Nghiên cứu về hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN 3: Luận văn thạc sĩ quan hệ quốc tế

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích quan hệ quốc tế hợp tác kinh tế đa phương trong asean 3, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Tran Thi Bich Hanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hopng Khau Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN+3
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA ASEAN+3
• 1.1. Quá trình hình thành ASEAN+3
• 1.1.1. Ý tưởng thành lập
• 1.1.2. Sự ra đời ASEAN+3
• 1.2. Quá trình phát triển ASEAN+3
• 1.2.1. Hợp tác ASEAN+3 từ năm 1997 đến năm 2005
• 1.2.2. Hợp tác ASEAN+3 từ cuối năm 2005 tới nay
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HỢP TÁC KINH TẾ ĐA PHƯƠNG
• 2.1. Hợp tác thương mại ASEAN+3
• 2.2. Hợp tác đầu tư ASEAN+3
• 2.3. Hợp tác ASEAN+3 trong các lĩnh vực khác
• 2.3.1. Hợp tác du lịch
• 2.3.2. Hợp tác tài chính - tiền tệ
• 2.3.3. Hợp tác khoa học, giáo dục, lao động, việc làm
• 3. CHƯƠNG 3: TRIỂN VỌNG HỢP TÁC ASEAN+3 VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. Thuận lợi, khó khăn và triển vọng
• 3.1.1. Triển vọng và định hướng phát triển
• 3.1.2. Tác động của hợp tác ASEAN+3 đối với Việt Nam
• 3.1.2.1. Tác động tích cực
• 3.1.2.2. Tác động tiêu cực
• 3.2. Kiến nghị nâng cao hiệu quả hợp tác của Việt Nam trong ASEAN+3
• 3.2.1. Cần sớm xây dựng một chiến lược hội nhập ASEAN+3
• 3.2.2. Nhanh chóng hoàn thiện các khuôn khổ pháp luật theo nguyên tắc quốc tế
• 3.2.3. Thực hiện phương châm “tiến nhanh, bắt kịp”
• 3.2.4. Đẩy mạnh hợp tác, liên kết kinh tế với các nước ASEAN
• 3.2.5. Các giải pháp chống thâm hụt thương mại
• 3.2.6. Tăng cường quản lý, thu hút đầu tư từ các nước “Cộng 3”
• 3.2.7. Phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu hội nhập
• 3.2.8. Đẩy mạnh liên kết và thu hút đầu tư từ các nước ASEAN+3 để phát triển du lịch
• 3.2.9. Cần chủ động đề xuất và thúc đẩy các lĩnh vực hợp tác ASEAN+3 mà Việt Nam có thế mạnh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Sự hình thành và phát triển của ASEAN 3

Hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN+3 đã có một quá trình hình thành và phát triển đáng chú ý. Ý tưởng thành lập một cơ chế hợp tác đa phương ở khu vực Đông Á đã xuất hiện từ rất sớm, với nhiều sáng kiến được đưa ra nhưng chưa được hiện thực hóa. Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 đã thúc đẩy các nước Đông Á nhận thức rõ hơn về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế trong khu vực. Từ đó, ASEAN+3 ra đời như một phản ứng cần thiết để tăng cường hợp tác và phát triển kinh tế khu vực. Sự ra đời của ASEAN+3 không chỉ là kết quả của những nỗ lực của các nước Đông Á mà còn thể hiện quyết tâm nâng cao vị thế của khu vực trong bối cảnh toàn cầu hóa. Hợp tác ASEAN+3 đã trở thành một khuôn khổ quan trọng cho sự phát triển kinh tế và chính trị của các nước thành viên.

1.1. Quá trình hình thành ASEAN 3

Quá trình hình thành ASEAN+3 bắt đầu từ những năm 1990 với nhiều ý tưởng và sáng kiến hợp tác. Tuy nhiên, chỉ đến khi cuộc khủng hoảng tài chính châu Á diễn ra, nhu cầu hợp tác khu vực mới trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Tại Hội nghị Thượng đỉnh không chính thức ASEAN lần thứ hai vào tháng 12 năm 1997, các nhà lãnh đạo ASEAN đã quyết định thành lập ASEAN+3, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Sự ra đời này không chỉ đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc xây dựng cơ chế hợp tác khu vực mà còn thể hiện tinh thần tự cường của các quốc gia Đông Á. Hợp tác ASEAN+3 đã nhanh chóng phát triển và trở thành một nền tảng vững chắc cho các hoạt động hợp tác kinh tế và chính trị trong khu vực.

II. Thực trạng hợp tác kinh tế đa phương ASEAN 3

Thực trạng hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN+3 hiện nay cho thấy nhiều thành tựu đáng kể. Hợp tác thương mại và đầu tư giữa các nước thành viên đã có những bước tiến mạnh mẽ, với nhiều hiệp định thương mại tự do được ký kết. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức, như sự mất cân bằng trong quan hệ thương mại giữa các nước. Việt Nam, với vai trò là một thành viên tích cực trong ASEAN, đã thu được nhiều lợi ích từ hợp tác này, đặc biệt trong lĩnh vực đầu tư và thương mại. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng hợp tác ASEAN+3 cũng đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam, như gia tăng thâm hụt thương mại và cạnh tranh không công bằng từ các nước lớn trong khu vực.

2.1. Hợp tác thương mại ASEAN 3

Hợp tác thương mại giữa ASEAN và các nước đối tác trong ASEAN+3 đã có những bước tiến đáng kể. Các hiệp định thương mại tự do đã được ký kết, tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng mối quan hệ thương mại giữa các nước trong ASEAN+3 vẫn còn nhiều bất cập. Việt Nam, mặc dù đã có những thành công nhất định trong việc thu hút đầu tư và xuất khẩu, nhưng vẫn phải đối mặt với thách thức về thâm hụt thương mại. Điều này đòi hỏi Việt Nam cần có những chiến lược hợp tác hiệu quả hơn để tối ưu hóa lợi ích từ ASEAN+3.

III. Triển vọng hợp tác ASEAN 3 và những tác động đối với Việt Nam

Triển vọng hợp tác ASEAN+3 trong tương lai được dự báo sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Các nước thành viên đang nỗ lực xây dựng một cộng đồng Đông Á đoàn kết và vững mạnh. Tuy nhiên, Việt Nam cũng cần phải chuẩn bị cho những thách thức mới, bao gồm sự cạnh tranh gia tăng từ các nước lớn trong khu vực. Để tận dụng tối đa lợi ích từ hợp tác ASEAN+3, Việt Nam cần xây dựng một chiến lược hội nhập rõ ràng, đồng thời cải thiện môi trường đầu tư và phát triển nguồn nhân lực. Các kiến nghị cụ thể như tăng cường hợp tác trong lĩnh vực khoa học công nghệ và giáo dục cũng cần được xem xét để nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3.1. Tác động của hợp tác ASEAN 3 đối với Việt Nam

Hợp tác ASEAN+3 đã mang lại nhiều lợi ích cho Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại và đầu tư. Tuy nhiên, cũng cần nhận thức rõ rằng hợp tác này cũng đặt ra nhiều thách thức, như gia tăng thâm hụt thương mại và cạnh tranh không công bằng. Để phát huy tối đa lợi ích từ hợp tác ASEAN+3, Việt Nam cần có những chính sách hợp lý nhằm cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc xây dựng một chiến lược hội nhập hiệu quả sẽ giúp Việt Nam tận dụng tốt hơn các cơ hội từ hợp tác đa phương này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hợp tác kinh tế đa phương trong khuôn khổ ASEAN+3, bao gồm khối ASEAN cùng ba đối tác Đông Bắc Á là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, đã trở thành một trong những cơ chế hợp tác khu vực quan trọng nhất Đông Á kể từ khi thành lập năm 1997. Với dân số khoảng 2,15 tỷ người và tổng GDP trên 13 nghìn tỷ USD, khu vực này chiếm gần 1/4 GDP toàn cầu và gần 30% tổng thương mại thế giới. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa diễn ra mạnh mẽ, hợp tác ASEAN+3 đã thúc đẩy liên kết kinh tế, thương mại, đầu tư và các lĩnh vực khác, góp phần nâng cao vị thế kinh tế và chính trị của các nước thành viên.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN+3, đánh giá tác động trực tiếp và gián tiếp của khuôn khổ này đối với kinh tế Việt Nam, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm phát huy lợi ích và giảm thiểu thách thức. Phạm vi nghiên cứu bao gồm giai đoạn từ khi thành lập ASEAN+3 đến năm 2013, với trọng tâm phân tích quan hệ hợp tác kinh tế giữa ASEAN và từng nước +3, đặc biệt là mối quan hệ với Trung Quốc do ảnh hưởng sâu rộng đến Việt Nam.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác đa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững và tăng cường vị thế quốc tế của Việt Nam trong khu vực Đông Á.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hợp tác kinh tế khu vực và hội nhập kinh tế quốc tế, bao gồm:

• Lý thuyết liên kết kinh tế khu vực (Regional Economic Integration Theory): Giải thích các hình thức hợp tác kinh tế từ tự do thương mại đến liên minh kinh tế, nhấn mạnh vai trò của các hiệp định thương mại tự do và cơ chế đa phương trong thúc đẩy phát triển kinh tế.

• Mô hình hợp tác đa tầng (Multi-layered Cooperation Model): Phân tích cấu trúc hợp tác ASEAN+3 với ba cơ chế chính: ASEAN+3, ASEAN+1 và Cộng 3, thể hiện sự phân tầng và phối hợp giữa các cơ chế hợp tác song phương và đa phương.

• Khái niệm về tác động kinh tế đa chiều (Multi-dimensional Economic Impact): Đánh giá tác động trực tiếp và gián tiếp của hợp tác kinh tế đa phương đến các lĩnh vực thương mại, đầu tư, tài chính, du lịch và phát triển nguồn nhân lực.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: hợp tác kinh tế đa phương, hội nhập kinh tế khu vực, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), thương mại nội khối, và an ninh kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng nhằm phân tích toàn diện thực trạng và triển vọng hợp tác kinh tế đa phương ASEAN+3:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu thống kê thương mại, đầu tư, du lịch từ các báo cáo chính thức của ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và các tổ chức quốc tế; tài liệu nghiên cứu học thuật và văn bản pháp luật liên quan đến hợp tác ASEAN+3.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích so sánh, tỷ lệ phần trăm, ngoại suy và tổng hợp thông tin để đánh giá xu hướng hợp tác và tác động kinh tế. Phân tích chuyên gia được áp dụng để thu thập ý kiến đánh giá về hiệu quả và thách thức của hợp tác.

• Cỡ mẫu và timeline: Nghiên cứu tập trung vào dữ liệu từ năm 1997 đến 2013, với trọng tâm phân tích các giai đoạn phát triển chính của ASEAN+3. Cỡ mẫu bao gồm số liệu kinh tế của 13 quốc gia thành viên ASEAN+3 và các báo cáo chuyên sâu về quan hệ song phương trong khuôn khổ ASEAN+1.

Phương pháp nghiên cứu đảm bảo tính khách quan, toàn diện và phù hợp với mục tiêu đánh giá tác động kinh tế đa phương trong khu vực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng thương mại nội khối và đa phương: Kim ngạch thương mại nội khối Đông Á-15 (gồm ASEAN+3, Hồng Kông, Đài Loan) đạt 54% tổng thương mại khu vực năm 2003, vượt xa mức 24% của ba nước Đông Bắc Á riêng lẻ và gần bằng mức 64,4% của EU. Năm 2009, kim ngạch thương mại trong ASEAN+3 đạt 413,8 tỷ USD, đầu tư đạt 8,2 tỷ USD, thể hiện sự gia tăng liên kết kinh tế mạnh mẽ.

2. Vai trò nổi bật của Trung Quốc trong hợp tác kinh tế: Từ năm 2009, Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN, chiếm 11,6% tổng thương mại của khối, trong khi ASEAN là đối tác thương mại lớn thứ tư của Trung Quốc với 9,7%. Kim ngạch thương mại song phương Trung Quốc-ASEAN tăng 37 lần từ 8 tỷ USD năm 1991 lên gần 293 tỷ USD năm 2010, với tốc độ tăng trưởng trung bình trên 20%/năm.

3. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tăng mạnh: Tổng kim ngạch đầu tư trực tiếp hai chiều Trung Quốc-ASEAN đạt gần 100 tỷ USD vào năm 2012, trong đó Trung Quốc đầu tư khoảng 11 tỷ USD vào ASEAN. Nhật Bản và Hàn Quốc cũng là những nhà đầu tư lớn, với FDI Nhật Bản vào ASEAN đạt 15,3 tỷ USD năm 2011, tăng 39% so với năm trước, và Hàn Quốc đạt 3,8 tỷ USD năm 2010.

4. Hợp tác đa dạng trong các lĩnh vực khác: Ngoài thương mại và đầu tư, hợp tác ASEAN+3 còn phát triển mạnh trong các lĩnh vực du lịch, tài chính-tiền tệ, khoa học công nghệ, giáo dục và lao động. Ví dụ, năm 2012, Trung Quốc-ASEAN xác định là năm hợp tác khoa học công nghệ, với hơn 54.000 lưu học sinh ASEAN tại Trung Quốc.

Thảo luận kết quả

Các số liệu cho thấy hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN+3 đã tạo ra một mạng lưới liên kết kinh tế chặt chẽ, góp phần giảm sự phụ thuộc vào thị trường bên ngoài như Tây Âu và Bắc Mỹ. Sự gia tăng thương mại nội khối và đầu tư trực tiếp nước ngoài đã thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của các nước thành viên.

Tuy nhiên, sự phát triển không đồng đều giữa các quốc gia, đặc biệt là khoảng cách trình độ phát triển giữa các nước ASEAN và ba đối tác +3, tạo ra thách thức trong việc cân bằng lợi ích và thúc đẩy hợp tác hiệu quả. Ví dụ, Việt Nam và một số nước ASEAN mới vẫn còn gặp khó khăn trong việc tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do do hạn chế về năng lực cạnh tranh.

Ngoài ra, các vấn đề an ninh khu vực như tranh chấp Biển Đông, căng thẳng Trung-Nhật và các vấn đề trên bán đảo Triều Tiên cũng ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường hợp tác, đòi hỏi các nước thành viên ASEAN+3 phải có các cơ chế điều chỉnh linh hoạt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng kim ngạch thương mại song phương, bảng so sánh FDI giữa các nước, và biểu đồ phân bổ lưu học sinh để minh họa sự phát triển đa chiều của hợp tác ASEAN+3.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chiến lược hội nhập ASEAN+3 đồng bộ và linh hoạt: Việt Nam cần sớm hoàn thiện chiến lược hội nhập đặt trong tổng thể chiến lược kinh tế đối ngoại, tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và tận dụng tối đa các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do trong ASEAN+3. Thời gian thực hiện: 1-3 năm; chủ thể: Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

2. Hoàn thiện khuôn khổ pháp luật theo chuẩn quốc tế: Nhanh chóng hoàn thiện các văn bản pháp luật liên quan đến thương mại, đầu tư, sở hữu trí tuệ và lao động để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch, phù hợp với các cam kết trong ASEAN+3. Thời gian: 2 năm; chủ thể: Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

3. Tăng cường quản lý và thu hút đầu tư hiệu quả: Đẩy mạnh công tác quản lý đầu tư nước ngoài, đặc biệt là FDI từ các nước +3, nhằm đảm bảo đầu tư có chất lượng, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế bền vững của Việt Nam. Thời gian: liên tục; chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các địa phương.

4. Phát triển nguồn nhân lực và khoa học công nghệ: Đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ để nâng cao năng lực cạnh tranh trong hội nhập khu vực. Thời gian: dài hạn; chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ.

5. Thúc đẩy hợp tác đa ngành và liên kết khu vực: Tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực du lịch, tài chính, nông nghiệp và giao thông vận tải nhằm tạo sự liên kết chặt chẽ giữa các nước ASEAN+3, đồng thời phát huy thế mạnh của từng quốc gia. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và phân tích thực trạng hợp tác kinh tế đa phương, giúp xây dựng chính sách hội nhập và phát triển kinh tế đối ngoại hiệu quả.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực quan hệ quốc tế và kinh tế khu vực: Tài liệu phân tích sâu sắc về quá trình hình thành, phát triển và tác động của ASEAN+3, là nguồn tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong và ngoài nước: Hiểu rõ về môi trường hợp tác kinh tế đa phương, xu hướng đầu tư và thương mại trong ASEAN+3 để đưa ra quyết định kinh doanh phù hợp.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Kinh tế quốc tế: Luận văn cung cấp kiến thức tổng quan và chuyên sâu về hợp tác kinh tế khu vực, giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

1. ASEAN+3 là gì và tại sao nó quan trọng?
   ASEAN+3 là khuôn khổ hợp tác đa phương giữa ASEAN và ba nước Đông Bắc Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc), được thành lập năm 1997 nhằm thúc đẩy liên kết kinh tế, chính trị và an ninh khu vực. Đây là cơ chế quan trọng giúp tăng cường hợp tác thương mại, đầu tư và ổn định chính trị trong khu vực Đông Á.

2. Việt Nam hưởng lợi gì từ hợp tác ASEAN+3?
   Việt Nam đã thu được nhiều lợi ích như tăng trưởng thương mại, thu hút FDI, nâng cao vị thế quốc tế và đảm bảo an ninh khu vực. Ví dụ, kim ngạch thương mại Việt Nam - Trung Quốc tăng mạnh, và Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các nhà đầu tư Nhật Bản và Hàn Quốc.

3. Những thách thức lớn nhất đối với Việt Nam trong ASEAN+3 là gì?
   Các thách thức gồm khoảng cách phát triển với các nước phát triển trong khối, thâm hụt thương mại gia tăng, sức cạnh tranh doanh nghiệp còn hạn chế, và các vấn đề an ninh khu vực như tranh chấp Biển Đông ảnh hưởng đến môi trường hợp tác.

4. ASEAN+3 có ảnh hưởng thế nào đến chính sách kinh tế của Việt Nam?
   ASEAN+3 định hướng Việt Nam hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế, từ đó góp phần phát triển kinh tế bền vững và ổn định.

5. Làm thế nào để Việt Nam tận dụng tốt hơn cơ hội từ ASEAN+3?
   Việt Nam cần xây dựng chiến lược hội nhập đồng bộ, hoàn thiện pháp luật, tăng cường quản lý đầu tư, phát triển nguồn nhân lực và đẩy mạnh hợp tác đa ngành trong khuôn khổ ASEAN+3 để tận dụng tối đa các cơ hội phát triển.

Kết luận

• ASEAN+3 đã trở thành khuôn khổ hợp tác kinh tế đa phương quan trọng, thúc đẩy liên kết thương mại, đầu tư và phát triển kinh tế khu vực Đông Á.
• Việt Nam đã và đang hưởng lợi lớn từ hợp tác ASEAN+3, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại và đầu tư, đồng thời đối mặt với những thách thức về cạnh tranh và an ninh.
• Khoảng cách phát triển giữa các thành viên và các vấn đề an ninh khu vực là những rào cản cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả hợp tác.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào hoàn thiện chiến lược hội nhập, pháp luật, quản lý đầu tư, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy hợp tác đa ngành.
• Tiếp theo, cần triển khai các nghiên cứu chuyên sâu về từng lĩnh vực hợp tác và xây dựng các chính sách cụ thể nhằm nâng cao vai trò và lợi ích của Việt Nam trong ASEAN+3.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp cần chủ động cập nhật thông tin, tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác ASEAN+3 để tận dụng tối đa cơ hội phát triển trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực ngày càng sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHAT TRIEN CUA ASEAN+3 1.Qua trình hình thành ASEAN+3 1. Ý twéng thành lập Ý tưởng hình thành một thé chế hợp tác đa phương ở khu vực Đông A đã có từ rất sớm trước khi ASEAN+3 ra đời. Sau khi Tổ chức Hiệp ước Đông Nam A (SEATO) do Mỹ thiết lập năm 1954, với 8 thành viên, trong đó có 2 nước Đông Nam Á là Thailand và Philippines ra đời, vào đầu những năm 60, Trung tâm Nghiên cứu kinh tế Nhật Bản đã đưa ra sang kiến về “Hợp tác kinh tế Thái Bình Dương”. Trong năm 1966, một số tô chức khu vực được thành lập như Ngân hàng phát triển châu A (ADB), Hội đồng chau A Thái Binh Dương (ASPAC), Hội nghị Bộ trưởng về phát triển kinh tế ở Đông Nam Á (do Mỹ và Nhật Bản thiết lập).

Ý tưởng thiết lập một cơ chế hợp tác giữa các nước Đông Á — rõ ràng nhất được Thủ tướng Mahathir Mohamad của Malaysia đưa ra vào năm 1990. Theo Thủ tướng Malaysia khi đó, Nhóm kinh tế Đông A (EAEG) dự kiến sẽ bao gồm 6 nước thành viên ASEAN_, Nhật Ban, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hồng Kông, Trung Hoa Dai Bắc và Việt Nam. Nhóm này sẽ gặp nhau hàng năm dé thảo luận các van dé thuộc mối quan ngại chung đối với các nền kinh tế Đông Á. Y tưởng này sau đó đã được triển khai và được một số nước hưởng ứng, song đã không bao giờ được hiện thực hóa _.

That bại của các ý tưởng trên là do lúc đó tại Đông A đang tồn tại nhiều khái niệm chủ nghĩa khu vực có tính chất cạnh tranh nhau. Trong khi chủ nghĩa khu vực của APEC , thậm chí của cả ASEAN, còn chưa thuyết phục được các nước trong vùng về giá trị của nó, các nước Đông Á chưa sẵn sàng chấp nhận thêm một chủ nghĩa khu vực mới mang tên Đông A. Trong khi đó, Mỹ đã kịch liệt phản đối vì lo ngại một khuôn khổ hợp tác Đông Á có thể làm suy yêu APEC và đe đọa lợi 9 ích của Mỹ ở Đông Á. Theo đó, Nhật Bản cũng đã né tránh các sáng kiến hợp tác Đông A của ASEAN để làm vừa lòng Mỹ.

Tuy nhiên, cho tới cuối năm 1997, van dé thé chế hoá Đông A nỗi lên mạnh mẽ trong bối cảnh khủng hoảng tài chính khu vực đặt ra nhu cầu hợp tác khu vực lớn hơn và các nước thànhv iên APEC ở Đông A thất vọng về những tiến bộ chậm chap của tiến trình liên kết kinh tế châu A - Thái Binh Dương do Mỹ lãnh đạo. Theo đó, Đông Á quyết tâm hơn trong việc thành lập một tổ chức hợp tác khu vực riêng cho minh và vì mình. Không chỉ ASEAN mà cả 3 nước lớn ở Đông Bắc A bao gồm Trung Quốc _, Nhật Ban va Han Quốc đã không thê do dự hơn nữa trong việc thiết lập một cơ chế hợp tác khu vực ở Đông Á.Sự ra đời ASEAN+3 Các nguyên nhân thúc đây các nhà lãnh đạo Đông Á thành lập ASEAN +3 bao gồm: Thứ nhất, cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á (1997-1998) đã giúp các nước Đông Á nhận thấy rõ hơn mức độ phụ thuộc lẫn nhau giữa các nên kinh tế trong khu vực của họ. Nhu cau thé chế hóa một sự liên kết kinh tế khu vực vốn đã diễn ra trong thực tế, được đặt ra cấp bách hơn bao giờ hết.

Thứ hai, sự phát triển của chủ nghĩa khu vực ở những khu vực khác _, đặc biệt là ở châu Âu (với việc làm sâu sắc và mở rộng hơn nữa quá trình hội nhập khu vực ở châu Âu) và Bắc Mỹ (thông qua kế hoạch xây dựng Khu mậu dịch tự do châu Mỹ, đã hoạt động từ năm 2005) đã thúc đây các nước Đông Á khai sinh chủ ng hĩa khu vực của mình , nhằm nâng cao vị thế của Đông Á trong nên kinh tế và chính trị thé giới. Với những lý do trên , các nhà lãnh đạo Đông A đã gặp nhau tại Hội nghị Thượng đỉnh không chính thức ASEAN lần thứ hai ở Ku ala Lumpur (Malaysia) ngày 15/12/1997. Sau cuộc họp trên , ngày 16/12/1997, các nhà 10 lãnh đạo ASEAN đã họp riêng với từng nhà lãnh đạo Trung Quốc, Nhật Ban và Hàn Quốc. Như vậy, với Hội nghị thượng đỉnh giữa các nguyên thủ ASEAN và các nhà lãnh đạo 3 quốc gia ở Đông Bac A, tiến trình hợp tác ASEAN+3 đã được thành lập.

Với việc tổ chức họp Thượng đỉnh ASEAN +1 ngay sau Thượng đỉnh ASEAN +3, các nhà lãnh đạo cũng đồng thời tạo ra khuôn khổ ASEAN+3 (ASEAN Plus Three Framework-APT). Sự ra đời của Hợp tac ASEAN +3 là kết qua của những nỗ lực không mệt mỏi của các nước Đông Á, nhất là ASEAN trong nuôi dưỡng và thúc đây chủ nghĩa khu vực ở Đông A. Lan dau tiên, trong lịch sử Đông A, các quốc gia ở khu vực này đã có được một tổ chức hợp tác riêng của mình _„ cho minh và vì mình. Hợp tác ASEAN +3 là sự thé hiện của tinh thần tự tôn _, tự cường khu vực của các quốc gia Đông A.

Với việc thành lập một tô chức hợp tác riêng của khu vực mình, các nhà lãnh đạo Đông Á đã cho thế giới thấy quyết tâm của họ trong việc nâng cao vi thé Đông A trong nền kinh tế và chính trị thé giứờng xứng với tam vóc văn hóa vaiém năng phát triển to lớn trong thé kẩI.Quá trình phát triển ASEAN+3 1.1 Hợp tác ASEAN+3 từ năm 1997 đến năm 2005 Hop tác trong giai đoạn 1997-2005, những nỗ lực của các nước ASEAN+3 được tập trung vào ba hoạt động chính : Xác định mục đích, mục tiêu hợp tác và dé xuất các biện pháp nhăm dat tới các mục tiêu của Hợp tác Đông A; xây dựng các thê chế hợp táđriên khai một số hoạt động hợp tác cụ thé Việc xác định mục tiêu hợp tác đã được thực hiện trong suốt 6 Hội nghị Thượng đỉnh đầu tiên của Hợp tác ASEAN +3. Đáng chú ý là Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN+3 lần thứ ba tại Ma nila (Philippines) ngày 29/11/1999 đã đánh dấu một bước quan trọng trong sự phát triển của Hợp tác ASEAN+3. Tại hội nghị này, hai quyết định quan trọng đã được thông qua: 11 Một là, ra Tuyên bố chung về Hợp tác Đông Á _, trong đó chỉ rõ mục đích, các lĩnh vực và cơ cấu thể chế dé triển khai hợp tác Đông A. Điểm dang chú ý là hội nghị đã ra Tuyên bố chung về Hợp tác Đông Á chứ không phải là Tuyên bố chung về Hợp tác ASEAN+3.

Điều này có hai hàm ý: - Khang định mục tiêu mà các nhà lãnh đạo ASEAN_ +3 hướng tới là Hop tác Đông A chứ không phải là Hợp tác ASEAN+3. - Các nước ASEAN+3 sẽ là nòng cốt thúc day Hop tác Đông A. Hai là, thành lập Nhóm Tam nhìn Đông Á_ (EAVG) theo đề nghị của Tổng thống Hàn Quốc Kim Dae J ung. Nhiệm vu của Nhóm là nghiên cứu đ é xây dựng một tầm nhìn chung về Hợp tác Đông Á.

Song song với quá trình xác định mục tiêu hop tác , trong giai đoạn 1997- 2005, ASEAN+3 cũng chú trọng xây dung các thê chế hợp tác. Ngay từ đầu, khuôn khô của ASEAN +3 đã bao gồm 2 cơ chế: ASEAN+3 và các tiến trình ASEAN +1. Tới Hội nghị Thượng đỉnh Ma nila năm 1999, một cơ chế hop tác mới đã được thành lap. Do là tiễn trình Thượng đỉnh “Cộng 3" giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Sự ra đời của tiến tr ình này vừa là kết quả sớm của Hợp tac ASEAN +3 vừa cung cấp thêm động lực cho sự phát triển của nó. Như vậy, đến đây, Hợp tác ASEAN +3 đã xây dựng xong, về co bản, khuôn khô thê chế của nó. Khuôn khổ đó bao gồm 3 cơ chế: ASEAN+3; các ASEAN+1 và Cộng 3. Theo đó, Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN +3 là cơ quan quyền lực cao nhất có chức năng “hướng dẫn và cung cấp xung lực chính trị cho việc xây dựng Cộng đồng Đông A .” Các cơ chế ASEAN +1 (ASEAN - Trung Quốc, ASEAN - Nhật Bản, ASEAN - Hàn Quốc) có nhiệm vụ thực hiện các chủ trương, các biện pháp do các Hội nghị ASEAN +3 đề ra.

Cơ chế Cộng 3 có nhiệm vụ phối hợp chính sách giữa các nước Đông Bắc A dé tham gia hiệu quả vào Hợp tác ASEAN+3. 12 Cũng trong giai đoạn này, ASEAN+3 đã triển khai hợp tác trên một số lĩnh vực cụ thê, trong đó đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận trong lĩnh vực hợp tác an ninh và tài chính - kinh tế.Hợp tác ASEAN+3 từ cuối năm 2005 tới nay Ở giai đoạn này , vị thế của ASEAN +3 trong Hợp tác Đông Á đã ít nhiều giảm xuống. Hợp tac ASEAN +3 chỉ còn là một trong các cơ chế của Hợp tác Đông A , mặc dù nó được thừa nhận là cơ chế chính _. Tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN+3 lần thứ 10 họp ở Cebu (Philippines) ngày 14/1/2007, vị thế của ASEAN +3 với tư cách là cơ chế chính đề đạt được mục tiêu thành lập Cộng đồng Đông A đã được khang định lại.

Ngoài ra, các nhà lãnh dao còn thảo luận về những điểm chính trong bản Tuyên bố Hợp tác Đông Á lần thứ hai dự kiến công bố nhân ky niệm 10 năm ngày thành lập Hợp tác ASEAN+3 vào cuối năm 2007 và triển khai xây dựng EAFTA. Trong những ky họp cấp cao kế từ năm 2005 đến nay, ASEAN+3 tiếp tục đưa ra các sáng kiến mới mở rộng hợp tác và thúc đây tiến trình xây dựng Cộng đồng Đông Á. Theo đó, nghiên cứu xây dựng EAFTA; thúc đây hợp tác tài chính; thúc đây và mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực nông nghiệp, giáo dục, thông tin, đối phó các thách thức an ninh phi truyền thống. Hợp tác kinh tế ASEAN+3 trong hơn 10 năm qua diễn ra trong bối cảnh, quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc đã có những bước phát triển vượt bậc, nhất là về chính trị, đối ngoại và an ninh.

Từ chỗ nghi ngờ, cảnh giác với Trung Quốc và Nhật Bản, đến nay ASEAN và Trung Quốc đã nâng tầm quan hệ lên mức “đối tác chiến lược và hợp tác toàn diện”; ASEAN cũng đã thiết lập quan hệ “đối tác chiến lược vì hoà bình và thịnh vượng” đối với Nhật Bản và Hàn Quốc.