm
• 2.3. Đề xuất khung chính sách thúc đẩy thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN
• 2.4. Chính sách đổi mới định hướng doanh nghiệp nhằm thúc đẩy thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN
• 2.5. Chính sách thúc đẩy năng lực đổi mới công nghệ của các doanh nghiệp
• 2.6. Chính sách thúc đẩy đổi mới hoạt động nghiên cứu và quản lý tài sản trí tuệ trong các trường ĐH
• 2.7. Chính sách thúc đẩy sự gắn kết, hợp tác giữa trường ĐH và DN trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu
• 2.8. Áp dụng mô hình TLO của thế giới vào Việt Nam nhằm thúc đẩy hoạt động CGCN, thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN
• 2.9. Hoạt động thúc đẩy thương mại hóa KQNC ở một số nước trên thế giới
• 2.10. Áp dụng mô hình TLO của thế giới vào Việt Nam nhằm thúc đẩy thương mại hóa KQNC từ trường ĐH vào DN
• 2.11. Chính sách hỗ trợ từ phía Nhà nước thông qua việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách đổi mới thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Chính sách đổi mới là một trong những yếu tố quan trọng giúp thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ đại học vào doanh nghiệp trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Chính sách này không chỉ tạo ra động lực cho các trường đại học mà còn giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới, nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.1. Khái niệm chính sách đổi mới và thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Chính sách đổi mới được hiểu là các quy định, hướng dẫn nhằm cải thiện và phát triển hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. Thương mại hóa kết quả nghiên cứu là quá trình chuyển giao các sản phẩm nghiên cứu từ môi trường học thuật vào thực tiễn doanh nghiệp.

1.2. Vai trò của chính sách đổi mới trong phát triển kinh tế

Chính sách đổi mới không chỉ thúc đẩy sự phát triển của các trường đại học mà còn tạo ra cơ hội cho doanh nghiệp tiếp cận công nghệ tiên tiến, từ đó nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng sản phẩm.

II. Những thách thức trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ đại học vào doanh nghiệp

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ đại học vào doanh nghiệp vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu sự kết nối giữa đại học và doanh nghiệp, cũng như sự thiếu hụt về nguồn lực và chính sách hỗ trợ là những rào cản lớn.

2.1. Thiếu sự kết nối giữa đại học và doanh nghiệp

Nhiều trường đại học chưa có cơ chế hợp tác rõ ràng với doanh nghiệp, dẫn đến việc kết quả nghiên cứu không được ứng dụng vào thực tiễn.

2.2. Thiếu nguồn lực và chính sách hỗ trợ

Doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, thường gặp khó khăn trong việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, do thiếu nguồn lực tài chính và chính sách hỗ trợ từ nhà nước.

III. Phương pháp thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu hiệu quả

Để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cần có những phương pháp và chính sách cụ thể. Việc xây dựng các mô hình hợp tác giữa đại học và doanh nghiệp, cũng như tăng cường đào tạo nguồn nhân lực là rất quan trọng.

3.1. Xây dựng mô hình hợp tác giữa đại học và doanh nghiệp

Mô hình hợp tác có thể bao gồm việc thành lập các trung tâm nghiên cứu chung, nơi mà cả hai bên cùng tham gia vào quá trình nghiên cứu và phát triển sản phẩm.

3.2. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực cho doanh nghiệp

Đào tạo nguồn nhân lực không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực mà còn tạo ra cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn, từ đó thúc đẩy việc ứng dụng kết quả nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu từ chính sách đổi mới

Nhiều trường đại học đã áp dụng thành công các chính sách đổi mới trong việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Những kết quả này không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn cho cả nền kinh tế.

4.1. Các mô hình thành công trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Một số trường đại học đã thành lập các văn phòng chuyển giao công nghệ, giúp kết nối các nhà nghiên cứu với doanh nghiệp, từ đó tạo ra nhiều sản phẩm thương mại hóa thành công.

4.2. Tác động của thương mại hóa kết quả nghiên cứu đến doanh nghiệp

Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào sản xuất đã giúp doanh nghiệp cải thiện quy trình sản xuất, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của chính sách đổi mới

Chính sách đổi mới thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ đại học vào doanh nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách này để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

5.1. Định hướng phát triển chính sách đổi mới trong tương lai

Cần xây dựng các chính sách cụ thể hơn, tập trung vào việc tạo ra môi trường thuận lợi cho sự hợp tác giữa đại học và doanh nghiệp.

5.2. Tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình nghiên cứu

Doanh nghiệp cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, từ đó tạo ra sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa lý thuyết và thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ là đòn bẩy cốt lõi quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế tri thức. Tại Việt Nam, mạng lưới giáo dục đại học đã mở rộng lên đến 409 trường đại học và cao đẳng, trong đó có tới 307 cơ sở được thành lập mới hoặc nâng cấp trong giai đoạn cải cách giáo dục. Tuy nhiên, khả năng đưa các sáng chế và công nghệ từ trường viện vào thực tiễn sản xuất công nghiệp vẫn còn gặp nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Mặc dù hệ thống thể chế đã ban hành hơn 130 văn bản quy phạm pháp luật trong giai đoạn 2011 đến giữa năm 2013 nhằm thúc đẩy thị trường khoa học và công nghệ, nhưng tỷ lệ công nghệ trường đại học được chuyển giao cho khu vực sản xuất vẫn duy trì ở mức dưới 15% tổng số đề tài nghiệm thu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ sự thiếu đồng bộ giữa cơ chế quản lý khoa học truyền thống với nhu cầu thực tế của thị trường, khi hơn 90% doanh nghiệp trong nước thuộc quy mô vừa và nhỏ với năng lực hấp thụ công nghệ còn hạn chế. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm phân tích thực trạng chính sách đổi mới, khảo sát sâu quá trình thương mại hóa công nghệ tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, từ đó kiến tạo khung chính sách đổi mới lấy doanh nghiệp làm trung tâm để thúc đẩy dòng luân chuyển tri thức từ trường đại học vào doanh nghiệp. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát dữ liệu thực chứng từ năm 2000 đến năm 2014 trên bình diện cả nước và điển cứu chuyên sâu tại địa bàn Hà Nội. Ý nghĩa nghiên cứu mang lại cơ sở khoa học và thực tiễn để tái cơ cấu chính sách khoa học công nghệ, nâng cao hệ số đóng góp của tiến bộ kỹ thuật vào tăng trưởng kinh tế xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết đổi mới của Joseph Schumpeter (1934), coi đổi mới là quá trình phá hủy sáng tạo nhằm tạo ra sản phẩm mới, quy trình mới hoặc thị trường mới do doanh nhân khởi xướng. Để làm rõ vai trò của các chủ thể trong nền kinh tế tri thức, khung phân tích Hệ thống Đổi mới Quốc gia (NIS) của Freeman (1987), Lundvall (1992) và Nelson (1993) được vận dụng nhằm xác lập mối quan hệ hữu cơ giữa Nhà nước, Viện trường và Doanh nghiệp theo mô hình Ba Nhà (Triple Helix). Khung lý thuyết này chỉ rõ hai nguyên nhân căn bản đòi hỏi sự can thiệp của chính sách công: thất bại thị trường (market failure) do tính rủi ro cao của hoạt động nghiên cứu phát triển và thất bại hệ thống (system failure) do sự đứt gãy kết nối giữa bên cung và bên cầu công nghệ theo phân tích của Metcalfe (2000).

Các khái niệm chính được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm: Đổi mới sáng tạo (Innovation) là quá trình biến đổi tri thức thành sản phẩm hoặc quy trình được thị trường chấp nhận; Thương mại hóa kết quả nghiên cứu là chuỗi hoạt động chuyển giao tri thức từ phòng thí nghiệm ra thị trường tiêu thụ; Văn phòng Chuyển giao Công nghệ (TLO) là tổ chức trung gian thực hiện bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và đàm phán cấp phép bản quyền. Về mô hình chuyển hóa, luận văn dẫn chứng công bố của Dhewanto và cộng sự (2009) chỉ ra rằng trung bình trong 100 ý tưởng khoa học chỉ có 10 dự án phát triển khả thi, và cuối cùng chỉ có khoảng 1 đến 2 dự án thương mại hóa thành công mang lại lợi nhuận thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2000 đến năm 2014. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp có hệ thống từ Cục Sở hữu trí tuệ, Tổng cục Thống kê, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Bộ Giáo dục và Đào tạo, cùng các báo cáo tổng kết hoạt động nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả áp dụng phương pháp phỏng vấn sâu với cỡ mẫu gồm 25 chuyên gia và nhà quản lý am hiểu sâu sắc về hệ sinh thái đổi mới. Mẫu khảo sát được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) nhằm đảm bảo tính đại diện đa chiều, bao gồm: 12 giảng viên và nhà khoa học có hoạt động sáng chế tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ; 03 chuyên gia hoạch định chính sách thuộc Trường Quản lý Khoa học và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ); cùng 10 cán bộ quản trị công nghệ và lãnh đạo doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn Hà Nội.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp phân tích logic hệ thống là nhằm mổ xẻ các rào cản thể chế phức tạp, đánh giá mức độ tương thích giữa các văn bản quy phạm pháp luật với hành vi thực tế của nhà khoa học và doanh nghiệp. Phương pháp so sánh quốc tế được áp dụng với các điển hình như Luật Bayh-Dole của Hoa Kỳ, Luật Khuyến khích chuyển giao công nghệ năm 1999 của Nhật Bản và mạng lưới Viện Fraunhofer tại Đức để đúc kết bài học phù hợp cho Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, năng lực hấp thụ và nhu cầu đổi mới công nghệ của khối doanh nghiệp Việt Nam còn ở mức thấp. Hơn 90% doanh nghiệp trong nước là doanh nghiệp vừa và nhỏ, sở hữu công nghệ sản xuất lạc hậu từ 2 đến 3 thế hệ so với khu vực, trong khi nguồn vốn tự có dành cho nghiên cứu và triển khai (R&D) chỉ chiếm dưới 0,5% tổng doanh thu hàng năm. Doanh nghiệp chủ yếu tìm kiếm công nghệ hoàn thiện có khả năng sinh lời ngay thay vì mạo hiểm hợp tác đầu tư nghiên cứu các công nghệ dạng phôi từ trường đại học.

Thứ hai, hoạt động đăng ký sở hữu trí tuệ và chuyển giao kết quả nghiên cứu tại các trường đại học còn rất hạn chế so với tiềm năng học thuật. Thống kê của Cục Sở hữu trí tuệ giai đoạn 2000 - 2014 cho thấy số lượng đơn đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích từ các trường đại học, viện nghiên cứu chiếm tỷ trọng khiêm tốn dưới 10% tổng số đơn trong nước, thậm chí thấp hơn số lượng đơn của các nhà sáng chế cá nhân không chuyên. Tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, dù sở hữu đội ngũ cán bộ khoa học trình độ cao hàng đầu cả nước, doanh thu từ các hợp đồng chuyển giao công nghệ và li-xăng sáng chế hàng năm chỉ đóng góp khoảng 5% đến 8% trong tổng ngân sách hoạt động của trường.

Thứ ba, sự thiếu vắng các thiết chế trung gian và văn phòng chuyển giao công nghệ (TLO) chuyên nghiệp. Hầu hết các thỏa thuận hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp dừng lại ở mức hợp đồng cung cấp dịch vụ kỹ thuật đơn lẻ hoặc đào tạo ngắn hạn, thiếu vắng các doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ (spin-off) bền vững. Trong khi tại Nhật Bản, sau khi ban hành Luật TLO năm 1999, đã có 43 trường đại học thành lập văn phòng TLO vào năm 2003, tạo ra 1.236 hợp đồng chuyển giao sáng chế cho doanh nghiệp và 614 doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ.

Thứ tư, khung chính sách còn phân tán và chưa thực sự lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Dù Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, Luật Chuyển giao công nghệ năm 2006 cùng các văn bản như Nghị định 115/2005/NĐ-CP và Nghị định 80/2007/NĐ-CP đã mở ra hành lang pháp lý, quy định tác giả sáng chế được hưởng từ 20% đến 35% giá trị hợp đồng chuyển giao, nhưng các rào cản về thủ tục định giá tài sản công và cơ chế quản lý tài chính công lập khiến giảng viên e ngại triển khai thương mại hóa.

Thảo luận kết quả

Thực trạng thương mại hóa mờ nhạt tại các trường đại học bắt nguồn sâu xa từ sự sai lệch trong động lực nghiên cứu. Giảng viên đại học chịu áp lực chính từ tiêu chí đánh giá số lượng bài báo khoa học và khối lượng giờ giảng lý thuyết, thay vì tạo ra các sản phẩm công nghệ có khả năng ứng dụng thực tế. Dữ liệu khảo sát chuyên gia chỉ ra khoảng cách rất lớn giữa kết quả nghiên cứu hàn lâm (thường dừng lại ở mức phòng thí nghiệm TRL 3-4) với đòi hỏi công nghệ thực tế của doanh nghiệp (yêu cầu kiểm định ở mức TRL 7-8).

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ phân bổ cơ cấu chủ thể nộp đơn sáng chế tại Việt Nam, thể hiện khoảng trống rõ rệt của khối viện trường so với khu vực doanh nghiệp nước ngoài. Đồng thời, bảng so sánh đối sánh quốc tế minh chứng rằng: tại Hoa Kỳ, việc trao quyền sở hữu sáng chế tạo ra từ ngân sách liên bang cho trường đại học thông qua Luật Bayh-Dole đã giúp các trường thu về 1,306 tỷ USD tiền bản quyền vào năm 2003 và duy trì hoạt động của 2.279 doanh nghiệp khởi nghiệp; tại Đức, mạng lưới 66 Viện Fraunhofer năm 2012 đạt doanh thu 1,9 tỷ Euro với 1,6 tỷ Euro đến từ các hợp đồng nghiên cứu đặt hàng của công nghiệp. Điều này khẳng định nếu thiếu một cơ chế liên kết ba bên rõ ràng và tổ chức TLO đóng vai trò cầu nối, mọi ý tưởng sáng chế sẽ bị mắc kẹt tại giai đoạn thử nghiệm mẫu (chết trong thung lũng chết công nghệ).

Đề xuất và khuyến nghị

Để biến khoa học công nghệ thành động lực phát triển then chốt, hệ thống chính sách đổi mới cần chuyển dịch dứt khoát sang định hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm thông qua 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý về quyền sở hữu trí tuệ và phân chia lợi nhuận. Chính phủ và Bộ Khoa học và Công nghệ cần ban hành quy định giao quyền sở hữu tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước trực tiếp cho cơ quan chủ trì nghiên cứu là trường đại học. Thực hiện cam kết trích tối thiểu 30% đến 35% lợi nhuận thu được từ thương mại hóa để chi trả thù lao cho tác giả, đồng thời bảo đảm cơ chế trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ tại đơn vị. Thời hạn hoàn thành đồng bộ văn bản hướng dẫn trong giai đoạn 1 đến 2 năm tới.

Thứ tư, tái cấu trúc chính sách ưu đãi tài chính và thuế nhằm kích cầu công nghệ từ doanh nghiệp. Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ sửa đổi chính sách thuế, cho phép doanh nghiệp được trích tối đa 10% đến 15% thu nhập tính thuế trước khi nộp thuế thu nhập doanh nghiệp để lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ. Đưa ra cơ chế khấu trừ 150% chi phí doanh nghiệp thực tế ký hợp đồng đặt hàng R&D với các trường đại học kỹ thuật nhằm kích thích mạnh mẽ dòng tiền đầu tư tư nhân vào trường viện.

Thứ ba, thiết lập và chuẩn hóa mô hình Văn phòng Chuyển giao Công nghệ (TLO) và Vườn ươm công nghệ trong trường đại học. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Đại học Bách khoa Hà Nội và các trường đại học hàng đầu đầu tư xây dựng thí điểm 5 văn phòng TLO chuyên trách trong vòng 3 năm. Văn phòng TLO chịu trách nhiệm điều tra nhu cầu công nghệ thị trường, thẩm định sáng chế, đàm phán hợp đồng li-xăng và hỗ trợ hình thành các doanh nghiệp spin-off.

Thứ tư, thúc đẩy hợp tác liên kết đào tạo - nghiên cứu dựa trên bài toán thực tế của doanh nghiệp. Các cơ sở giáo dục đại học đổi mới cơ chế phân bổ thời gian của giảng viên, dành tối thiểu 20% đến 30% quỹ thời gian làm việc để thực hiện các dự án giải quyết vấn đề kỹ thuật tại doanh nghiệp. Xây dựng các phòng thí nghiệm liên kết (Joint Lab) giữa Đại học Bách khoa Hà Nội với các tập đoàn công nghiệp lớn với mục tiêu chuyển giao thành công 15 đến 20 công nghệ trọng điểm mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng then chốt trong hệ sinh thái đổi mới:

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng các cơ quan xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội. Luận văn cung cấp luận cứ thực chứng để sửa đổi Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Khoa học và Công nghệ, giúp chuyển dịch chính sách từ hỗ trợ đầu vào nghiên cứu sang kích cầu thị trường và thúc đẩy đổi mới công nghệ lấy doanh nghiệp làm trung tâm.

Nhóm thứ hai là ban giám hiệu, lãnh đạo phòng quản lý nghiên cứu khoa học và cán bộ chuyển giao công nghệ tại các trường đại học, viện nghiên cứu. Các cơ sở giáo dục kỹ thuật có thể tham khảo trực tiếp mô hình tổ chức Văn phòng TLO, quy chế phân phối quyền sở hữu trí tuệ và phương thức liên kết R&D thực tế tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội để thiết lập cơ chế nội bộ hiệu quả.

Nhóm thứ ba là các nhà quản trị doanh nghiệp, giám đốc R&D và các nhà đầu tư công nghệ. Luận văn giúp khối doanh nghiệp nhận diện phương thức tiếp cận nguồn tri thức học thuật chất lượng cao, các chính sách ưu đãi tài chính và kinh nghiệm đàm phán hợp đồng li-xăng sáng chế an toàn, tối ưu chi phí đổi mới quy trình sản xuất.

Nhóm thứ tư là các nhà nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ, Quản trị Đổi mới sáng tạo, Quản lý Kinh tế. Luận văn đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp tiếp cận hệ thống, kỹ thuật phỏng vấn chuyên gia và khung lý thuyết Ba Nhà trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Khái niệm đổi mới sáng tạo trong luận văn được định nghĩa như thế nào?
Đổi mới sáng tạo được định nghĩa là toàn bộ quá trình biến đổi các ý tưởng khoa học hoặc sáng chế kỹ thuật thành các sản phẩm, quy trình hoặc dịch vụ mới được thương mại hóa thành công và được thị trường tiêu dùng chấp nhận. Khác với phát minh tiêu tốn nguồn lực để tạo ra tri thức, đổi mới sáng tạo biến tri thức thành giá trị kinh tế xã hội thực tế.

Vì sao doanh nghiệp phải là trung tâm của hệ thống đổi mới quốc gia?
Doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp tham gia cạnh tranh trên thị trường, nơi phát sinh nhu cầu công nghệ thực tế và là đích đến cuối cùng để ứng dụng kết quả R&D. Khi chính sách lấy doanh nghiệp làm trung tâm, các nghiên cứu từ trường đại học mới bám sát bài toán thị trường, hạn chế tối đa tình trạng đề tài nghiên cứu bị cất ngăn kéo.

Mô hình TLO từ kinh nghiệm của Nhật Bản và Hoa Kỳ đem lại hiệu quả gì?
Văn phòng TLO đóng vai trò cầu nối chuyên nghiệp bảo vệ tài sản trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Tại Nhật Bản, Luật TLO 1999 đã giúp 43 trường đại học chuyển giao 1.236 sáng chế và thu 14 triệu USD tiền bản quyền vào năm 2003; tại Hoa Kỳ, TLO giúp tạo ra 2.279 doanh nghiệp khởi nghiệp thành công sau khi ban hành Luật Bayh-Dole.

Những khó khăn lớn nhất khi thương mại hóa công nghệ tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội là gì?
Khó khăn lớn nhất nằm ở cơ chế định giá tài sản trí tuệ công lập phức tạp, nguồn vốn ươm tạo công nghệ thử nghiệm (pilot) bị thiếu hụt và sự vắng bóng của tổ chức TLO chuyên trách đàm phán thị trường. Giảng viên còn nặng về nhiệm vụ giảng dạy và công bố bài báo, chưa được khuyến khích tương xứng khi hợp tác thương mại với doanh nghiệp.

Quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam bảo đảm quyền lợi tài chính cho tác giả sáng chế ra sao?
Theo quy định của Luật Chuyển giao công nghệ và các nghị định hướng dẫn, tập thể hoặc cá nhân tạo ra công nghệ được hưởng thù lao từ 20% đến 35% tổng số tiền thu được từ hợp đồng chuyển giao công nghệ, hoặc được hưởng tỷ lệ phần trăm trên doanh thu bán sản phẩm hình thành từ công nghệ đó trong thời hạn tối đa 10 năm.

Kết luận

Luận văn đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn cốt lõi về hệ sinh thái thương mại hóa công nghệ đại học:

• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch mô hình chính sách đổi mới sáng tạo từ cung tri thức sang định hướng cầu lấy doanh nghiệp làm trung tâm phát triển.
• Nhận diện toàn diện các điểm nghẽn thể chế, tài chính và hạ tầng trung gian tại Việt Nam qua khảo sát thực chứng tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội giai đoạn 2000 - 2014.
• Đúc kết bài học giá trị từ các đạo luật chuyển giao công nghệ và mô hình tổ chức TLO, mạng lưới Fraunhofer và Steinbeis tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, CHLB Đức.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm chính sách khả thi bao gồm hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ, ưu đãi thuế khấu trừ R&D 150%, thành lập mạng lưới TLO đại học và xây dựng các phòng thí nghiệm hỗn hợp.
• Cung cấp khung phương pháp luận và cơ sở dữ liệu tin cậy cho các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý khoa học trong giai đoạn tái cơ cấu nền kinh tế.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã gắn kết chặt chẽ lý thuyết Hệ thống Đổi mới Quốc gia với thực tiễn chuyển giao công nghệ của giáo dục đại học Việt Nam. Trong các giai đoạn tiếp theo từ năm 2015 đến 2020, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất, xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) và đầu tư hoàn thiện mạng lưới văn phòng TLO tại các trường đại học kỹ thuật đầu ngành. Hãy chủ động kết nối ngay giữa doanh nghiệp và các nhà khoa học để biến tài sản trí tuệ Việt Nam thành năng lực cạnh tranh vượt trội trên thị trường toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một giải pháp nào đó khác với các giải pháp đã và đang đƣợc triển khai, hay đổi mới là việc sử dụng các kiến thức mới nhằm cung cấp các sản phẩm và dịch vụ mới để đáp ứng các nhu cầu của khách hàng, thị trƣờng. Trong cuốn từ điển Tiếng Việt, xuất bản năm 1996, thuật ngữ “đổi mới” đã xuất hiện và đƣợc hiểu là “Đổi mới là sự thay đổi cho khác hẳn trước, tiến bộ hơn để đáp ứng yêu cầu của sự phát triển”. Trên thế giới, đổi mới cũng đã đƣợc nghiên cứu từ rất lâu bởi các nhà kinh tế học cổ điển nhƣ Marx, List, Veblen. Tuy nhiên, chỉ đến khi Joseph Schumpeter, nhà kinh tế ngƣời Áo, đƣa ra khái niệm về đổi mới vào năm 1934 thì tầm quan trọng của đổi mới mới đƣợc nhấn mạnh thực sự.

Schumpeter, đổi mới là “quá trình thương mại hóa những yếu tố mới hoặc sự kết hợp những yếu tố cũ trong các tổ chức công nghiệp, có liên quan tới vật liệu 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mới, quy trình mới, thị trường mới hoặc cơ cấu tổ chức mới, phần lớn được khởi xướng bởi người chủ doanh nghiệp”. Cũng theo đó, ông quan niệm rằng DN chính là động lực của hệ thống tƣ bản chủ nghĩa và quá trình đổi mới sẽ đƣợc xem nhƣ là một quá trình phá hủy nhƣng có tính sáng tạo. Phá hủy sáng tạo đƣợc hiểu là một quá trình mà qua đó các cấu trúc kinh tế cũ dƣờng nhƣ bị phá hủy và dựng lên một cấu trúc kinh tế mới. Theo Schumpeter, đổi mới không mang tính ngoại sinh mà đổi mới nằm ngay trong hệ thống kinh tế, nó là kết quả của sự cạnh tranh giữa các công ty nhằm thu đƣợc lợi nhuận độc quyền từ việc đổi mới.

Với mục đích thu lợi nhuận độc quyền nên các công ty hay DN liên tục tìm kiếm các cách tạo ra những sản phảm mới, quy trình sản xuất mới và dịch vụ mới để vƣợt đối thủ cạnh tranh và làm cho họ tụt hậu. Do vậy, qua lý thuyết của J. Schumpeter, thì đặc điểm quan trọng nhất của chủ nghĩa tƣ bản chính là sự cạnh tranh dựa trên sự đổi mới liên tục của các DN, chứ không phải sự cạnh tranh của các DN bằng giá cả theo lý thuyết kinh tế tân cổ điển. Theo quan điểm của Otto Lin, 1999, “Innovation” đƣợc coi nhƣ là một quá trình biến đổi hay chuyển đổi nguồn tri thức có đƣợc thông qua các hoạt động sáng chế, phát minh để trở thành của cải, trong khi đó sáng chế/phát minh là quá trình tiêu tốn các nguồn lực và tài nguyên.

Do vậy, vai trò của đổi mới và hoạt động phát minh/sáng chế là khác nhau. Tuy nhiên, không phải lúc nào sáng chế cũng đƣợc công nhận để cấp bằng và thƣờng rất ít khi tạo ra những sản phẩm/quy trình mới đƣợc thị trƣờng chấp nhận. Trong khi đó, đổi mới là khái niệm mô tả quá trình tạo ra sáng chế và các hoạt động thử nghiệm, sản xuất thử để từ chỗ chỉ là những ý tƣởng (ideas), bản vẽ thô ban đầu trở thành những sản phẩm và dịch vụ mới đƣợc thƣơng mại hóa và đƣợc thị trƣờng công nhận, chấp nhận. Do vậy, chức năng của “đổi mới” chính là hoạt động khai thác, sử dụng có hiệu quả các sáng chế thành các giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội.

Hay hiểu theo một cách khác, hoạt động khoa học (phát minh) và công nghệ (sáng chế) là dùng tiền của, tài 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nguyên để tạo ra tri thức mới trong khi “innovation” là hoạt động sử dụng tri thức để làm ra tiền của hay nói theo một cách khác, đổi mới chính là biến tri thức thành tiền. Theo tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), đổi mới còn đƣợc hiểu là: “Đổi mới là một quá trình lặp khởi đầu bằng sự nhận ra được thị trường mới và/hoặc cơ hội dịch vụ mới cho một sáng chế dựa trên công nghệ dẫn đến sự triển khai sản xuất và các nhiệm vụ tiếp thị và các yếu tố này phải nỗ lực hết sức cho thành công thương mại của sáng chế đó” [OECD, 1991]. Với định nghĩa này thì khái niệm đổi mới của OECD đã bao trùm lên cả hai khía cạnh trung tâm của đổi mới. Một là, đổi mới là cả một quá trình bắt đầu từ sáng chế qua triển khai sản xuất thử nghiệm, sản xuất thử loạt seri 0 và đƣa ra thị trƣờng để thƣơng mại hóa các sản phẩm và cuối cùng là thƣơng mại hóa thành công, đƣợc thị trƣờng chấp nhận.

Hai là, đổi mới bao gồm cả việc lần đầu tiên đề xuất ý tƣởng mới và thậm chí cả những cải tiền về sau. Do vậy, có thể hiểu là, đổi mới là quá trình biến đổi một ý tƣởng thành một sản phẩm mới, dịch vụ mới hay thậm chí cả một quy trình sản xuất mới hoặc cải tiến sản phẩm hiện có để đƣa ra thị trƣờng, hay cải tiến hình thành một quy trình vận hành mới hoặc quy trình đƣợc cải tiến và sử dụng trong công nghiệp và thƣơng mại, cũng có khi hình thành cả một dịch vụ xã hội mới. Theo Nelson, 1993, “Innovation” - Đổi mới là quá trình “chuyển ý tưởng thành sản phẩm mới hoặc sản phẩm hoàn thiện đưa ra trên thị trường, thành quy trình đưa vào hoạt động hoặc hoàn thiện trong công nghiệp và thương mại, hoặc đưa ra cách tiếp cận mới về dịch vụ xã hội”. Do vậy, đổi mới - “Innovation” có thể hiểu là nó vừa chứa đựng các yếu tố khoa học, kỹ thuật, công nghệ, kinh tế, sản xuất và kinh doanh, đồng thời lại vừa thể hiện các khía cạnh về mặt tổ chức, văn hóa và xã hội ở nhiều phạm vi khác nhau nhƣ ngành, vùng, công ty, quốc gia và quốc tế.

Đổi mới cũng có thể còn đƣợc xem nhƣ là việc sáng tạo ra một cái gì đó mới trong những điều kiện 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhất định và đó không phải là hiện thực chỉ xảy ra tại các nƣớc phát triển mà còn là hiện thực ở ngay cả những quốc gia chậm phát triển nhất. Tóm lại, hiện đã có nhiều cách hiểu hay những khái niệm khác nhau về đổi mới. Tuy nhiên, trong phạm vi của luận văn, tác giả đã khái quát khái niệm về đổi mới nhƣ sau, đổi mới là quá trình biến các ý tưởng thành các sản phẩm mới, dịch vụ mới hay quy trình sản xuất mới và sau đó được thị trường chấp nhận, đáp ứng được nhu cầu của khách hàng. Do đó, cốt lõi của đổi mới có thể đƣợc hiểu là, muốn có đổi mới thì điều kiện cần và đủ là phải có ý tƣởng mới và tri thức để khai thác thành công ý tƣởng đó.

Hay nói theo một cách khác đổi mới chính là tri thức đƣợc thƣơng mại hóa thành công. Những vấn đề đặt ra cho đổi mới Đối với một Quốc gia, DN hay tổ chức thì đổi mới để tăng khả năng cạnh tranh của quốc gia, DN hoặc tổ chức đó. Thông thƣờng, để tăng sức cạnh tranh của một sản phẩm hay dịch vụ nhằm mục đích thu nhiều lợi nhuận hơn, các DN thƣờng đƣa ra mức giá thấp hơn hoặc buộc phải tạo ra sự khác biệt cho sản phầm và dịch vụ của mình. Do đó, đổi mới sản phẩm và dịch vụ là nhằm tạo ra giá trị mới cho sản phẩm hay dịch vụ đó hoặc tạo ra một thị trƣờng mới cho sản phẩm và dịch vụ của DN, tổ chức.

Nhờ việc tăng sức cạnh tranh này mà DN sẽ thu đƣợc nguồn lợi nhuận nhờ giá thành thấp nhất hay có sản phẩm độc đáo nhất. Mặt khác, đối với nền kinh tế của một Quốc gia, trong hoạt động kinh doanh buôn bán luôn luôn xuất hiện các sản phẩm thay thế mà các sản phẩm này thƣờng có các tính năng, tác dụng tƣơng đƣơng, có khi chất lƣợng thậm chí còn tốt hơn, có nhiều đặc điểm nổi bật và hình thức hấp dẫn hơn cả các sản phẩm hiện đang có trên thị trƣờng. Do vậy, sản phẩm thay thế đó sẽ thu hút đƣợc nhiều khách hàng mua hơn các sản phẩm hiện có trên thị trƣờng. Tại thời điểm đó, nếu công ty không tiến hành đổi mới sẽ rơi vào tình trạng không tiêu thụ đƣợc các sản phẩm của mình, hoạt động kinh doanh bị trì 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trệ và nếu tiếp tục kéo dài tình trạng này, công ty có thể đứng trên bờ vực phá sản.

Vì vậy, công ty buộc phải đổi mới nếu muốn tồn tại và phát triển đƣợc trên thị trƣờng đầy sức cạnh tranh đó. Mặt khác, trình độ con ngƣời ngày càng phát triển, nhu cầu đối với những mặt hàng tốt, mới, lạ, đa năng, tiện lợi, an toàn và bảo đảm ngày một cao, đặc biệt ở các nƣớc phát triển Châu Âu nhƣ Đức, Pháp, Bỉ hay Phần Lan…. Hơn nữa, đổi mới để tăng khả năng cạnh tranh không chỉ của chính các DN, Công ty mà còn của cả Quốc gia đó. Đổi mới sản phẩm và dịch vụ sẽ tạo ra giá trị mới cho sản phẩm và dịch vụ, đồng thời tạo ra thị trƣờng mới cho sản phẩm.

Từ đó, DN thu đƣợc lợi nhuận, nền kinh tế phát triển, đời sống con ngƣời đƣợc cải thiện, nâng cao. Do vậy, đổi mới là tất yếu. Cấu trúc của hệ thống đổi mới quốc gia 1. Khái niệm về hệ thống Theo Wikipedia, hệ thống đƣợc hiểu là tập hợp các phần tử có quan hệ hữu cơ với nhau, có tác động chi phối lẫn nhau theo các quy luật nhất định để trở thành một chỉnh thể.

Theo lý thuyết hệ thống, hệ thống là tập hợp các phần tử có liên hệ tƣơng tác trong một môi trƣờng xác định nhằm thực hiện một mục tiêu (hoặc một số mục tiêu) định trƣớc [Vũ Cao Đàm, Bài giảng Lý thuyết hệ thống]. Theo Lundvall, ông cho rằng hệ thống đƣợc xem nhƣ là một định nghĩa rất rộng, với sự tích hợp của nhiều yếu tố cần thiết để lý giải sự khác biệt trong hoạt động đổi mới công nghệ của các quốc gia: “Định nghĩa rộng bao gồm toàn bộ các bộ phận và khía cạnh của cơ cấu kinh tế và cơ cấu tổ chức có ảnh hưởng tới sự học hỏi cũng như tìm kiếm và thăm dò - những hệ thống như hệ thống sản xuất, tiếp thị, tài chính, bản thân chúng là những bộ phận có rất nhiều điều cần phải học hỏi. Định nghĩa về hệ thống đổi mới phải luôn luôn mở và linh hoạt để kết hợp tất cả những bộ phận và quá trình có liên quan”. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.