phần Mở đầu, Kết luận, nội dung của Luận án đƣợc chia làm bốn chƣơng với những nội dung chính sau: Chƣơng 1. “Tổng quan lịch sử nghiên cứu” sẽ tập trung nghiên cứu, làm rõ các tài liệu viết về Chiến lƣợc ẤĐD-TBD, chính sách đối ngoại của Mỹ dƣới thời D.Trump liên quan đến khu vực này. Trong đó, tập trung vào các tài liệu của những chuyên gia, học giả trong và ngoài nƣớc về các vấn đề (1) Quá trình hình thành và triển khai Chiến lƣợc ẤĐD-TBD của Mỹ đặc biệt tập trung vào việc thực thi Chiến lƣợc với các nƣớc nhƣ Nhật Bản, Ấn Độ và Australia; (2) Tác động của Chiến lƣợc đối với thế giới, khu vực; (3) Triển vọng của Chiến lƣợc trong và sau giai đoạn D.Trump nắm quyền; (4) Việt Nam cần có đối sách thế nào với Chiến lƣợc này để phục vụ cho mục tiêu bảo vệ và phát triển đất nƣớc. Thông qua việc tìm hiểu, Luận án sẽ đƣa ra những nhận xét, đánh giá về các tài liệu này, chỉ ra các vấn đề chƣa đƣợc đề cập, làm rõ, cần nghiên cứu thêm để phát triển và hoàn thiện.
“Cơ sở lý luận, thực tiễn của chiến lƣợc ẤĐD-TBD tự do và rộng mở của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự”: Cơ sở lý luận đề cập đến các quan điểm lý thuyết quan hệ quốc tế, tập trung vào các lý thuyết có liên quan đến đề tài, gồm chủ nghĩa hiện thực (cạnh tranh Mỹ - Trung, thuyết ổn định bá quyền và cân bằng quyền lực); chủ nghĩa tự do (mở rộng hợp tác); chủ nghĩa kiến tạo (phân tích về vai trò cá nhân của Tổng thống D. Cơ sở thực tiễn sẽ làm rõ các cơ sở hoạch định Chiến lƣợc ẤĐD-TBD cùng những nhân tố tác động đến việc ra đời Chiến lƣợc. “Biện pháp và thực tiễn triển khai Chiến lƣợc ẤĐD-TBD của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự” sẽ tập trung làm rõ các nội dung lớn: (1) Nội dung, biện pháp triển khai chiến lƣợc, tập trung vào biện pháp chung và biện pháp cụ thể; (2) Thực tiễn triển khai Chiến lƣợc ở khía cạnh an ninh quân sự dƣới thời Chính quyền D.Trump và giai đoạn đầu của chính quyền Joe Biden. “Tác động, triển vọng của Chiến lƣợc ẤĐD-TBD và khuyến nghị đối với Việt Nam” sẽ tập trung làm rõ: 6 (1) Tác động của Chiến lƣợc đối với môi trƣờng địa chiến lƣợc khu vực; các mô hình hợp tác đa phƣơng khác trong khu vực; đối với từng quốc gia cụ thể trong khu vực; (2) Triển vọng của Chiến lƣợc sau thời gian khảo sát (2017-2022); (3) Một số đề xuất đối với Việt Nam, làm rõ Việt Nam cần xử lý thế nào để có thể tận dụng tốt nhất những ƣu điểm của Chiến lƣợc này, phục vụ các nhiệm vụ bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nƣớc.
TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ nổi lên là siêu cƣờng số một và có tác động sâu rộng đến tình hình chính trị thế giới nói chung cũng nhƣ khu vực ẤĐD-TBD nói riêng. Có thể nói, giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ gần nhƣ không có đối thủ cạnh tranh và trƣớc khi sự trỗi dậy của Trung Quốc đƣợc chú ý thì hầu nhƣ các nghiên cứu, đánh giá về tình hình thế giới, khu vực, đều tập trung vào các chiến lƣợc và động thái của Mỹ. Chính vì vậy, lƣợng sách, báo, tạp chí, công trình nghiên cứu về Mỹ rất nhiều. Tại khu vực ẤĐD-TBD nói riêng, trƣớc giai đoạn D.Trump lên nắm quyền, các công trình nghiên cứu có xu hƣớng tập trung vào chiến lƣợc “Xoay trục sang châu Á” và cạnh tranh Mỹ - Trung dƣới thời Tổng thống Obama.Trump đắc cử, trở thành Tổng thống thứ 45 của Mỹ và công bố Chiến lƣợc ẤĐD-TBD tự do và rộng mở, thì thuật ngữ ẤĐD-TBD mới đƣợc sử dụng rộng rãi và các công trình nghiên cứu mới bắt đầu hƣớng vào chủ đề này.
Mặc dù không phải là một thuật ngữ hoàn toàn mới nhƣng chỉ từ sau khi đƣợc D.Trump đề cập đến trong bài phát biểu vào năm 2017 thì ẤĐD-TBD mới thực sự đƣợc giới ngoại giao và nghiên cứu quan tâm. Theo đó, nhiều khái niệm, định nghĩa hoàn chỉnh về ẤĐD-TBD đƣợc đƣa ra. Tuy có nhiều khác biệt về việc giới hạn khu vực địa lý, địa chính trị cũng nhƣ ý đồ chiến lƣợc trong việc chọn sử dụng ẤĐD-TBD thay vì khu vực địa lý cũ là châu Á - Thái Bình Dƣơng (CÁ- TBD) nhƣng nhìn chung ẤĐD-TBD là một sự mở rộng về mặt địa lý, lấy các đại dƣơng làm trung tâm, tập trung vào ẤĐD và TBD. Chính vì vậy việc tìm hiểu về khu vực ẤĐD-TBD cần bắt đầu từ khu vực CÁ-TBD.
Một lý do nữa là trƣớc năm 2017, hầu nhƣ các tài liệu đều sử dụng thuật ngữ CÁ-TBD nên nếu không dựa vào các tài liệu này việc tìm hiểu ẤĐD-TBD sẽ thiếu đi nền tảng vững chắc. Đó là lý do nhiều tài liệu đƣợc tham khảo, sử dụng trong Luận án là những tài liệu nghiên cứu về khu vực CÁ-TBD - nơi mà ý nghĩa địa chính trị, địa kinh tế cũng nhƣ vai trò trong hoạch định chiến lƣợc của Mỹ không có nhiều khác biệt với khu vực mà thuật ngữ ẤĐD-TBD hƣớng tới. Nhƣ đã đề cập, việc nghiên cứu về khu vực ẤĐD-TBD trƣớc hết cần những tài liệu về CÁ-TBD làm nền tảng, đặc biệt là trong việc nghiên cứu về nội hàm của thuật ngữ mới này. Khái niệm, định nghĩa về ẤĐD-TBD có thể đƣợc tìm hiểu thông qua 8 một số công trình tiêu biểu nhƣ: 1.
Các nghiên cứu về khu vực ẤĐD-TBD (bao gồm cả khu vực CÁ-TBD) và cạnh tranh Mỹ - Trung ở khu vực Cuốn “By more than Providence: Grand strategy and American Power in Asia Pacific since 1783” (Hơn cả số mệnh: Đại chiến lƣợc và quyền lực Mỹ tại CÁ-TBD từ năm 1783) của Michael J. Green (2017) ghi nhận tầm quan trọng của CÁ-TBD trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách của Mỹ với khu vực. Tác giả cho rằng, nƣớc Mỹ thực tế đã rất coi trọng vị trí chiến lƣợc của khu vực này ngay từ những ngày đầu lập quốc. Bằng phân tích lịch sử chính sách ngoại giao Mỹ tại CÁ- TBD, Green chỉ ra rằng “coi trọng CÁ-TBD” đã là một chính sách nhất quán có từ lâu trong ngoại giao Mỹ, bất kể đảng nào cầm quyền.
Quan điểm nổi bật của tác giả là Mỹ luôn cho rằng mình có vai trò không thể thay thế trong đảm bảo hòa bình và thịnh vƣợng của khu vực và “nƣớc Mỹ sẽ không chấp nhận bất cứ một cƣờng quốc nào khác áp đặt bá quyền lên khu vực CÁ-TBD”. Cuốn The Indo-Pacific Axis: Peace and Prosperity or Conflict? (Trục ẤĐD- TBD: Hòa bình và thịnh vƣợng hay xung đột?) của tác giả Satish Chandra và Baladas Ghoshal (2018) cho rằng thuật ngữ ẤĐD-TBD ngày càng đƣợc đề cập nhiều trong các phát biểu, bài diễn văn chiến lƣợc/ địa chính trị toàn cầu, cùng với sự trỗi dậy của Trung Quốc, chính sách của Mỹ và các nƣớc liên quan. Các tác giả cũng đề cập đến các vấn đề an ninh truyền thống và phi truyền thống ở khu vực, trong đó hiện đại hóa quân sự, đặc biệt là lực lƣợng Hải quân của một số cƣờng quốc, tham vọng và kế hoạch xây dựng cảng ở các vị trí chiến lƣợc đang làm trầm trọng thêm sự bất an và dẫn đến cuộc chạy đua vũ trang lớn hơn. Câu hỏi đƣợc các tác giả đặt ra là liệu khu vực ẤĐD-TBD sẽ trở thành một khu vực căng thẳng và bất ổn, hay là một khu vực hòa bình và thịnh vƣợng? Cuốn “Geopolitics and the Indo-Pacific Region” (Địa chính trị và khu vực ẤĐD-TBD) của tác giả Ashok Kapur (2019).
Tác giả mô tả khá chi tiết về địa chính trị của khu vực ẤĐD-TBD - một trung tâm lớn của kinh tế/ thƣơng mại, quân sự, ngoại giao và văn hóa trong thế kỷ XXI. Đồng thời, giải thích bối cảnh lịch sử để làm nổi bật vị thế của khu vực, sự dịch chuyển quyền lực từ Tây sang Đông và tầm quan trọng của sự kết nối ngày càng tăng giữa CÁ-TBD và khu vực Ấn Độ Dƣơng. Tác giả 9 cũng đề cập đến các mối quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ, Ấn Độ, Việt Nam và các nƣớc ở ĐNÁ, cùng với Nhật Bản, Đài Loan, Australia, Sri Lanka và Myanmar, với những lập luận khác nhau. Bằng cách đó, tác giả cho thấy khu vực này là trung tâm của cạnh tranh quyền lực và sức mạnh, cho thấy các bên thứ ba có một vị thế nhất định trong quan hệ với cả Mỹ và Trung Quốc.
Cùng chủ đề này, cuốn “The Rise and Return of the Indo-Pacific” (Sự trỗi dậy và trở lại của ẤĐD-TBD), tác giả Timothy Doyle và Dennis Rumley (2020) khẳng định thế kỷ XXI, ẤĐD-TBD trở thành trung tâm mới của thế giới. Các tác giả đi sâu vào phân tích sự hiện diện của Mỹ và Ấn Độ ở khu vực nhằm thách thức vị trí, vai trò đang lên của Trung Quốc và cho rằng việc đƣa ra các mô tả gây tranh cãi về khu vực ẤĐD-TBD là do lăng kính địa chiến lƣợc cố hữu của các quốc gia, nhƣng điều quan trọng là sự tái xuất hiện của các ý tƣởng cũ - một sự hồi sinh khái niệm giai cấp - dựa trên các ý tƣởng địa chính trị từ đầu đến giữa thế kỷ XX ở các quốc gia này. An ninh biển cũng đƣợc các tác giả đề cập sâu với dự đoán rằng Mỹ sẽ thực thi nhiều biện pháp khác nhau để bảo vệ bá quyền của mình ở khu vực. Cuốn “Evolving Geopolitics of Indo-Pacific Region: Challenges and Prospects” (Những phát triển địa chính trị ở ẤĐD-TBD: Thách thức và triển vọng) của tác giả Subhasish Sarangi (2019), là tập hợp các bài nghiên cứu của các học giả nổi tiếng tham dự hội thảo “Những phát triển địa chính trị ở ẤĐD-TBD” do Viện Liên quân Ấn Độ (USI) tổ chức.
Các tác giả đánh giá, ẤĐD-TBD nổi lên là một sự xoay trục chiến lƣợc trong bối cảnh cân bằng quyền lực ở khu vực. Cuốn “The Indo Pacific Region: Security Dynamics and Challenges” (Khu vực ẤĐD-TBD: Động lực và thách thức an ninh), tác giả Sharad Tewari và Roshan Khanijo (2016) cho rằng sự đa dạng của châu Á trong văn hóa, dân tộc, tôn giáo, tƣ tƣởng, môi trƣờng, lịch sử, kinh tế và hệ thống quản trị là không song song. Do đó, xung đột là đặc hữu. Đi đôi với xung đột là cạnh tranh nhiều mặt.
Ví dụ: các nền kinh tế mới nổi của CÁ-TBD, Nam và ĐNÁ cạnh tranh về tài nguyên năng lƣợng và khoáng sản với các nƣớc phát triển, bao gồm Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc.