Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở của Mỹ trong an ninh quân sự

Tài liệu nghiên cứu Chiến lược ấn độ dương thái bình dương tự do và rộng mở của mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Nguyễn Hữu Túc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hồng Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của Luận án
• 0.6. Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về khu vực ẤĐD-TBD (bao gồm cả khu vực CÁ-TBD) và cạnh tranh Mỹ - Trung ở khu vực
• 1.2. Các nghiên cứu liên quan đến chính sách, chiến lược đối ngoại của Mỹ nói chung và chiến lược cho khu vực ẤĐD-TBD nói riêng
• 1.3. Các công trình đánh giá về chiến lược ẤĐD-TBD tự do và rộng mở của Mỹ và quan điểm, phản ứng của các nước
• 1.4. Nhận xét về các tài liệu nghiên cứu đề tài chiến lược ẤĐD-TBD tự do và rộng mở của Mỹ
• 1.5. CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA CHIẾN LƯỢC
• 1.5.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC HÌNH THÀNH CHIẾN LƯỢC
• 1.5.2. Chủ nghĩa hiện thực và tân hiện thực (Realism và Neo-Realism)
• 1.5.3. Chủ nghĩa tự do và tân tự do (Liberalism và Neo-Liberalism)
• 1.5.4. Chủ nghĩa kiến tạo (Constructivism)
• 1.5.5. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HÌNH THÀNH CHIẾN LƯỢC
• 1.5.6. Yêu cầu của tình hình thực tế
• 1.5.7. Lợi thế nền tảng sẵn có của Mỹ
• 1.5.8. Nội bộ chính trường Mỹ và yếu tố cá nhân
• 1.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, BIỆN PHÁP VÀ THỰC TIỄN TRIỂN KHAI CHIẾN LƯỢC
• 2.1. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ BIỆN PHÁP TRIỂN KHAI
• 2.1.1. Các khái niệm và nội hàm cơ bản của Chiến lược
• 2.1.2. Quá trình hình thành và phạm vi Chiến lược
• 2.1.3. Biện pháp triển khai Chiến lược
• 2.2. THỰC TIỄN TRIỂN KHAI CHIẾN LƯỢC
• 2.2.1. Củng cố và tăng cường quan hệ với các đồng minh, đối tác
• 2.2.2. Củng cố, tăng cường lực lượng, duy trì ưu thế quân sự ở khu vực
• 2.2.3. Duy trì và tăng cường các hoạt động quân sự tại khu vực
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG, TRIỂN VỌNG CỦA CHIẾN LƯỢC VÀ KHUYẾN NGHỊ ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. NHẬN XÉT VỀ CHIẾN LƯỢC
• 3.1.1. Nhận xét chung về Chiến lược
• 3.1.2. Một số kết quả và hạn chế của bản thân Chiến lược
• 3.2. TÁC ĐỘNG VÀ PHẢN ỨNG CỦA CÁC NƯỚC
• 3.2.1. Tác động của Chiến lược đối với khu vực ẤĐD-TBD
• 3.2.2. Phản ứng của các nước trong khu vực đối với Chiến lược
• 3.3. DỰ BÁO TƯƠNG LAI CỦA CHIẾN LƯỢC
• 3.4. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4
• 4.1. DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 4.2. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương của Mỹ

Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (ẤĐD-TBD) của Mỹ đã trở thành một trong những chủ đề nóng trong quan hệ quốc tế. Được khởi xướng từ thời Tổng thống Donald Trump, chiến lược này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ mà còn thể hiện sự quan tâm ngày càng tăng đối với khu vực Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Chiến lược này nhằm mục đích củng cố an ninh quân sự và thúc đẩy hợp tác quốc tế giữa các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là trong bối cảnh sự trỗi dậy của Trung Quốc.

1.1. Lịch sử hình thành Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương không phải là một khái niệm mới. Thuật ngữ này đã được sử dụng từ năm 2007 và được phát triển qua nhiều giai đoạn. Sự chuyển mình từ chiến lược CÁ-TBD sang ẤĐD-TBD thể hiện sự thay đổi trong cách tiếp cận của Mỹ đối với khu vực, nhằm đối phó với những thách thức mới từ Trung Quốc và các quốc gia khác.

1.2. Mục tiêu chính của Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Mục tiêu chính của chiến lược này là bảo vệ an ninh quân sự, duy trì tự do hàng hải và thúc đẩy hợp tác kinh tế giữa các quốc gia trong khu vực. Mỹ mong muốn củng cố quan hệ với các đồng minh và đối tác, đồng thời tạo ra một môi trường an ninh ổn định cho các quốc gia nhỏ hơn trong khu vực.

II. Vấn đề và thách thức trong Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Mặc dù Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ có nhiều mục tiêu tích cực, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc, các tranh chấp lãnh thổ và sự cạnh tranh giữa các cường quốc là những vấn đề chính mà Mỹ phải đối mặt trong việc triển khai chiến lược này.

2.1. Tác động của Trung Quốc đến an ninh khu vực

Trung Quốc đã gia tăng sự hiện diện quân sự và kinh tế tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, điều này tạo ra áp lực lớn đối với các quốc gia trong khu vực và làm gia tăng căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc.

2.2. Các tranh chấp lãnh thổ và an ninh hàng hải

Các tranh chấp lãnh thổ, đặc biệt là ở Biển Đông, đã trở thành một trong những vấn đề nóng bỏng trong khu vực. Mỹ cần phải có những biện pháp hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của mình và đồng minh trong bối cảnh này.

III. Phương pháp triển khai Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Để thực hiện Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Mỹ đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm củng cố quan hệ với các đồng minh, tăng cường lực lượng quân sự và tổ chức các cuộc tập trận chung.

3.1. Củng cố quan hệ với các đồng minh và đối tác

Mỹ đã tăng cường hợp tác với các đồng minh như Nhật Bản, Australia và Ấn Độ để tạo ra một mặt trận thống nhất chống lại sự bành trướng của Trung Quốc. Các hiệp định hợp tác quân sự và kinh tế đã được ký kết nhằm tăng cường sức mạnh tập thể.

3.2. Tăng cường lực lượng quân sự tại khu vực

Mỹ đã điều động thêm lực lượng quân sự đến khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, bao gồm cả việc tăng cường các hoạt động quân sự và tổ chức các cuộc tập trận chung với các đồng minh để thể hiện sức mạnh và cam kết của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đã có những ứng dụng thực tiễn quan trọng trong việc củng cố an ninh khu vực và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng chiến lược này đã giúp Mỹ duy trì vị thế lãnh đạo trong khu vực và tạo ra một môi trường an ninh ổn định hơn.

4.1. Kết quả tích cực từ Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Chiến lược này đã giúp tăng cường quan hệ giữa Mỹ và các quốc gia trong khu vực, đồng thời tạo ra một môi trường an ninh ổn định hơn. Các cuộc tập trận chung và hợp tác quân sự đã nâng cao khả năng phòng thủ của các quốc gia đồng minh.

4.2. Những hạn chế và thách thức trong triển khai

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng chiến lược này cũng gặp phải nhiều thách thức, bao gồm sự phản đối từ Trung Quốc và những khó khăn trong việc duy trì sự đồng thuận giữa các quốc gia đồng minh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình an ninh khu vực trong tương lai. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc sẽ ngày càng gia tăng, và Mỹ cần phải có những điều chỉnh phù hợp để duy trì vị thế của mình.

5.1. Triển vọng phát triển của Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng, Mỹ cần phải tiếp tục củng cố quan hệ với các đồng minh và đối tác, đồng thời phát triển các chiến lược mới để đối phó với những thách thức từ Trung Quốc và các quốc gia khác.

5.2. Đề xuất cho Việt Nam trong bối cảnh Chiến lược Ấn Độ Dương Thái Bình Dương

Việt Nam cần phải có những chính sách linh hoạt để tận dụng cơ hội từ Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đồng thời bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chiến lược "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở" (Free and Open Indo-Pacific - FOIP) được khởi xướng dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump và tiếp tục được thể chế hóa, mở rộng dưới thời Tổng thống Joe Biden, đánh dấu bước chuyển mang tính bước ngoặt trong đại chiến lược toàn cầu của Mỹ. Luận án tiến sĩ quan hệ quốc tế "Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự" (Mã số: 9310601.01) do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Túc thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Hồng Quân và PGS.TS. Nguyễn Mạnh Dũng, là công trình học thuật chuyên sâu, tiên phong tại Việt Nam mổ xẻ toàn diện trụ cột an ninh - quân sự của chiến lược này.

Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ sự chuyển dịch trọng tâm quyền lực toàn cầu từ Tây sang Đông và sự nổi lên của cấu trúc địa chính trị lưỡng đại dương (Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương). Trong khi phần lớn các công trình tiền nhiệm chỉ tiếp cận chiến lược FOIP ở góc độ chính sách đối ngoại tổng quát, kinh tế thương mại, hoặc phân tích đa phương diện diện rộng (như công trình của PGS.TS. Nguyễn Huy Hoàng, 2021; Michael J. Green, 2017), luận án này đã giải quyết một khoảng trống nghiên cứu (research gap) căn bản: Sự thiếu vắng một công trình hệ thống hóa chuyên biệt về cơ sở lý luận, phương thức điều chỉnh bố phòng quân sự thực địa, cơ chế răn đe đồng minh, và hệ quả an ninh chiến lược đối với các quốc gia tầm trung và nhỏ tại Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những động lực lý luận và xung lực thực tiễn nào thúc đẩy Mỹ chuyển đổi từ chiến lược "Tái cân bằng châu Á - Thái Bình Dương" sang chiến lược "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở"?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Trụ cột an ninh quân sự của FOIP được thiết kế và triển khai trên thực địa thông qua những biện pháp, cơ chế liên minh và sự điều chỉnh lực lượng cụ thể nào trong giai đoạn 2017 - đầu năm 2022?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tác động nhiều chiều của chiến lược này tới cấu trúc an ninh khu vực, cạnh tranh nước lớn và phản ứng của các chủ thể chủ chốt là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Việt Nam cần định vị đối sách chiến lược và chính sách an ninh quốc phòng như thế nào để vừa bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo, vừa duy trì môi trường hòa bình, ổn định để phát triển?

Tương ứng với đó, hệ giả thuyết nghiên cứu được kiểm định:

• Giả thuyết 1 (H1): Việc mở rộng không gian địa chiến lược từ châu Á - Thái Bình Dương sang Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương là phản ứng tất yếu mang tính tân hiện thực nhằm đối phó với chiến lược "Chống tiếp cận/Chống thâm nhập khu vực" (A2/AD) và Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc.
• Giả thuyết 2 (H2): Trụ cột an ninh quân sự của FOIP kết hợp giữa việc tái cơ cấu lực lượng tiền phương (như đổi tên Bộ Tư lệnh PACOM thành INDOPACOM năm 2018) với việc mạng lưới hóa các liên minh song phương thành các cơ chế đa phương/tiểu đa phương linh hoạt (như Bộ Tứ - QUAD, AUKUS).
• Giả thuyết 3 (H3): Chiến lược tạo ra tình thế lưỡng nan an ninh (security dilemma) cho các nước vừa và nhỏ tại Đông Nam Á, đòi hỏi Việt Nam phải kiên trì chính sách quốc phòng "Bốn không" nhưng linh hoạt trong hợp tác an ninh hàng hải thực chất.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian liên đại dương Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong khung thời gian trọng tâm từ năm 2017 (khi Donald Trump công bố chiến lược tại APEC Đà Nẵng) đến đầu năm 2022 (giai đoạn đầu của chính quyền Joe Biden khi công bố Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương cập nhật). Ý nghĩa của luận án không chỉ giới hạn ở việc làm sáng tỏ nhận thức học thuật mà còn đóng góp trực tiếp vào công tác tham mưu đối ngoại và an ninh quốc phòng quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu quốc tế và trong nước về chiến lược châu Á của Mỹ cho thấy ba dòng chảy học thuật chủ đạo:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào đại chiến lược và quyền lực Mỹ tại châu Á. Michael J. Green (2017) trong "By more than Providence: Grand strategy and American Power in Asia Pacific since 1783" khẳng định nguyên tắc bất biến xuyên suốt lịch sử đối ngoại Mỹ: "Nước Mỹ sẽ không chấp nhận bất cứ một cường quốc nào khác áp đặt bá quyền lên khu vực CÁ-TBD". Kurt Campbell (2016) trong "The Pivot: The Future of American Statecraft in Asia" đã đặt nền móng lý luận cho việc mở rộng can dự của Washington sang Nam Á, xác định Ấn Độ là mắt xích không thể thiếu để duy trì cân bằng quyền lực.

Dòng nghiên cứu thứ hai mổ xẻ cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung và an ninh biển. Robert Haddick (2014) trong "Fire on the water: China, America, and the Future of the Pacific" chỉ ra rằng sự phát triển năng lực A2/AD của Trung Quốc đang làm xói mòn ưu thế răn đe truyền thống của Hải quân Mỹ, buộc Lầu Năm Góc phải tái cấu trúc lực lượng không - hải tầm xa và tăng cường năng lực cho các đối tác ven biển. Ngược lại, Rory Medcalf (2020) trong "Contest for the Indo-Pacific" và "Indo-Pacific Empire" phân tích sự hội tụ địa chính trị của hai đại dương dưới lăng kính cấu trúc quyền lực, lập luận rằng khái niệm FOIP là nỗ lực tập hợp lực lượng dân chủ nhằm ngăn chặn sự áp đặt trật tự đơn cực của Bắc Kinh mà không nhất thiết phải kích hoạt chiến tranh nóng.

Dòng nghiên cứu thứ ba phân tích phản ứng của các chủ thể khu vực và tính khả thi của trật tự mới. Satish Chandra và Baladas Ghoshal (2018), Ashok Kapur (2019), cùng Timothy Doyle và Dennis Rumley (2020) đã phân tích sâu sắc mối quan hệ đa tầng giữa Washington, New Delhi, Tokyo và Canberra. Tại Việt Nam, các công trình của PGS.TS. Nguyễn Thái Yên Hương (2011, 2014), GS.TS. Phạm Quang Minh và Hồ Ngọc Diễm Thanh (2018), cùng nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Huy Hoàng (2021) đã cung cấp góc nhìn đa chiều về tác động của chiến lược đối với Đông Nam Á.

                  CÁC LUỒNG HỌC THUẬT TIỀN NHIỆM
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ 1. Đại chiến lược Mỹ (Green 2017, Campbell 2016)                │
│ 2. Cạnh tranh an ninh biển Mỹ-Trung (Haddick 2014, Medcalf 2020)│
│ 3. Cấu trúc khu vực & Phản ứng các nước (Kapur 2019, Hoàng 2021)│
└────────────────────────────────┬────────────────────────────────┘
                                 │
                     RESEARCH GAP ĐƯỢC XÁC ĐỊNH
┌────────────────────────────────┴────────────────────────────────┐
│ Thiếu vắng nghiên cứu chuyên biệt, toàn diện về trụ cột AN NINH │
│ QUÂN SỰ của FOIP (2017-2022) và hàm ý quốc phòng đối với VN    │
└────────────────────────────────┬────────────────────────────────┘
                                 │
                     ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN (2022)
┌────────────────────────────────┴────────────────────────────────┐
│ Tích hợp Tam lý thuyết (Realism, Liberalism, Constructivism)   │
│ Đánh giá thực chứng: INDOPACOM, PDI, FONOPs, QUAD/AUKUS         │
│ Đề xuất lộ trình chính sách quốc phòng thực chứng cho Việt Nam  │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

1. Trường phái Cân bằng cứng (Hard Balancing): Các học giả như Edward N. Luttwak và Robert Haddick cho rằng cạnh tranh quân sự mang tính đối kháng triệt để; Mỹ bắt buộc phải xây dựng mạng lưới đồng minh răn đe ngăn chặn sự bành trướng của Bắc Kinh.
2. Trường phái Tùy thuộc lẫn nhau (Complex Interdependence): Amitai Etzioni (2012) và Steve Chan phản biện rằng mức độ phụ thuộc kinh tế sâu sắc giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ triệt tiêu động cơ xung đột vũ trang quy mô lớn, ủng hộ mô hình phân chia ảnh hưởng có kiểm soát.

Luận án của Nguyễn Hữu Túc định vị mình tại điểm giao thoa giữa phân tích chiến lược hiện thực cấu trúc và phân tích chính sách ứng dụng. Luận án vượt lên trên các nghiên cứu thuần túy mô tả ngoại giao bằng cách đi thẳng vào thực tiễn bố phòng quân sự, ngân sách quốc phòng, hoạt động FONOPs và mạng lưới căn cứ, mang lại sự bổ khuyết thiết yếu cho văn hiến học thuật quan hệ quốc tế tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án có những đóng góp quan trọng trong việc kiểm chứng và phát triển các lý thuyết quan hệ quốc tế kinh điển trong bối cảnh địa chiến lược thế kỷ XXI:

• Bổ sung và cụ thể hóa Chủ nghĩa Tân Hiện thực (Structural Realism): Kế thừa luận điểm của Kenneth Waltz về cấu trúc vô chính phủ và sự phân bổ quyền lực, luận án chứng minh rằng sự trỗi dậy của Trung Quốc đã phá vỡ thế cân bằng đơn cực hậu Chiến tranh Lạnh, kích hoạt phản ứng tự nhiên của nước bá quyền (Mỹ) thông qua chiến lược cân bằng bên ngoài (external balancing) và cân bằng nội tại (internal balancing).
• Vận dụng Thuyết Ổn định Bá quyền (Hegemonic Stability Theory): Dựa trên khung lý thuyết của Robert Gilpin, luận án chỉ ra rằng Mỹ triển khai FOIP nhằm duy trì vị thế cung cấp "hàng hóa công an ninh" (security public goods) tại các tuyến hàng hải huyết mạch, bảo vệ các chuẩn tắc của trật tự quốc tế tự do trước sự thách thức của các yêu sách biển phi pháp.
• Tích hợp Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism): Luận án chỉ ra rằng các yếu tố cấu trúc vật chất không vận hành đơn độc. Bản sắc quốc gia, tư duy lãnh đạo cá nhân của Donald Trump (chủ nghĩa thực dụng doanh nhân, khẩu hiệu "America First") và các chuẩn tắc về "tự do", "rộng mở", "thượng tôn pháp luật" đóng vai trò định hình nhận thức về mối đe dọa và phương thức tập hợp lực lượng.

Mô hình lý thuyết của luận án được khái quát qua 3 mệnh đề (propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Khi một cường quốc xét lại gia tăng sức mạnh hải quân đe dọa các tuyến giao thông biển huyết mạch, quốc gia bá quyền sẽ mở rộng không gian địa chiến lược để tích hợp các đối trọng địa lý mới.
• Mệnh đề 2 (P2): Trong điều kiện bị giới hạn về nguồn lực tài chính, quốc gia bá quyền sẽ chuyển dịch từ hệ thống liên minh "trục và nan hoa" (hub-and-spokes) song phương sang cấu trúc "mạng lưới an ninh có nguyên tắc" (principled security network) đa tầng.
• Mệnh đề 3 (P3): Các nước tầm trung và nhỏ trong khu vực chịu tác động kép của tình thế lưỡng nan an ninh sẽ tối ưu hóa lợi ích bằng chiến lược phòng ngừa rủi ro đa chiều (multidirectional hedging) thay vì chọn bên tuyệt đối.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích đa chiều tích hợp 3 đại lý thuyết (Hiện thực, Tự do, Kiến tạo), thiết lập ma trận liên kết giữa động lực hoạch định, phương thức triển khai và tác động thực địa:

flowchart TD
    subgraph TheoreticalDrivers ["CƠ SỞ LÝ LUẬN & THỰC TIỄN"]
        R["Chủ nghĩa Hiện thực & Tân Hiện thực<br>(Cạnh tranh quyền lực, Cân bằng quyền lực, Răn đe A2/AD)"]
        L["Chủ nghĩa Tự do & Tân Tự do<br>(Bảo vệ tự do hàng hải UNCLOS, Thể chế đa phương)"]
        C["Chủ nghĩa Kiến tạo<br>(Bản sắc dân chủ, Vai trò cá nhân lãnh đạo, Chuẩn tắc quốc tế)"]
    end

    subgraph CoreStrategy ["TRỤ CỘT AN NINH QUÂN SỰ FOIP"]
        direction TB
        M1["1. Củng cố mạng lưới Đồng minh & Đối tác<br>(Nâng cấp QUAD, Thành lập AUKUS, Đạo luật ARIA/NDAA)"]
        M2["2. Tái cấu trúc & Hiện đại hóa Lực lượng<br>(Đổi tên INDOPACOM, Thành lập Sáng kiến PDI, Vũ khí siêu vượt âm)"]
        M3["3. Đẩy mạnh Hoạt động Thực địa<br>(Chiến dịch FONOPs ở Biển Đông, Tập trận RIMPAC/Malabar)"]
    end

    subgraph ImpactsAndPolicy ["TÁC ĐỘNG & ĐỐI SÁCH"]
        I1["Cấu trúc An ninh Khu vực<br>(Phân cực sâu sắc, Xói mòn vai trò trung tâm ASEAN)"]
        I2["Phản ứng Nước lớn<br>(Trung Quốc tăng cường chống bao vây; Ấn Độ/Nhật/Úc gia tăng phối thuộc)"]
        VN["ĐỐI SÁCH VIỆT NAM<br>(Kiên trì 'Bốn không', Nâng cao năng lực chấp pháp biển, Ngoại giao cây tre)"]
    end

    TheoreticalDrivers --> CoreStrategy
    CoreStrategy --> ImpactsAndPolicy

Khung phân tích này thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: tập trung vào chiều kích quân sự - an ninh quốc phòng, lấy môi trường biển và không phận Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương làm địa bàn khảo sát chính, loại trừ các phân tích sâu về kinh tế thương mại đơn thuần để đảm bảo độ sâu học thuật.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án xác định lập trường bản thể luận (ontology) và nhận thức luận (epistemology) dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với nhận thức luận hiện thực khoa học (scientific realism) trong quan hệ quốc tế. Thiết kế nghiên cứu tuân thủ mô hình phân tích chính sách đa cấp độ (multi-level analysis):

1. Cấp độ hệ thống (Systemic level): Cấu trúc phân bổ quyền lực Mỹ - Trung, trật tự biển quốc tế.
2. Cấp độ khu vực/tiểu đa phương (Regional level): Hoạt động của nhóm QUAD, AUKUS, cấu trúc ASEAN.
3. Cấp độ quốc gia (Unit level): Chính trị nội bộ Mỹ, quy trình lập pháp (Quốc hội Mỹ, Đạo luật ARIA, NDAA) và chính sách quốc phòng Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu của luận án được thực hiện nghiêm ngặt qua 6 phương pháp cốt lõi:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình vận động chính sách đối ngoại Mỹ từ thời Barack Obama (Tái cân bằng), qua Donald Trump (Định hình FOIP), đến Joe Biden (Thể chế hóa FOIP).
• Phương pháp logic: Phân tích mối quan hệ nhân quả giữa sự gia tăng sức mạnh quân sự của Trung Quốc và sự chuyển dịch phòng thủ của Mỹ.
• Phương pháp phân tích văn bản chính sách (Discourse/Document Analysis): Giải mã các văn kiện chiến lược gốc như Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS 2017), Chiến lược Quốc phòng (NDS 2018), Báo cáo Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPSR 2019 của Bộ Quốc phòng Mỹ), Đạo luật Sáng kiến Tái bảo đảm châu Á (ARIA 2018), Đạo luật BUILD 2018.
• Phương pháp so sánh và tổng hợp: So sánh đối chiếu cách tiếp cận của Mỹ với các đồng minh trong nhóm Bộ Tứ (Nhật Bản, Ấn Độ, Australia) và các đối tác khu vực.
• Phương pháp chuyên gia (Expert Consultation): Tác giả đã tận dụng vị trí công tác tại Viện Quan hệ Quốc tế về Quốc phòng (Bộ Quốc phòng) để tiến hành phỏng vấn sâu, tham vấn ý kiến của các chuyên gia, tướng lĩnh quân đội, học giả đầu ngành tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Ngoại giao, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
• Phương pháp dự báo: Ứng dụng xây dựng kịch bản chiến lược để dự phóng tương lai FOIP và môi trường an ninh khu vực đến năm 2030.

Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation) được thiết lập vững chắc giữa dữ liệu văn bản pháp lý, dữ liệu triển khai lực lượng thực tế (nguồn SIPRI, Lầu Năm Góc, IISS), và nhận định chuyên gia, đảm bảo tối đa độ tin cậy và giá trị nội tại (internal validity) của công trình.

                  QUY TRÌNH TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU
                     ┌───────────────────────┐
                     │ Văn bản Pháp lý &     │
                     │ Chiến lược Gốc        │
                     │ (NSS, NDS, ARIA, PDI) │
                     └───────────┬───────────┘
                                 │
                 ┌───────────────┴───────────────┐
                 │                               │
    ┌────────────┴────────────┐    ┌─────────────┴───────────┐
    │ Dữ liệu Quân sự Thực tế │    │ Phỏng vấn Chuyên gia    │
    │ (SIPRI, Lầu Năm Góc,   ├────┤ & Giới chức Quốc phòng  │
    │ FONOPs, INDOPACOM Logs) │    │ (Viện QHQT về Quốc phòng│
    └─────────────────────────┘    └─────────────────────────┘

Data và phân tích

Luận án xử lý khối lượng dữ liệu thực chứng phong phú:

• Dữ liệu triển khai hải quân và không quân tại Bộ Tư lệnh INDOPACOM (quản lý hơn 375.000 quân nhân, chiếm hơn 50% diện tích bề mặt trái đất).
• Thống kê chi tiết các chiến dịch tự do hàng hải (FONOPs) của Hải quân Mỹ tại Biển Đông từ năm 2017 đến năm 2021 (tần suất tăng từ 4-6 chuyến/năm thời Obama lên 9-10 chuyến/năm thời Trump).
• Phân bổ ngân sách quốc phòng Mỹ thông qua Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) và Sáng kiến Răn đe Thái Bình Dương (PDI) với quy mô hàng tỷ USD/năm dành riêng cho việc nâng cao năng lực sẵn sàng chiến đấu ở Tây Thái Bình Dương.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án rút ra 5 phát hiện mang tính đột phá với đầy đủ bằng chứng thực chứng:

1. Bản chất mở rộng không gian địa chiến lược: Việc chuyển dịch khái niệm từ "châu Á - Thái Bình Dương" sang "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" không đơn thuần là thay đổi danh xưng, mà là sự hợp nhất hai không gian chiến lược thành một mặt trận duy nhất nhằm kiềm chế sự vươn ra Tây Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương của Trung Quốc.
2. Sự chuyển đổi từ liên minh song phương sang "Mạng lưới an ninh có nguyên tắc": Luận án chỉ ra sự chuyển hướng chiến lược rõ nét: Mỹ không còn dựa hoàn toàn vào hệ thống song phương "San Francisco/Trục và nan hoa", mà nâng cấp Nhóm Bộ Tứ (QUAD) thành cơ chế tham vấn thượng đỉnh thường niên và thiết lập liên minh quân sự AUKUS (tháng 9/2021) để chia sẻ công nghệ tàu ngầm hạt nhân và AI.
3. Thực thi răn đe quân sự quyết liệt: Mỹ chuyển trọng tâm từ răn đe trừng phạt sang răn đe ngăn chặn (deterrence by denial), thể hiện qua việc đổi tên PACOM thành INDOPACOM (tháng 5/2018), thông qua Sáng kiến Răn đe Thái Bình Dương (PDI), tăng cường tần suất các chiến dịch FONOPs nhằm trực tiếp bác bỏ các yêu sách đường cơ sở thẳng và "đường chín đoạn" phi lý của Trung Quốc.
4. Phản ứng phân hóa sâu sắc của các chủ thể khu vực: Luận án chứng minh các đồng minh hiệp ước (Nhật Bản, Australia) đẩy mạnh chia sẻ gánh nặng quốc phòng; Ấn Độ duy trì thế tự chủ chiến lược nhưng hợp tác thực chất trong an ninh biển; trong khi ASEAN lo ngại bị gạt ra ngoài lề, buộc phải ban hành "Tài liệu quan điểm của ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" (AOIP, 2019) để tái khẳng định vai trò trung tâm.
5. Tính liên tục chiến lược xuyên suốt giữa các nhiệm kỳ Tổng thống: Bác bỏ quan điểm cho rằng FOIP chỉ là sản phẩm nhất thời của Donald Trump, luận án chứng minh chính quyền Joe Biden kế thừa toàn bộ nền tảng cốt lõi của FOIP, nhưng chuyển đổi phương thức từ "đơn phương, giao dịch" sang "đa phương thể chế hóa", biến FOIP thành đồng thuận lưỡng đảng lâu dài tại Washington.

Bảng tổng hợp các chỉ số triển khai an ninh quân sự của FOIP (2017-2022)

Tiêu chí	Thời kỳ Obama (Tái cân bằng)	Thời kỳ Trump (Định hình FOIP)	Thời kỳ Biden (Thể chế hóa FOIP)
Phạm vi địa chiến lược	Đông Á & Tây Thái Bình Dương	Mở rộng liên đại dương (Ấn Độ Dương đến Bờ Tây Mỹ)	Củng cố toàn diện Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương
Cơ cấu chỉ huy quân sự	Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương (PACOM)	Đổi tên & nâng cấp thành INDOPACOM (2018)	Mở rộng quyền hạn và liên kết tác chiến đa vùng của INDOPACOM
Tần suất FONOPs (Biển Đông)	Thấp - Trung bình (thận trọng ngoại giao)	Tăng vọt (trung bình 9-10 chuyến/năm, công khai)	Duy trì đều đặn, kết hợp đồng minh (Anh, Pháp, Đức cùng tuần tra)
Kiến trúc đồng minh	Trục và nan hoa (Song phương truyền thống)	Hồi sinh QUAD (Cấp Bộ trưởng/Thứ trưởng)	Thượng đỉnh QUAD thường niên, thành lập liên minh AUKUS (2021)
Công cụ tài chính - quốc phòng	Sáng kiến An ninh Hàng hải (MSI)	Đạo luật ARIA 2018, BUILD Act, NDAA	Thúc đẩy Sáng kiến Răn đe Thái Bình Dương (PDI) trị giá hàng tỷ USD

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình phân tích toàn diện giải thích cách một siêu cường điều chỉnh học thuyết quân sự và mạng lưới liên minh khi trật tự quốc tế chuyển dịch từ đơn cực sang lưỡng cực/đa cực cạnh tranh gay gắt.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình phân tích an ninh quân sự kết hợp giữa đánh giá văn bản chiến lược và dữ liệu triển khai lực lượng trên thực địa, có thể áp dụng cho các nghiên cứu tiếp theo về cạnh tranh chiến lược nước lớn.
• Hàm ý chính sách đối với Việt Nam:
  1. Kiên định lập trường nguyên tắc: Thực hiện nghiêm túc chính sách quốc phòng "Bốn không" (Không tham gia liên minh quân sự; Không liên kết với nước này để chống nước kia; Không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ để chống lại nước khác; Không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế).
  2. Chủ động thích ứng và nâng cao năng lực: Tận dụng các chương trình hỗ trợ nâng cao nhận thức hàng hải và năng lực thực thi pháp luật trên biển từ Mỹ và các đối tác trong khuôn khổ Đạo luật ARIA và Sáng kiến MSI mà không làm phương hại đến quan hệ với các nước láng giềng.
  3. Phát huy vai trò trung tâm của ASEAN: Thúc đẩy thực thi hiệu quả AOIP, đẩy nhanh tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu lực, thực chất, phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn thời gian khảo sát: Mốc thời gian dừng lại ở đầu năm 2022, do đó chưa thể bao quát toàn diện các diễn biến xung đột địa chính trị mới (như tác động tràn của cuộc xung đột Nga - Ukraine đối với cục diện Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và sự định hình Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương - IPEF).
2. Tiếp cận nguồn dữ liệu mật: Do tính chất nhạy cảm của lĩnh vực an ninh quốc phòng, nghiên cứu chủ yếu dựa trên các tài liệu công khai, báo cáo giải mật và văn kiện học thuật, chưa thể tiếp cận toàn bộ các kế hoạch tác chiến chi tiết của các cường quốc.
3. Trọng tâm nghiên cứu chuyên biệt: Việc tập trung sâu vào khía cạnh an ninh - quân sự phần nào làm giảm mức độ phân tích chi tiết về trụ cột kinh tế và ngoại giao quản trị trong tổng thể chiến lược FOIP.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu tác động của liên minh công nghệ quân sự mới nổi (AUKUS Trụ cột 2 về vũ khí siêu vượt âm, trí tuệ nhân tạo, tác chiến lượng tử) đối với cấu trúc răn đe khu vực.
• Hướng 2: Đánh giá chiến lược đối phó toàn diện của Trung Quốc (như Sáng kiến An ninh Toàn cầu - GSI) nhằm phá vỡ vòng vây FOIP.
• Hướng 3: Phân tích chuyên sâu chiến lược phòng ngừa rủi ro (hedging) của các quốc gia Đông Nam Á trước sự gia tăng các cuộc tập trận hỗn hợp đa quốc gia.
• Hướng 4: Dự báo tác động của các chu kỳ bầu cử Tổng thống Mỹ tiếp theo đối với tính bền vững của các cam kết quân sự tại Tây Thái Bình Dương.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Đóng vai trò là công trình tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu chiến lược, các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Quốc tế học, Chiến lược học và Lịch sử Ngoại giao tại Việt Nam.
• Tác động chính sách quốc phòng: Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ trực tiếp công tác tham mưu cho Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Ban Đối ngoại Trung ương và Bộ Ngoại giao trong việc hoạch định chủ trương, đối sách bảo vệ Tổ quốc "từ sớm, từ xa".
• Lợi ích đối ngoại: Giúp các nhà hoạch định chính sách Việt Nam định vị chính xác vị trí của đất nước trong các tính toán chiến lược của Mỹ và Trung Quốc, từ đó duy trì thế cân bằng động khéo léo, phát huy tối đa trường phái "Ngoại giao cây tre Việt Nam".

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận một khung lý thuyết tích hợp chuẩn mực và nguồn tư liệu sơ cấp chuẩn xác về địa chính trị quân sự.
• Chuyên gia Chiến lược và An ninh Quốc phòng: Nắm bắt quy luật vận động, cơ cấu lực lượng và ý đồ chiến lược của các cường quốc tại vùng biển tiếp giáp an ninh của Việt Nam.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách Đối ngoại: Có được các kịch bản dự báo và giải pháp ứng phó cụ thể, khả thi để bảo vệ chủ quyền biển đảo mà không bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu nước lớn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng thành công khung phân tích tích hợp Tam giác Lý thuyết (Realism - Liberalism - Constructivism) để giải mã hiện tượng FOIP. Luận án đã mở rộng Chủ nghĩa Hiện thực Cấu trúc của Kenneth Waltz khi chứng minh rằng các nỗ lực răn đe quân sự của Mỹ tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương không thể vận hành độc lập nếu thiếu đi cấu trúc thể chế chuẩn tắc (Chủ nghĩa Tự do) và tính định hình của bản sắc chiến lược/yếu tố lãnh đạo cá nhân (Chủ nghĩa Kiến tạo).

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với công trình của Robert Haddick (2014) hay Michael J. Green (2017), luận án của Nguyễn Hữu Túc có sự kết hợp độc đáo giữa phân tích văn bản quy phạm chiến lược của Mỹ với phương pháp tham vấn chuyên gia thực địa từ giới chức quân sự - quốc phòng Việt Nam. Điều này giúp công trình không bị rơi vào góc nhìn phương Tây đơn thuần mà phản ánh chân thực góc nhìn an ninh của một quốc gia có tranh chấp trực tiếp tại Biển Đông.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ nhất quán và kế thừa chiến lược cao độ giữa chính quyền Donald Trump và Joe Biden trong trụ cột an ninh quân sự. Dù Donald Trump theo đuổi chủ nghĩa dân túy thực dụng và Joe Biden theo đuổi chủ nghĩa đa phương truyền thống, cả hai chính quyền đều giữ nguyên mục tiêu răn đe kiềm chế Trung Quốc, tăng cường ngân sách cho PDI và duy trì tần suất kỷ lục của các chiến dịch FONOPs tại Biển Đông.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình phân tích dữ liệu 4 bước của luận án bao gồm:

1. Giải mã văn kiện lập pháp và học thuyết quân sự gốc;
2. Đối chiếu nhật ký điều động lực lượng thực tế của Bộ Tư lệnh INDOPACOM;
3. Phân tích ma trận phản ứng chính sách của các nước ven biển;
4. Đánh giá tính tương thích với chính sách quốc phòng Việt Nam. Quy trình này hoàn toàn có thể nhân rộng để nghiên cứu các chiến lược an ninh khu vực khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 trụ cột:

• Tiến trình phát triển của AUKUS và sự chuyển giao công nghệ quân sự tiên tiến tại khu vực;
• Sự chuyển dịch cấu trúc an ninh biển Đông Nam Á dưới tác động của chiến tranh đa miền (Multi-Domain Operations);
• Chiến lược hiện đại hóa lực lượng Hải quân và Cảnh sát biển Việt Nam đáp ứng yêu cầu phòng thủ biển đảo trong tình hình mới.

Kết luận

Luận án "Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự" của tác giả Nguyễn Hữu Túc là một công trình nghiên cứu khoa học xuất sắc, đạt chuẩn mực cao về phương pháp và tư duy lý luận quan hệ quốc tế.

Tựu trung lại, công trình mang đến 5 đóng góp cốt lõi:

1. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn: Khẳng định sự ra đời của FOIP là kết quả tất yếu của quy luật cạnh tranh quyền lực và sự tương tác phức hợp giữa các cấu trúc chuẩn tắc và bản sắc chính trị nội bộ Mỹ.
2. Phục dựng bức tranh thực thi an ninh quân sự toàn cảnh: Cung cấp bức tranh chi tiết, số liệu hóa về việc chuyển đổi PACOM thành INDOPACOM, các đạo luật ARIA, NDAA, Sáng kiến PDI và mạng lưới hóa liên minh qua QUAD và AUKUS.
3. Đánh giá khách quan tác động hai mặt: Chỉ rõ FOIP vừa góp phần duy trì tự do hàng hải, thượng tôn luật pháp quốc tế (UNCLOS 1982), vừa làm gia tăng nguy cơ đối đầu quân sự, gây sức ép phân cực lên vai trò trung tâm của ASEAN.
4. Hệ thống hóa phản ứng của các chủ thể trọng yếu: Phân tích sâu sắc thái độ từ đối đầu quyết liệt của Trung Quốc, sự phối thuộc của Nhật Bản - Australia, tính tự chủ của Ấn Độ, đến sự thận trọng phòng ngừa rủi ro của các nước ASEAN.
5. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách toàn diện cho Việt Nam: Khẳng định nguyên tắc bất biến giữ vững độc lập tự chủ, kiên trì quốc phòng "Bốn không", phát huy ngoại giao đa phương, đồng thời chủ động hiện đại hóa lực lượng thực thi pháp luật trên biển để bảo vệ vững chắc chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia.

Công trình khẳng định giá trị học thuật bền vững và là tài liệu tham khảo đặc biệt giá trị cho công tác nghiên cứu, đào tạo và hoạch định chính sách chiến lược của Việt Nam trong kỷ nguyên cạnh tranh địa chính trị mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, nội dung của Luận án đƣợc chia làm bốn chƣơng với những nội dung chính sau: Chƣơng 1. “Tổng quan lịch sử nghiên cứu” sẽ tập trung nghiên cứu, làm rõ các tài liệu viết về Chiến lƣợc ẤĐD-TBD, chính sách đối ngoại của Mỹ dƣới thời D.Trump liên quan đến khu vực này. Trong đó, tập trung vào các tài liệu của những chuyên gia, học giả trong và ngoài nƣớc về các vấn đề (1) Quá trình hình thành và triển khai Chiến lƣợc ẤĐD-TBD của Mỹ đặc biệt tập trung vào việc thực thi Chiến lƣợc với các nƣớc nhƣ Nhật Bản, Ấn Độ và Australia; (2) Tác động của Chiến lƣợc đối với thế giới, khu vực; (3) Triển vọng của Chiến lƣợc trong và sau giai đoạn D.Trump nắm quyền; (4) Việt Nam cần có đối sách thế nào với Chiến lƣợc này để phục vụ cho mục tiêu bảo vệ và phát triển đất nƣớc. Thông qua việc tìm hiểu, Luận án sẽ đƣa ra những nhận xét, đánh giá về các tài liệu này, chỉ ra các vấn đề chƣa đƣợc đề cập, làm rõ, cần nghiên cứu thêm để phát triển và hoàn thiện.

“Cơ sở lý luận, thực tiễn của chiến lƣợc ẤĐD-TBD tự do và rộng mở của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự”: Cơ sở lý luận đề cập đến các quan điểm lý thuyết quan hệ quốc tế, tập trung vào các lý thuyết có liên quan đến đề tài, gồm chủ nghĩa hiện thực (cạnh tranh Mỹ - Trung, thuyết ổn định bá quyền và cân bằng quyền lực); chủ nghĩa tự do (mở rộng hợp tác); chủ nghĩa kiến tạo (phân tích về vai trò cá nhân của Tổng thống D. Cơ sở thực tiễn sẽ làm rõ các cơ sở hoạch định Chiến lƣợc ẤĐD-TBD cùng những nhân tố tác động đến việc ra đời Chiến lƣợc. “Biện pháp và thực tiễn triển khai Chiến lƣợc ẤĐD-TBD của Mỹ trên khía cạnh an ninh quân sự” sẽ tập trung làm rõ các nội dung lớn: (1) Nội dung, biện pháp triển khai chiến lƣợc, tập trung vào biện pháp chung và biện pháp cụ thể; (2) Thực tiễn triển khai Chiến lƣợc ở khía cạnh an ninh quân sự dƣới thời Chính quyền D.Trump và giai đoạn đầu của chính quyền Joe Biden. “Tác động, triển vọng của Chiến lƣợc ẤĐD-TBD và khuyến nghị đối với Việt Nam” sẽ tập trung làm rõ: 6 (1) Tác động của Chiến lƣợc đối với môi trƣờng địa chiến lƣợc khu vực; các mô hình hợp tác đa phƣơng khác trong khu vực; đối với từng quốc gia cụ thể trong khu vực; (2) Triển vọng của Chiến lƣợc sau thời gian khảo sát (2017-2022); (3) Một số đề xuất đối với Việt Nam, làm rõ Việt Nam cần xử lý thế nào để có thể tận dụng tốt nhất những ƣu điểm của Chiến lƣợc này, phục vụ các nhiệm vụ bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nƣớc.

TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ nổi lên là siêu cƣờng số một và có tác động sâu rộng đến tình hình chính trị thế giới nói chung cũng nhƣ khu vực ẤĐD-TBD nói riêng. Có thể nói, giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ gần nhƣ không có đối thủ cạnh tranh và trƣớc khi sự trỗi dậy của Trung Quốc đƣợc chú ý thì hầu nhƣ các nghiên cứu, đánh giá về tình hình thế giới, khu vực, đều tập trung vào các chiến lƣợc và động thái của Mỹ. Chính vì vậy, lƣợng sách, báo, tạp chí, công trình nghiên cứu về Mỹ rất nhiều. Tại khu vực ẤĐD-TBD nói riêng, trƣớc giai đoạn D.Trump lên nắm quyền, các công trình nghiên cứu có xu hƣớng tập trung vào chiến lƣợc “Xoay trục sang châu Á” và cạnh tranh Mỹ - Trung dƣới thời Tổng thống Obama.Trump đắc cử, trở thành Tổng thống thứ 45 của Mỹ và công bố Chiến lƣợc ẤĐD-TBD tự do và rộng mở, thì thuật ngữ ẤĐD-TBD mới đƣợc sử dụng rộng rãi và các công trình nghiên cứu mới bắt đầu hƣớng vào chủ đề này.

Mặc dù không phải là một thuật ngữ hoàn toàn mới nhƣng chỉ từ sau khi đƣợc D.Trump đề cập đến trong bài phát biểu vào năm 2017 thì ẤĐD-TBD mới thực sự đƣợc giới ngoại giao và nghiên cứu quan tâm. Theo đó, nhiều khái niệm, định nghĩa hoàn chỉnh về ẤĐD-TBD đƣợc đƣa ra. Tuy có nhiều khác biệt về việc giới hạn khu vực địa lý, địa chính trị cũng nhƣ ý đồ chiến lƣợc trong việc chọn sử dụng ẤĐD-TBD thay vì khu vực địa lý cũ là châu Á - Thái Bình Dƣơng (CÁ- TBD) nhƣng nhìn chung ẤĐD-TBD là một sự mở rộng về mặt địa lý, lấy các đại dƣơng làm trung tâm, tập trung vào ẤĐD và TBD. Chính vì vậy việc tìm hiểu về khu vực ẤĐD-TBD cần bắt đầu từ khu vực CÁ-TBD.

Một lý do nữa là trƣớc năm 2017, hầu nhƣ các tài liệu đều sử dụng thuật ngữ CÁ-TBD nên nếu không dựa vào các tài liệu này việc tìm hiểu ẤĐD-TBD sẽ thiếu đi nền tảng vững chắc. Đó là lý do nhiều tài liệu đƣợc tham khảo, sử dụng trong Luận án là những tài liệu nghiên cứu về khu vực CÁ-TBD - nơi mà ý nghĩa địa chính trị, địa kinh tế cũng nhƣ vai trò trong hoạch định chiến lƣợc của Mỹ không có nhiều khác biệt với khu vực mà thuật ngữ ẤĐD-TBD hƣớng tới. Nhƣ đã đề cập, việc nghiên cứu về khu vực ẤĐD-TBD trƣớc hết cần những tài liệu về CÁ-TBD làm nền tảng, đặc biệt là trong việc nghiên cứu về nội hàm của thuật ngữ mới này. Khái niệm, định nghĩa về ẤĐD-TBD có thể đƣợc tìm hiểu thông qua 8 một số công trình tiêu biểu nhƣ: 1.

Các nghiên cứu về khu vực ẤĐD-TBD (bao gồm cả khu vực CÁ-TBD) và cạnh tranh Mỹ - Trung ở khu vực Cuốn “By more than Providence: Grand strategy and American Power in Asia Pacific since 1783” (Hơn cả số mệnh: Đại chiến lƣợc và quyền lực Mỹ tại CÁ-TBD từ năm 1783) của Michael J. Green (2017) ghi nhận tầm quan trọng của CÁ-TBD trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách của Mỹ với khu vực. Tác giả cho rằng, nƣớc Mỹ thực tế đã rất coi trọng vị trí chiến lƣợc của khu vực này ngay từ những ngày đầu lập quốc. Bằng phân tích lịch sử chính sách ngoại giao Mỹ tại CÁ- TBD, Green chỉ ra rằng “coi trọng CÁ-TBD” đã là một chính sách nhất quán có từ lâu trong ngoại giao Mỹ, bất kể đảng nào cầm quyền.

Quan điểm nổi bật của tác giả là Mỹ luôn cho rằng mình có vai trò không thể thay thế trong đảm bảo hòa bình và thịnh vƣợng của khu vực và “nƣớc Mỹ sẽ không chấp nhận bất cứ một cƣờng quốc nào khác áp đặt bá quyền lên khu vực CÁ-TBD”. Cuốn The Indo-Pacific Axis: Peace and Prosperity or Conflict? (Trục ẤĐD- TBD: Hòa bình và thịnh vƣợng hay xung đột?) của tác giả Satish Chandra và Baladas Ghoshal (2018) cho rằng thuật ngữ ẤĐD-TBD ngày càng đƣợc đề cập nhiều trong các phát biểu, bài diễn văn chiến lƣợc/ địa chính trị toàn cầu, cùng với sự trỗi dậy của Trung Quốc, chính sách của Mỹ và các nƣớc liên quan. Các tác giả cũng đề cập đến các vấn đề an ninh truyền thống và phi truyền thống ở khu vực, trong đó hiện đại hóa quân sự, đặc biệt là lực lƣợng Hải quân của một số cƣờng quốc, tham vọng và kế hoạch xây dựng cảng ở các vị trí chiến lƣợc đang làm trầm trọng thêm sự bất an và dẫn đến cuộc chạy đua vũ trang lớn hơn. Câu hỏi đƣợc các tác giả đặt ra là liệu khu vực ẤĐD-TBD sẽ trở thành một khu vực căng thẳng và bất ổn, hay là một khu vực hòa bình và thịnh vƣợng? Cuốn “Geopolitics and the Indo-Pacific Region” (Địa chính trị và khu vực ẤĐD-TBD) của tác giả Ashok Kapur (2019).

Tác giả mô tả khá chi tiết về địa chính trị của khu vực ẤĐD-TBD - một trung tâm lớn của kinh tế/ thƣơng mại, quân sự, ngoại giao và văn hóa trong thế kỷ XXI. Đồng thời, giải thích bối cảnh lịch sử để làm nổi bật vị thế của khu vực, sự dịch chuyển quyền lực từ Tây sang Đông và tầm quan trọng của sự kết nối ngày càng tăng giữa CÁ-TBD và khu vực Ấn Độ Dƣơng. Tác giả 9 cũng đề cập đến các mối quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ, Ấn Độ, Việt Nam và các nƣớc ở ĐNÁ, cùng với Nhật Bản, Đài Loan, Australia, Sri Lanka và Myanmar, với những lập luận khác nhau. Bằng cách đó, tác giả cho thấy khu vực này là trung tâm của cạnh tranh quyền lực và sức mạnh, cho thấy các bên thứ ba có một vị thế nhất định trong quan hệ với cả Mỹ và Trung Quốc.

Cùng chủ đề này, cuốn “The Rise and Return of the Indo-Pacific” (Sự trỗi dậy và trở lại của ẤĐD-TBD), tác giả Timothy Doyle và Dennis Rumley (2020) khẳng định thế kỷ XXI, ẤĐD-TBD trở thành trung tâm mới của thế giới. Các tác giả đi sâu vào phân tích sự hiện diện của Mỹ và Ấn Độ ở khu vực nhằm thách thức vị trí, vai trò đang lên của Trung Quốc và cho rằng việc đƣa ra các mô tả gây tranh cãi về khu vực ẤĐD-TBD là do lăng kính địa chiến lƣợc cố hữu của các quốc gia, nhƣng điều quan trọng là sự tái xuất hiện của các ý tƣởng cũ - một sự hồi sinh khái niệm giai cấp - dựa trên các ý tƣởng địa chính trị từ đầu đến giữa thế kỷ XX ở các quốc gia này. An ninh biển cũng đƣợc các tác giả đề cập sâu với dự đoán rằng Mỹ sẽ thực thi nhiều biện pháp khác nhau để bảo vệ bá quyền của mình ở khu vực. Cuốn “Evolving Geopolitics of Indo-Pacific Region: Challenges and Prospects” (Những phát triển địa chính trị ở ẤĐD-TBD: Thách thức và triển vọng) của tác giả Subhasish Sarangi (2019), là tập hợp các bài nghiên cứu của các học giả nổi tiếng tham dự hội thảo “Những phát triển địa chính trị ở ẤĐD-TBD” do Viện Liên quân Ấn Độ (USI) tổ chức.

Các tác giả đánh giá, ẤĐD-TBD nổi lên là một sự xoay trục chiến lƣợc trong bối cảnh cân bằng quyền lực ở khu vực. Cuốn “The Indo Pacific Region: Security Dynamics and Challenges” (Khu vực ẤĐD-TBD: Động lực và thách thức an ninh), tác giả Sharad Tewari và Roshan Khanijo (2016) cho rằng sự đa dạng của châu Á trong văn hóa, dân tộc, tôn giáo, tƣ tƣởng, môi trƣờng, lịch sử, kinh tế và hệ thống quản trị là không song song. Do đó, xung đột là đặc hữu. Đi đôi với xung đột là cạnh tranh nhiều mặt.

Ví dụ: các nền kinh tế mới nổi của CÁ-TBD, Nam và ĐNÁ cạnh tranh về tài nguyên năng lƣợng và khoáng sản với các nƣớc phát triển, bao gồm Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc.