CHƯƠNG 1: MỘT SỐ SƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM HỮU CƠ CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm và đặc trưng về chiến lược 1. Khái niệm về chiến lược Theo trong giáo trình “Kế hoạch hóa phát triển” GS.TS Ngô Thắng Lợi NXB Trường Đại học Kinh Tế Quốc Dân 2019. Khái niệm “chiến lược” được sử dụng đầu tiên trong lĩnh vực quân sự, sau đó trong lĩnh vực chính trị.
Từ những năm 50 - 60 của thế kỷ thứ XX, khái niệm chiến lược được sử dụng trong lĩnh vực kinh tế - xã hội. Nếu theo quan điểm quân sự hay chính trị, “chiến lược” thường được hiểu là hướng và cách giải quyết nhiệm vụ đặt ra mang tính toàn cục, tổng thể và trong thời gian dài. Đi cùng khái niệm chiến lược là chiến thuật, được hiểu là hướng và cách giải quyết nhiệm vụ mang tính từng mặt, từng thời điểm, từng khu vực nhằm thực hiện chiến lược đặt ra. Quan niệm nói trên có điểm nhấn là khẳng định bản chất của chiến lược (so với sách lược), đó là sự lựa chọn hướng và cách đi tối ưu mang tính tổng thể và dài hạn.
Theo góc độ đó thì khái niệm trên không chỉ đúng cho lĩnh vực quân sự, chính trị mà cả cho lĩnh vực kinh tế, xã hội. Riêng trong lĩnh vực kinh tế, cũng có khá nhiều quan niệm bàn về chiến lược phát triển kinh tế - xã hội (gọi tắt là chiến lược phát triển). Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hợp Quốc (UNIDO) cho rằng: thông thường chiến lược phát triển có thể mô tả như một bản phác thảo quá trình phát triển nhằm đạt được những mục tiêu đã định cho một thời kỳ dài. Chiến lược cung cấp một “tầm nhìn” của một quá trình phát triển mong muốn và giải pháp tổng thể tiến hành; chiến lược hướng dẫn các nhà hoạch định chính sách trong việc huy động và phân bổ các nguồn lực.
Khái niệm của UNIDO cũng có phần giống quan điểm của các nhà quân sự, chính trị, tuy vậy có muốn gắn kết chiến lược với hoạch định các chính sách và các văn bản hoạch định khác. Theo cách hiểu của Trung tâm Kinh tế Quốc tế của Australia (CIE), thì chiến lược thể hiện ở việc 4 mô tả điểm xuất phát, và mục tiêu cuối cùng của quá trình phát triển, phải xây dựng thể chế và tận dụng yếu tố thị trường để đạt được các mục tiêu phát triển. Quan điểm này chú trọng đến nội dung cấu thành chiến lược và gắn chiến lược với môi trường kinh tế thị trường. Tổng hợp các góc độ phân tích khác nhau nói trên, có thể rút ra kết luận: chiến lược phát triển kinh tế - xã hội được hiểu đầy đủ là một hệ thống các phân tích, đánh giá và lựa chọn thể hiện những quan điểm, tầm nhìn, mục tiêu của một quá trình phát triển mong muốn và sự nhất quán về con đường và các giải pháp cơ bản để thực hiện.
Đặc trưng của chiến lược Bản chất và cũng là chức năng chính của chiến lược phát triển là sự lựa chọn hướng và cách đi tối ưu mang tính tổng thể trong lộ trình phát triển dài hạn. Về hướng đi, chiến lược phát triển cung cấp “tầm nhìn” của một quá trình phát triển mong muốn, đó là một bức tranh thể hiện viễn cảnh mong muốn mà quá trình phát triển nhằm đạt tới. Còn về cách đi, chiến lược phát triển thể hiện “đường đi nước bước” để đạt tới mục tiêu mong muốn, tức là vạch ra con đường (lộ trình) tổng thể cho việc đi tới đích cuối cùng là như thế nào, bao gồm mô hình phát triển, thể chế, cơ chế vận hành sự phát triển. Trong hệ thống KHHPT, chiến lược phát triển có chức năng hướng dẫn tổng thể, làm cơ sở cho việc định hướng và xác định các nhiệm vụ mang tính từng mặt, từng thời điểm, từng khu vực đối với các văn bản quy hoạch, kế hoạch phát triển.
Chiến lược phát triển hướng dẫn các nhà hoạch định chính sách trong việc huy động và phân bổ các nguồn lực theo đúng mục tiêu. Để có thể nhận diện chiến lược phát triển, cần nhấn mạnh đến những đặc trưng cơ bản thể hiện sự khác biệt của văn bản này so với bản quy hoạch phát triển và kế hoạch phát triển. Cụ thể, chiến lược phát triển có: - Tinh chất dài hạn và sự tương đối trong phân đoạn thời gian Chiến lược như trên đã nói là sự mô tả mong muốn về viễn cảnh tương lai phát triển, vì vậy tốt nhất thường không bị chặn bởi thời gian. Khoảng thời gian 5 chiến lược chỉ được ước tính sau khi đã hình dung ra bức tranh viễn cảnh của quốc gia, ngành, vùng, địa phương và nó phụ thuộc vào khả năng nhìn xa trông rộng của các nhà hoạch định chiến lược về tương lai.
Thời gian chiến lược có thể 10 năm, 20 năm, thậm chí, có những nước hiện nay đã xây dựng chiến lược phát triển đất nước đến thập niên 50 của thế kỷ 21. Khoảng thời gian của chiến lược được xác định một cách tương đối chứ không đòi hỏi chính xác như các văn bản kế hoạch. Chúng ta thường nói: chiến lược phát triển kinh tế - xã hội cho những năm đầu thế kỷ 21; chiến lược phát triển những năm 2020. Tính chất nêu trên của chiến lược đã tạo điều kiện phát huy khả năng nhìn xa trông rộng và sức sáng tạo của toàn dân trong quá trình tìm hướng đi dài hạn cho đất nước.
- Tinh chất định tính là chủ yếu Chiến lược là một sự lựa chọn về “con đường” mà quốc gia sẽ đi theo để hướng đến một “mục đích tổng thể” trong dài hạn. Chức năng chủ yếu của chiến lược là định hướng, là vạch ra các đường nét chủ yếu cho phát triển của đất nước trong thời gian dài, vì vậy chiến lược sẽ mang tinh chất định tính là chủ yếu, một bức tranh càng cụ thể sẽ làm hạn chế nhiều hơn mức độ sáng tạo của các nhà hoạch định. Tính định lượng trong chiến lược chỉ thể hiện ở một mức độ cần thiết, trong đó bao gồm một số tính toán, các dự báo, các luận chứng cần thiết. Một bản chiến lược bao gồm quá nhiều chỉ tiêu định lượng sẽ làm cho nó trở thành một bản kế hoạch dài hạn hay là những kế hoạch trung hạn nối tiếp nhau.
- Tính hướng đích và thể hiện sự đột phá, ưu tiên Nội dung chính của chiến lược là phản ánh đích, điểm đến cuối cùng trong lộ trình của một giai đoạn phát triển, bức tranh vẽ ra phải rõ ràng, hoàn chỉnh, tổng thể trong đó hiện diện tất cả những thành quả của quá trình phấn đấu. Chiến lược không phải là chiến thuật, không phản ánh nhiều các giải pháp, hay những tính toán thể hiện chi phí hay hiệu quả của quá trình thực hiện các bước 6 đi cụ thể. Đây là chỗ để phân biệt rõ ràng chiến lược với quy hoạch, kế hoạch hay chương trình, dự án phát triển. Mặc dù vậy, trong chiến lược phải thể hiện rõ được quan điểm ưu tiên, những điểm nhấn mang tính đột phá để thực hiện quá trình phát triển dài hạn.
Sự cần thiết của chiến lược phát triển Không phải ngẫu nhiên mà khái niệm chiến lược lại được chuyển điều kiện nhanh từ quân sự, chính trị sang kinh tế, xã hội. Nhất là trong nền kinh tế thị trưởng hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, nền kinh tế của mỗi nước trở thành một mắt xích trong hệ thống kinh tế thế giới, việc xây dựng và quản lý bằng chiến lược phát triển là một yêu cầu bức thiết đặt ra và có ý nghĩa rất quan trọng đối với mọi quốc gia. Sự cần thiết phải có chiến lược phát triển được lý giải bởi các lý do sau đây: Thứ nhất, xuất phát tính chất cạnh tranh ngày càng sâu sắc của nền kinh tế thị trường hội nhập quốc tế. Nền kinh tế thị trường hội nhập quốc tế làm cho mỗi quốc gia trở thành một khâu trong chuỗi dây chuyền giá trị toàn cầu, điều đó tạo nhiều cơ hội để các nước có thể nhanh chóng thực hiện được mục tiêu phát triển.
Tuy vậy, nó cũng tạo ra những thách thức lớn cho các quốc gia, nhất là các nước đang phát triển, vì thị trường chính là chiến trường. Tính chất cạnh tranh trở nên ngày càng khốc liệt hơn đòi hỏi mỗi quốc gia phải chủ động trong quá trình lựa chọn, xác định tầm nhìn bao quát, tìm ra hướng đi trong dài hạn. Như vậy, xây dựng và quản lý bằng chiến lược phát triển sẽ giúp các nhà lãnh đạo, các nhà hoạch định chủ động xem xét và xác định đất nước sẽ đi theo hướng nào và khi nào thì đạt tới, là cơ sở cho sự thành công và chiến thắng trên bước đường thực hiện mục tiêu phát triển của mình một cách có hiệu quả nhất. Thứ hai, những hạn chế, bất cập của nền kinh tế thị trường.
Trong điều kiện nền kinh tế thị trường mở, điều kiện môi trường mà các quốc gia phải đối mặt luôn biến đổi nhanh chóng, những biến đổi nhanh chóng thường tạo ra hay làm mất đi những cơ hội và nguy cơ bất ngờ trong các yếu tố môi trường phát 7 triển. Phương thức quản lý bằng chiến lược giúp các nhà hoạch định chủ động và kịp thời dự báo, tính toán và xác định cơ hội và thách thức, nhằm tận dụng và khai thác triệt để cơ hội, giảm thiểu tác động tiêu cực của thách thức để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai. Thứ ba, chiến lược cung cấp một tầm nhìn và khuôn khổ chung cho xây dựng và triển khai các văn bản hoạch định ở các cấp thấp hơn. Chúng ta hình dung một người lái tàu trên biển cả mênh mông, nếu anh ta nhìn thấy ngọn đèn hải đăng, thì mặc dù ngọn đèn ấy hiện còn đang ở rất xa, nhưng nó có tác dụng định hướng, tạo niềm tin, cơ sở vững chắc để người lái tàu thực hiện các thao tác nghiệp vụ kỹ thuật và xử lý tình huống.
Chiến lược đóng vai trò là ngọn đèn hải đăng trên biển, nó được coi là một định hướng, là cơ sở cho xây dựng chính sách, quy hoạch và kế hoạch ngắn hạn, trung hạn. Chiến lược cung cấp tầm nhìn và khuôn khổ tổng quát cho việc thực hiện các quan hệ hợp tác hay hội nhập quốc Là một cách chủ động và có hiệu quả. Nội dung của chiến lược phát triển Xuất phát từ việc nêu ra các câu hỏi chủ yếu cần giải đáp trong hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, đó là: Chúng ta đang đứng ở đâu? Muốn đi đến đâu? Đi bằng cách nào?