Chính Phủ Điện Tử (E-Government): Mô Hình Toàn Cầu và Thực Tiễn Tại Việt Nam

Khám phá mô hình chính phủ điện tử trên thế giới và thực tiễn tại Việt Nam, phân tích lợi ích và thách thức trong quá trình triển khai.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Hường
• Người hướng dẫn: TS. Cao Vũ Minh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính
• Đề tài: Chính Phủ Điện Tử (E-Government) – Mô Hình Của Thế Giới Và Thực Tiễn Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CHÍNH PHỦ ĐIỆN TỬ VÀ MÔ HÌNH CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1. Chính phủ điện tử
• 1.1.1. Khái niệm Chính phủ điện tử
• 1.1.2. Các giai đoạn phát triển của mô hình Chính phủ điện tử
• 1.1.3. Đặc điểm của mô hình Chính phủ điện tử
• 1.1.4. Lợi ích và hạn chế của mô hình Chính phủ điện tử
• 1.1.5. Các dạng dịch vụ mô hình Chính phủ điện tử cung cấp
• 1.1.6. Chỉ số phát triển của mô hình Chính phủ điện tử
• 1.1.7. Mối liên hệ giữa “Chính phủ điện tử” và “Chính phủ số”
• 1.2. Tình hình phát triển của mô hình Chính phủ điện tử trên thế giới
• 1.2.1. Tính tất yếu trong việc phát triển mô hình Chính phủ điện tử
• 1.2.2. Tình hình phát triển của mô hình Chính phủ điện tử trên thế giới
• 1.2.3. Mô hình Chính phủ điện tử của một số quốc gia trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH PHỦ ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM – THỰC TRẠNG VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN
• 2.1. Thực tiễn triển khai mô hình Chính phủ điện tử hiện nay ở Việt Nam (cụ thể là giai đoạn từ năm 2016 – 2020, các dự án triển khai từ năm 2021 trở đi)
• 2.1.1. Thực tiễn triển khai mô hình Chính phủ điện tử ở trung ương
• 2.1.2. Thực tiễn triển khai mô hình Chính phủ điện tử ở địa phương
• 2.1.3. Thực tiễn triển khai mô hình Chính phủ điện tử đối với cá nhân, tổ chức và cán bộ, công chức, viên chức
• 2.1.4. Thực tiễn triển khai mô hình Chính phủ điện tử đối với doanh nghiệp
• 2.2. Những ưu điểm, hạn chế của mô hình Chính phủ điện tử ở Việt Nam
• 2.3. Giải pháp hoàn thiện của mô hình Chính phủ điện tử ở Việt Nam hiện nay
• 2.3.1. Về chính sách pháp lý
• 2.3.2. Về nguồn vốn hoạt động
• 2.3.3. Về nguồn nhân lực
• 2.3.4. Về cơ sở hạ tầng
• 2.3.5. Giải quyết vấn đề thu hẹp khoảng cách “kỹ năng số”
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Chính Phủ Điện Tử Tổng Quan Khái Niệm và Đặc Điểm Nổi Bật

Chính phủ điện tử (E-Government) đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Đây là phương thức lãnh đạo, vận hành mới, thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của thế giới hiện đại. Từ những năm 1990, các quốc gia phát triển đã triển khai xây dựng và phát triển chính phủ điện tử, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội, nâng cao năng lực quản lý và giảm chi phí hoạt động. Hiện nay, chưa có một khái niệm chính thức và duy nhất về chính phủ điện tử, mà tùy thuộc vào cách tiếp cận và nghiên cứu của các tổ chức khác nhau. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), chính phủ điện tử là việc các cơ quan chính phủ sử dụng công nghệ thông tin để chuyển đổi mối quan hệ với công dân, doanh nghiệp và các cơ quan khác. Liên Hợp quốc định nghĩa chính phủ điện tử là việc sử dụng Internet để cung cấp thông tin của chính phủ một cách thuận tiện hơn cho công dân.

1.1. Định Nghĩa Chính Xác về Chính Phủ Điện Tử Hiện Nay

Khái niệm chính phủ điện tử được hiểu là việc áp dụng công nghệ thông tin vào quá trình cải cách của chính phủ. Mục tiêu là điều hành hiệu quả hơn và cung cấp dịch vụ tốt hơn cho người dân, doanh nghiệp và xã hội. Cần phân biệt rõ chính phủ điện tử với các thuật ngữ khác như thương mại điện tử, chính phủ di động và quản trị điện tử. Thương mại điện tử là mua bán sản phẩm, dịch vụ trên các hệ thống điện tử. Chính phủ di động là cung cấp dịch vụ công qua các thiết bị di động. Quản trị điện tử là sử dụng công nghệ thông tin để cải thiện quản lý nhà nước.

1.2. Các Đặc Điểm Quan Trọng của Mô Hình Chính Phủ Điện Tử

Mô hình chính phủ điện tử có nhiều đặc điểm quan trọng. Thứ nhất, nó tập trung vào việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận các dịch vụ của chính phủ. Thứ hai, nó tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính phủ. Thứ ba, nó cải thiện hiệu quả hoạt động của chính phủ bằng cách tự động hóa các quy trình và giảm thiểu giấy tờ. Thứ tư, nó thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định của chính phủ. Cuối cùng, nó tạo điều kiện cho sự phát triển của kinh tế số và xã hội số.

1.3. Lợi Ích và Hạn Chế Của Việc Triển Khai Chính Phủ Điện Tử

Việc triển khai chính phủ điện tử mang lại nhiều lợi ích. Nó giúp giảm chi phí hoạt động của chính phủ, tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước, cải thiện chất lượng dịch vụ công và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, cũng có những hạn chế cần lưu ý. Đó là vấn đề an ninh mạng, bảo mật thông tin cá nhân, khoảng cách số giữa các vùng miền và nhóm dân cư, và sự thiếu hụt nguồn nhân lực có kỹ năng công nghệ thông tin. Cần có các giải pháp để khắc phục những hạn chế này để đảm bảo sự thành công của chính phủ điện tử.

II. Mô Hình Chính Phủ Điện Tử Toàn Cầu Bài Học Thành Công

Nhiều quốc gia trên thế giới đã xây dựng thành công mô hình chính phủ điện tử. Singapore là một trong những quốc gia dẫn đầu với hệ thống dịch vụ công trực tuyến toàn diện và hiệu quả. Estonia cũng là một ví dụ điển hình với việc số hóa hầu hết các hoạt động của chính phủ và cung cấp dịch vụ công 24/7. Hàn Quốc cũng đạt được nhiều thành tựu trong việc xây dựng chính phủ điện tử với hệ thống quản lý hành chính công trực tuyến tiên tiến. Các quốc gia này đã đầu tư mạnh vào hạ tầng công nghệ thông tin, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng khung pháp lý phù hợp để hỗ trợ sự phát triển của chính phủ điện tử. Kinh nghiệm của họ là những bài học quý giá cho các quốc gia khác, trong đó có Việt Nam.

2.1. Singapore Mô Hình Chính Phủ Điện Tử Tiên Tiến Hàng Đầu

Singapore được biết đến là quốc gia có chính phủ điện tử phát triển hàng đầu thế giới. Họ tập trung vào việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến một cách toàn diện và thân thiện với người dùng. Hệ thống dịch vụ công trực tuyến của Singapore cho phép người dân và doanh nghiệp thực hiện hầu hết các thủ tục hành chính một cách nhanh chóng và dễ dàng. Singapore cũng chú trọng đến việc bảo mật thông tin cá nhân và đảm bảo an ninh mạng cho hệ thống chính phủ điện tử.

2.2. Estonia Quốc Gia Số Hóa Toàn Diện và Hiệu Quả

Estonia là một quốc gia nhỏ ở châu Âu nhưng đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc xây dựng chính phủ điện tử. Họ đã số hóa hầu hết các hoạt động của chính phủ và cung cấp dịch vụ công 24/7. Người dân Estonia có thể thực hiện các thủ tục hành chính, bỏ phiếu bầu cử và truy cập thông tin y tế trực tuyến một cách an toàn và tiện lợi. Estonia cũng là quốc gia tiên phong trong việc áp dụng công nghệ blockchain vào chính phủ điện tử.

2.3. Hàn Quốc Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Quản Lý Hành Chính

Hàn Quốc đã đầu tư mạnh vào công nghệ thông tin và truyền thông để xây dựng chính phủ điện tử. Họ có hệ thống quản lý hành chính công trực tuyến tiên tiến, cho phép người dân và doanh nghiệp thực hiện các thủ tục hành chính một cách nhanh chóng và hiệu quả. Hàn Quốc cũng chú trọng đến việc đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng công nghệ thông tin để hỗ trợ sự phát triển của chính phủ điện tử.

III. Thực Trạng Chính Phủ Điện Tử Việt Nam Ưu Điểm và Thách Thức

Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng chính phủ điện tử trong những năm gần đây. Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách và kế hoạch để thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động của các cơ quan nhà nước. Nhiều dịch vụ công trực tuyến đã được cung cấp cho người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Hạ tầng công nghệ thông tin còn chưa đồng bộ, nguồn nhân lực còn thiếu và yếu, và khung pháp lý còn chưa hoàn thiện. Cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để đẩy nhanh tiến trình xây dựng chính phủ điện tử ở Việt Nam.

3.1. Các Dự Án Triển Khai Chính Phủ Điện Tử Giai Đoạn 2016 2020

Trong giai đoạn 2016-2020, Việt Nam đã triển khai nhiều dự án quan trọng trong lĩnh vực chính phủ điện tử. Các dự án này tập trung vào việc xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin, phát triển các ứng dụng và dịch vụ công trực tuyến, và đào tạo nguồn nhân lực. Một số dự án tiêu biểu bao gồm: Cổng dịch vụ công quốc gia, Hệ thống thông tin báo cáo quốc gia, và Hệ thống quản lý văn bản và điều hành.

3.2. Ưu Điểm và Hạn Chế Của Mô Hình Chính Phủ Điện Tử Hiện Nay

Mô hình chính phủ điện tử ở Việt Nam hiện nay có những ưu điểm nhất định. Đó là việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến ngày càng tăng, giúp người dân và doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí. Tuy nhiên, cũng có những hạn chế cần khắc phục. Đó là sự thiếu đồng bộ giữa các hệ thống thông tin, chất lượng dịch vụ công trực tuyến còn chưa cao, và vấn đề an ninh mạng còn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

3.3. Triển Khai Chính Phủ Điện Tử Ở Trung Ương và Địa Phương

Việc triển khai chính phủ điện tử được thực hiện ở cả trung ương và địa phương. Ở trung ương, các bộ, ngành tập trung vào việc xây dựng các hệ thống thông tin chuyên ngành và cung cấp dịch vụ công trực tuyến thuộc lĩnh vực quản lý của mình. Ở địa phương, các tỉnh, thành phố tập trung vào việc xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin và cung cấp dịch vụ công trực tuyến cho người dân và doanh nghiệp trên địa bàn.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Phủ Điện Tử Việt Nam Hướng Tới Tương Lai

Để hoàn thiện chính phủ điện tử ở Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Cần tiếp tục đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin, phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng công nghệ thông tin, xây dựng khung pháp lý hoàn thiện và tăng cường hợp tác quốc tế. Cần chú trọng đến việc đảm bảo an ninh mạng, bảo mật thông tin cá nhân và thu hẹp khoảng cách số. Cần lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ và tạo điều kiện thuận lợi cho họ tham gia vào quá trình xây dựng chính phủ điện tử.

4.1. Về Chính Sách Pháp Lý Cho Phát Triển Chính Phủ Điện Tử

Cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý cho chính phủ điện tử. Khung pháp lý này cần quy định rõ về các vấn đề như: chữ ký số, giao dịch điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, và trách nhiệm của các bên liên quan. Cần đảm bảo tính đồng bộ và khả thi của các quy định pháp luật để tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai chính phủ điện tử.

4.2. Nguồn Vốn Hoạt Động và Đầu Tư Cho Chính Phủ Điện Tử

Cần đảm bảo nguồn vốn hoạt động và đầu tư cho chính phủ điện tử. Nguồn vốn này có thể đến từ ngân sách nhà nước, vốn ODA, và vốn đầu tư của các doanh nghiệp. Cần sử dụng nguồn vốn một cách hiệu quả và minh bạch để đảm bảo sự thành công của các dự án chính phủ điện tử.

4.3. Nâng Cao Chất Lượng Nguồn Nhân Lực Cho Chính Phủ Điện Tử

Cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho chính phủ điện tử. Cần đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức có kỹ năng công nghệ thông tin, khả năng quản lý dự án, và kiến thức về chính phủ điện tử. Cần thu hút và giữ chân những chuyên gia giỏi trong lĩnh vực công nghệ thông tin để phục vụ cho chính phủ điện tử.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo Báo cáo Khảo sát Chính phủ điện tử của Liên Hợp Quốc, Việt Nam xếp thứ 86 trên 193 quốc gia và vùng lãnh thổ, đứng thứ 6 trên 11 quốc gia trong khu vực Đông Nam Á về chỉ số phát triển Chính phủ điện tử (EGDI). Cùng thời điểm, Liên minh Viễn thông Quốc tế ghi nhận Việt Nam tăng 50 bậc để vươn lên vị trí thứ 50 trên 194 quốc gia về chỉ số an toàn, an ninh mạng toàn cầu. Dù đạt được những bước tiến quan trọng, quá trình chuyển dịch từ phương thức quản trị truyền thống sang môi trường hành chính điện tử tại Việt Nam vẫn đối mặt với sự phân hóa hạ tầng, thiếu hụt cơ chế liên thông dữ liệu và sự bất bình đẳng trong việc tiếp cận kỹ năng số của người dân.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện mô hình Chính phủ điện tử (E-Government) thông qua việc phân tích khung lý thuyết chuẩn quốc tế và đúc kết bài học kinh nghiệm từ các quốc gia tiên phong như Estonia và Singapore. Trên cơ sở đó, đề tài đối chiếu với thực tiễn triển khai tại Việt Nam giai đoạn 2016 – 2020 và định hướng hoàn thiện từ năm 2021 trở đi. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá tính đồng bộ của hệ thống văn bản pháp lý, nhận diện những điểm nghẽn trong quy trình cung cấp dịch vụ công và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở khoa học giúp các cơ quan hành chính tối ưu hóa quy trình nghiệp vụ, hướng tới mục tiêu giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính và nâng tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến tích hợp toàn trình đạt trên 80% trên phạm vi cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa Mô hình 4 giai đoạn phát triển Chính phủ điện tử của Liên Hợp Quốc và Khung đánh giá chỉ số phát triển EGDI. Mô hình 4 giai đoạn bao gồm: Hiện diện thông tin (Presence), Tương tác hai chiều (Interaction), Giao dịch trực tuyến (Transaction) và Chuyển đổi toàn diện (Transformation). Đồng thời, cấu trúc đo lường EGDI của Liên Hợp Quốc gồm 3 chỉ số thành phần chính: Chỉ số dịch vụ công trực tuyến (OSI), Chỉ số hạ tầng viễn thông (TII) và Chỉ số nguồn nhân lực (HCI). Bên cạnh đó, luận văn áp dụng lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management) nhằm phân tích các mối quan hệ vận hành dịch vụ công đa chiều.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong luận văn bao gồm:

1. Chính phủ điện tử (E-Government): Việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông của cơ quan nhà nước nhằm nâng cao hiệu lực chỉ đạo điều hành và phục vụ người dân, doanh nghiệp.
2. Chính phủ số (Digital Government): Trạng thái phát triển nâng cao của Chính phủ điện tử, vận hành dựa trên dữ liệu mở, công nghệ số thông minh và quy trình phục vụ không tiếp xúc.
3. Dịch vụ công trực tuyến (Online Public Services): Các dịch vụ hành chính được cung cấp qua môi trường mạng theo 4 cấp độ từ mức tra cứu thông tin đến thanh toán và trả kết quả trực tuyến.
4. Thẻ định danh số (e-ID): Công cụ pháp lý xác thực danh tính điện tử của công dân trên không gian số.
5. Mô hình tương tác hành chính số: Bao gồm các luồng giao dịch giữa Chính phủ với Công dân (G2C), Chính phủ với Doanh nghiệp (G2B), Chính phủ với Cán bộ công chức (G2E) và giữa các Cơ quan chính phủ với nhau (G2G).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp các phương pháp chuyên ngành luật học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Báo cáo Khảo sát Chính phủ điện tử của 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc giai đoạn 2018 – 2020, Báo cáo Chỉ số sẵn sàng cho phát triển và ứng dụng công nghệ thông tin (Vietnam ICT Index) của 63 tỉnh, thành phố và 20 bộ ngành, cùng hệ thống các văn bản pháp quy từ năm 1994 đến năm 2021 tại Việt Nam.

Về quy trình chọn mẫu, tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu điển cứu mục đích (purposive case sampling) với cỡ mẫu gồm 3 quốc gia đại diện cho các mô hình thành công: Estonia (quốc gia đứng thứ 3 thế giới với điểm EGDI đạt 0.9473), Singapore (quốc gia đầu tư 352 triệu USD hỗ trợ doanh nghiệp số hóa) và Nhật Bản (quốc gia dẫn đầu về cơ sở dữ liệu thống kê quốc gia). Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật viết, phương pháp so sánh luật học và phương pháp thống kê mô tả là nhằm đối chiếu các quy chuẩn quốc tế với thực tiễn hệ thống pháp luật Việt Nam (như Nghị quyết 17/NQ-CP và Quyết định 701/QĐ-TTg). Sự kết hợp này giúp đánh giá khách quan các hạn chế về mặt thể chế và làm rõ các rào cản kỹ thuật trong việc tích hợp dữ liệu hành chính công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng phát triển Chính phủ điện tử tại Việt Nam và các điển hình quốc tế mang lại những phát hiện quan trọng sau:

Thứ nhất, vị trí xếp hạng phát triển Chính phủ điện tử của Việt Nam có sự cải thiện nhưng chưa tạo được bước nhảy vọt so với khu vực. Việt Nam đứng thứ 86 trên 193 quốc gia trên bảng xếp hạng toàn cầu và giữ vị trí thứ 6 trên 11 nước Đông Nam Á. Mặc dù chỉ số an ninh thông tin tăng 50 bậc lên vị trí thứ 50 trên 194 quốc gia, điểm số các chỉ số thành phần như hạ tầng viễn thông (TII) và nguồn nhân lực (HCI) vẫn còn khoảng cách đáng kể khi so sánh với quốc gia dẫn đầu như Estonia với điểm EGDI đạt 0.9473.

Thứ hai, mô hình quản trị quốc tế cho thấy hiệu quả vượt trội nhờ vào việc số hóa triệt để và xây dựng niềm tin số. Tại Estonia, 99% dịch vụ công được cung cấp trực tuyến 24/7 thông qua thẻ nhận dạng e-ID, giúp tiết kiệm 800 năm làm việc cho toàn xã hội. Tại Singapore, việc chi 352 triệu USD hỗ trợ các công cụ thanh toán và hóa đơn điện tử cho doanh nghiệp đã tạo đòn bẩy thúc đẩy mối quan hệ tương tác G2B phát triển nhanh chóng.

Thứ ba, hệ thống thể chế tại Việt Nam đã có những chuyển biến rõ nét nhưng việc thực thi còn thiếu đồng bộ giữa các cấp. Quyết định 701/QĐ-TTg kiện toàn Ủy ban Quốc gia về Chính phủ điện tử với 17 thành viên và Nghị quyết 17/NQ-CP đã tạo hành lang pháp lý ban đầu. Tuy nhiên, sự chênh lệch về chỉ số Vietnam ICT Index giữa nhóm 10 tỉnh thành dẫn đầu và các địa phương vùng sâu vùng xa vẫn còn rất lớn, dẫn đến tình trạng tỷ lệ hồ sơ xử lý trực tuyến toàn trình ở nhiều nơi chưa đạt mức 40%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự chênh lệch chỉ số phát triển của Việt Nam so với các nước tiên tiến bắt nguồn từ việc thiếu vắng một cơ sở dữ liệu quốc gia dùng chung đồng bộ và tâm lý e ngại về an toàn thông tin cá nhân. So với nghiên cứu của các tổ chức quốc tế, việc triển khai tại Việt Nam trong giai đoạn trước còn mang tính cục bộ, phân tán tại từng bộ ngành mà chưa có nền tảng tích hợp chia sẻ dữ liệu xuyên suốt.

Để trực quan hóa các luận cứ, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua bảng so sánh đa tiêu chí giữa mô hình truyền thống và mô hình điện tử, kết hợp biểu đồ cột thể hiện diễn biến điểm số EGDI của Việt Nam qua các kỳ đánh giá 2016, 2018 và 2020. Đồng thời, một biểu đồ phân bố địa lý về chỉ số Vietnam ICT Index của 63 tỉnh thành sẽ phản ánh rõ nét sự bất cân xứng hạ tầng giữa các vùng kinh tế trọng điểm và khu vực miền núi. Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc hoàn thiện đồng thời cả khung pháp lý lẫn năng lực tiếp cận số của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy sự phát triển toàn diện của mô hình Chính phủ điện tử tại Việt Nam:

1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý và thể chế số: Rà soát, sửa đổi toàn diện Luật Công nghệ thông tin năm 2006 và xây dựng Luật Chính phủ số trong giai đoạn 2022 – 2025. Quốc hội và Bộ Thông tin và Truyền thông cần ban hành các văn bản quy định chi tiết về bảo vệ dữ liệu cá nhân, giá trị pháp lý của chữ ký số và quy chế chia sẻ dữ liệu liên thông giữa các cơ quan hành chính nhà nước, đặt mục tiêu chuẩn hóa 100% quy trình pháp lý cho các giao dịch điện tử.

2. Nâng cấp hạ tầng công nghệ và bảo đảm an ninh mạng: Triển khai phủ sóng mạng băng rộng không dây thế hệ mới (5G) và cáp quang đến 100% thôn bản trước năm 2024. Bộ Thông tin và Truyền thông chủ trì phối hợp với các doanh nghiệp viễn thông lớn để xây dựng Trung tâm dữ liệu quốc gia đồng bộ, hướng tới mục tiêu đưa chỉ số hạ tầng viễn thông (TII) của Việt Nam lọt vào top 50 quốc gia dẫn đầu thế giới.

3. Đào tạo nâng cao nguồn nhân lực và xóa mù kỹ năng số: Tổ chức các chương trình đào tạo chuẩn kỹ năng số cho 100% cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống hành chính từ trung ương đến địa phương trong giai đoạn 2023 – 2025. Bộ Nội vụ và Ủy ban nhân dân các cấp cần phối hợp với các cơ sở giáo dục để phổ cập kiến thức sử dụng dịch vụ công trực tuyến cho trên 70% người dân trưởng thành, đặc biệt là nhóm đối tượng yếu thế và cư dân vùng sâu, vùng xa.

4. Mở rộng hệ sinh thái định danh số và tích hợp dịch vụ công: Văn phòng Chính phủ phối hợp với Bộ Công an đẩy mạnh cấp phát thẻ căn cước gắn chip và tài khoản định danh điện tử (e-ID) cho trên 95% công dân trước năm 2025 theo bài học từ Estonia. Phấn đấu tích hợp 100% thủ tục hành chính đủ điều kiện lên Cổng Dịch vụ công Quốc gia nhằm nâng cao năng suất phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và bài học thực tiễn giúp cán bộ tại các Bộ, ngành và Ủy ban nhân dân 63 tỉnh, thành phố xây dựng Kiến trúc Chính phủ điện tử cấp địa phương, tối ưu hóa các kênh tương tác G2C và G2B nhằm nâng cao chỉ số cải cách hành chính (PAR Index).

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Luật Hành chính, Quản lý công: Tài liệu là nguồn tham khảo chuyên sâu về phương pháp so sánh luật học, hệ thống hóa toàn bộ các giai đoạn phát triển chính sách công nghệ thông tin tại Việt Nam từ năm 1994 đến năm 2021, phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

3. Doanh nghiệp công nghệ và chuyên gia an toàn thông tin: Các tổ chức cung cấp giải pháp chuyển đổi số có thể nắm bắt các tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu bảo mật thông tin và định hướng xây dựng hạ tầng dữ liệu của Chính phủ để thiết kế các phần mềm chuyên dụng phục vụ khối cơ quan nhà nước.

4. Doanh nghiệp và công dân quan tâm đến quyền công dân số: Tài liệu giúp người dân và cộng đồng doanh nghiệp hiểu rõ quyền tiếp cận thông tin, quy trình thực hiện thủ tục trực tuyến, cơ chế vận hành của chữ ký điện tử và các biện pháp bảo vệ quyền riêng tư cá nhân khi tham gia giao dịch hành chính công.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính phủ điện tử khác biệt như thế nào so với Chính phủ số? Chính phủ điện tử tập trung vào việc số hóa và tin học hóa các quy trình hành chính hiện có để cung cấp dịch vụ công trực tuyến qua Internet. Trong khi đó, Chính phủ số là bước phát triển cao hơn, tập trung vào việc tái cấu trúc toàn diện phương thức quản trị dựa trên việc khai thác dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và tạo ra các dịch vụ công thông minh phục vụ người dân theo mô hình không tiếp xúc.

2. Thẻ định danh điện tử (e-ID) mang lại lợi ích gì theo kinh nghiệm của Estonia? Thẻ e-ID tại Estonia là chìa khóa kết nối toàn bộ hệ thống dịch vụ công và tư, cho phép xác thực danh tính an toàn tuyệt đối. Nhờ công cụ này, 99% thủ tục hành chính tại Estonia được thực hiện trực tuyến, giúp cắt giảm các thủ tục giấy tờ rườm rà, loại bỏ nguy cơ gian lận và tiết kiệm hàng trăm năm làm việc cho toàn xã hội.

3. Chỉ số phát triển Chính phủ điện tử (EGDI) của Liên Hợp Quốc gồm những tiêu chí nào? Chỉ số EGDI được đo lường dựa trên điểm trung bình số học của 3 chỉ số thành phần độc lập: Chỉ số dịch vụ công trực tuyến (OSI) đánh giá phạm vi và chất lượng cổng thông tin; Chỉ số hạ tầng viễn thông (TII) dựa trên 5 chỉ tiêu về thuê bao di động, cáp quang và Internet; và Chỉ số nguồn nhân lực (HCI) đo lường trình độ học vấn và số năm đi học.

4. Vị thế hiện tại của Việt Nam trên bảng xếp hạng Chính phủ điện tử quốc tế ra sao? Theo khảo sát của Liên Hợp Quốc, Việt Nam xếp thứ 86 trên 193 quốc gia toàn cầu và đứng thứ 6 trong khối ASEAN. Về năng lực an toàn, an ninh mạng, Việt Nam có sự bứt phá mạnh mẽ khi tăng 50 bậc để xếp thứ 50 trên 194 quốc gia theo công bố của Liên minh Viễn thông Quốc tế.

5. Những rào cản lớn nhất khi triển khai Chính phủ điện tử tại địa phương là gì? Những rào cản chính bao gồm sự thiếu đồng bộ về hạ tầng công nghệ thông tin giữa các vùng miền, tình trạng dữ liệu bị chia cắt cục bộ giữa các sở ngành và khoảng cách kỹ năng số của người dân. Ngoài ra, việc thiếu hụt nhân lực chuyên trách công nghệ chất lượng cao tại cấp cơ sở cũng làm chậm tiến độ xử lý dịch vụ công toàn trình.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mô hình Chính phủ điện tử, phân tích chi tiết 4 giai đoạn phát triển và chuẩn hóa các chỉ số đánh giá EGDI theo chuẩn Liên Hợp Quốc.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm sâu sắc từ mô hình phát triển dịch vụ công của Estonia và chính sách đầu tư nguồn lực có trọng tâm của Singapore để vận dụng phù hợp vào điều kiện Việt Nam.
• Đánh giá khách quan thực trạng triển khai tại Việt Nam qua các mốc thời gian từ năm 1994 đến năm 2021, chỉ rõ các thành tựu về thể chế như Nghị quyết 17/NQ-CP và các hạn chế về khoảng cách kỹ năng số.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao gắn liền với mốc lộ trình 2022 – 2025, tập trung hoàn thiện Luật Chính phủ số, phủ sóng hạ tầng 5G và mở rộng tài khoản e-ID cho trên 95% công dân.
• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch từ Chính phủ điện tử sang Chính phủ số nhằm kiến tạo một nền hành chính phục vụ công khai, minh bạch, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.

Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và chuyên gia công nghệ hãy chủ động áp dụng các giải pháp và khung phân tích từ luận văn để tối ưu hóa quy trình cải cách hành chính, đồng hành cùng mục tiêu chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2021 – 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CHÍNH PHỦ ĐIỆN TỬ VÀ MÔ HÌNH CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI 1. Chính phủ điện tử 1. Khái niệm Chính phủ điện tử “Chính phủ điện tử” là một trong những phương thức lãnh đạo, vận hành mới để thích ứng với sự thay đổi trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 phát triển nhanh chóng hiện nay. “Chính phủ điện tử” là một thuật ngữ xuất phát từ tiếng Anh “E-Government”.

Từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, hầu hết các quốc gia có nền công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới đều đã tiến hành triển khai chương trình xây dựng và phát triển Chính phủ điện tử, nhằm đáp ứng một cách tốt nhất nhu cầu ngày càng tăng của xã hội, nâng cao năng lực và khả năng thích ứng, đồng thời giúp giảm bớt chi phí hoạt động của Chính phủ4. Hiện nay chưa có một khái niệm chính thức về “Chính phủ điện tử”. Do đó, tùy vào cách tiếp cận vấn đề và tình hình nghiên cứu của các tổ chức khác nhau sẽ có cách giải thích khác nhau về thuật ngữ “Chính phủ điện tử”. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank) “Chính phủ điện tử” chính là việc các cơ quan Chính phủ sử dụng công nghệ thông tin (như mạng diện rộng, mạng Internet, mạng di động) mà có khả năng chuyển đổi mối quan hệ với công dân, doanh nghiệp và với các cơ quan Chính phủ khác.

Những công nghệ này phục vụ cho các mục đích khác nhau: cung cấp các dịch vụ hành chính tốt hơn; cải thiện sự tương tác nhiều hơn giữa Chính phủ với doanh nghiệp; tăng cường quyền lực và sự tham gia tốt hơn cho công dân trong việc truy cập vào các trang thông tin của Chính phủ và quản lý hoạt động của Chính phủ hiệu quả hơn. Lợi ích mà mô hình Chính phủ điện tử này mang lại theo World Bank đó là có thể giúp giảm bớt tình trạng tham nhũng, nhanh gọn, nâng cao tính minh bạch, công khai, tiết kiệm thời gian, giảm các chi phí phát sinh không cần thiết5. Theo Liên Hợp quốc, “Chính phủ điện tử” là việc sử dụng Internet và mạng toàn cầu (World-Wide-Web) với mục đích là cung cấp thông tin một cách thuận tiện hơn những thông tin của Chính phủ tới công dân6.vn/news/Tin-tong-hop/Xu-huong-phat-trien-chinh-phu-dien-tu-tren-the-gioi-721/ (truy cập ngày 23/4/2021).com/site/web20vachinhphudientu/chinh-phu-dien-tu/chinh-phu-dien-tu-la-gi (truy cập ngày 26/3/2021).com/site/web20vachinhphudientu/chinh-phu-dien-tu/chinh-phu-dien-tu-la-gi (truy cập ngày 26/3/2021). 7 Tổ chức Đối thoại doanh nghiệp toàn cầu về thương mại điện tử đề cập đến khái niệm “Chính phủ điện tử” như sau: Chính phủ điện tử đề cập đến một trạng thái, trong đó các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp (bao gồm cả chính quyền ở trung ương và chính quyền ở địa phương) số hóa các hoạt động bên trong và bên ngoài và sử dụng các hệ thống được nối mạng hiệu quả để có được chất lượng tốt hơn trong việc cung cấp các dịch vụ công đến với người dân, doanh nghiệp7.

Định nghĩa “Chính phủ điện tử” của Nhóm nghiên cứu về Chính phủ điện tử trong một thế giới phát triển như sau: “Chính phủ điện tử là việc sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông để thúc đẩy chính phủ một cách hiệu lực và hiệu quả, hỗ trợ truy cập tới các dịch vụ của Chính phủ, cho phép truy cập nhiều hơn vào thông tin và làm cho Chính phủ có trách nhiệm với công dân. Chính phủ điện tử có thể bao gồm việc cung cấp thông tin dịch vụ qua mạng Internet, điện thoại, các trung tâm cộng đồng, các thiết bị không dây hoặc các thiết bị liên lạc khác8. Qua các định nghĩa khác nhau về “Chính phủ điện tử” có thể rút ra kết luận như sau: Chính phủ điện tử là việc áp dụng công nghệ thông tin vào quá trình cải cách của Chính phủ, nhằm điều hành hiệu quả hơn và cung cấp dịch vụ tốt hơn cho người dân, doanh nghiệp, các chủ thể khác trong xã hội. Trên thực tế, cần phân biệt rõ thuật ngữ “Chính phủ điện tử” với các thuật ngữ khác như “Thương mại điện tử” (E-commerce), “Chính phủ di động” (M- Government), “Quản trị điện tử” (E-Governance).

Cụ thể: Thuật ngữ “Thương mại điện tử” (E-commerce): là sự mua bán sản phẩm hay dịch vụ trên các hệ thống điện tử như Internet và các mạng máy tính. Thương mại điện tử dựa trên một số công nghệ như chuyển tiền điện tử, quản lý chuỗi dây chuyền cung ứng, tiếp thị Internet, quá trình giao dịch trực tuyến, trao đổi dữ liệu điện tử (Electronic Data Interchange – EDI), các hệ thống quản lý hàng tồn kho, và các hệ thống tự động thu thập dữ liệu. Thương mại điện tử hiện đại thường sử dụng mạng World-Wide-Web là một điểm ít nhất phải có trong chu trình giao dịch, mặc dù nó có thể bao gồm một phạm vi lớn hơn về mặt công nghệ như email, các thiết bị di động như là điện thoại9. Theo đó, phạm vi hoạt động của thương mại điện tử chủ yếu là lĩnh vực kinh doanh, dịch vụ, tác động đến nhiều chủ thể khác nhau trong đời 7 https://sites.com/site/web20vachinhphudientu/chinh-phu-dien-tu/chinh-phu-dien-tu-la-gi (truy cập ngày 26/3/2021).com/site/web20vachinhphudientu/chinh-phu-dien-tu/chinh-phu-dien-tu-la-gi (truy cập ngày 26/3/2021).vn/thuong-mai-dien-tu/tin-tuc/khai-niem-thuong-mai-dien-tu (truy cập ngày 14/4/2021).

8 sống xã hội, có thể bao gồm cả Chính phủ. Trong khi đó, Chính phủ điện tử xuất phát từ mục đích chính là nhằm phục vụ tốt hơn công tác quản lý nhà nước, quan trọng nhất là trong lĩnh vực hành chính công vụ. “Chính phủ di động” (M-Government): xuất phát từ việc tận dụng tối đa các lợi ích mà thiết bị công nghệ thông tin truyền thông mang lại, Chính phủ di động và Chính phủ điện tử đã thực sự trở thành các mô hình hiện đại, thông minh mà các quốc gia đang hướng tới. Chính phủ di động là việc sử dụng các công nghệ di động như điện thoại di động, PDA (Personal Digital Application – thiết bị số cá nhân).

Chính phủ di động có ưu điểm lớn nhất là việc bảo đảm và cung cấp thông tin đến người dân, doanh nghiệp một cách nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm tính bảo mật tài khoản cá nhân của người sử dụng. Chính phủ di động trở thành một trong những dự án bổ sung tính hoàn thiện mà mô hình Chính phủ điện tử đang từng bước xây dựng, do đó, hai mô hình này không hề mâu thuẫn nhau mà ngược lại còn bổ trợ lẫn nhau trong việc áp dụng hiệu quả công nghệ thông tin để thực tế hóa quy trình tiến hành10. “Quản trị điện tử” (E-Governance): là một phần của Chính phủ điện tử, là công cụ cung cấp các dịch vụ khác nhau cho người dân một cách thuận tiện với sự trợ giúp của công nghệ thông tin và truyền thông trong việc tăng cường phạm vi và chất lượng thông tin đến người dân một cách hiệu quả11. Quản trị điện tử khác Chính phủ điện tử ở điểm đó là giao thức truyền thông diễn ra hai chiều giữa Chính phủ với người dân và ngược lại, nhờ vậy mà mô hình này có sự tương tác dễ dàng, thuận lợi hơn.

Có thể khẳng định, Chính phủ điện tử chỉ là một phần trong Quản trị điện tử, muốn xây dựng thành công Chính phủ điện tử cần tận dụng hiệu quả các cách thức mà Quản trị điện tử mang lại áp dụng vào quá trình hoạch định, triển khai trên thực tế. Nhìn chung, “Chính phủ điện tử” cùng với các khái niệm “Thương mại điện tử”, “Chính phủ di động” hay “Quản trị điện tử” đều có nội hàm, đặc điểm khác nhau. Do đó, khi gọi tên hay sử dụng cần phân biệt rõ mối tương quan giữa các thuật ngữ trên để tránh gây nhầm lẫn trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu. Các giai đoạn phát triển của mô hình Chính phủ điện tử Việc xây dựng mô hình Chính phủ điện tử ở các quốc gia đã dần trở nên quan trọng và được ưu tiên hơn bao giờ hết.

Chính bởi những lợi ích mà nó mang lại cho cơ quan nhà nước, các cấp chính quyền trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động, tính 10 Nguyễn Thị Kiều Anh (2011), Chính phủ điện tử (E-Government) – Mô hình của thế giới và những bài học đối với Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp, trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 11 Nguyễn Thị Kiều Anh (2011), Chính phủ điện tử (E-Government) – Mô hình của thế giới và những bài học đối với Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp, trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 9 minh bạch khách quan trong việc cung cấp thông tin, dịch vụ công tốt hơn đến người dân, doanh nghiệp. Vì vậy, để không bị “lùi về phía sau”, tùy thuộc vào sự phát triển về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước mình, Chính phủ mỗi quốc gia cần xác định rõ xuất phát điểm, từ đó đề ra mục tiêu, lựa chọn giai đoạn tiến hành việc xây dựng mô hình này phù hợp, bởi mô hình không bắt buộc phải tuân theo trình tự các bước tiến hành đã vạch sẵn.

Theo nghiên cứu của các nhà chuyên môn, trên thế giới hiện nay quá trình xây dựng mô hình này gồm 04 giai đoạn như sau12: Giai đoạn 01 – Giai đoạn thông tin – Presence: Đây là giai đoạn đầu tiên của quá trình triển khai mô hình Chính phủ điện tử trên thực tế. Trong giai đoạn này, các website, các trang thông tin đầu tiên sẽ xuất hiện nhằm cung cấp thông tin cơ bản đến người dân. Vì là giai đoạn sơ khai nên các trang thông tin này chủ yếu chỉ mang tính chất giới thiệu điển hình, vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập. Tuy nhiên, đây là giai đoạn quan trọng trong việc giới thiệu đến người dân các dịch vụ tiện ích cũng như chủ trương của Chính phủ, giúp họ có cái nhìn khái quát cũng như nâng cao hiệu quả, tính minh bạch trong hoạt động hành chính nhà nước.

Đồng thời, để có sự đồng bộ, các cơ quan nội bộ trong Chính phủ (G2G) có thể tiến hành trao đổi, tiến hành các hoạt động hành chính với nhau nhằm thí điểm các chính sách đang triển khai để kịp thời phát hiện những vướng mắc, có thêm thời gian để sửa đổi, hoàn thiện chúng. Giai đoạn 02 – Giai đoạn tương tác – Interaction: Trong giai đoạn này bắt đầu có sự tương tác nhiều hơn giữa Chính phủ với người dân (G2C), Chính phủ với doanh nghiệp (G2B) thông qua các ứng dụng khác nhau. Trên cổng thông tin của Chính phủ, website sẽ thường xuyên cập nhật văn bản pháp luật, các thông tin, đề án, chính sách mà Chính phủ đề ra, đồng thời cung cấp cho người dân tài khoản hộp thư điện tử chung của Chính phủ. Theo đó, nếu có bất kỳ ý kiến thắc mắc, băn khoăn gì về quy trình tiến hành hay nội dung mà nhà nước đề ra, người dân có thể gửi câu hỏi qua mail, sử dụng các công cụ tra cứu, tải xuống các biểu mẫu và tài liệu.