Luận án tiến sĩ về di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong cộng đồng ASEAN

Luận án tiến sĩ phân tích di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong cộng đồng ASEAN, góp phần nâng cao hiểu biết về thị trường lao động.

• Tác giả: Hà Thị Minh Đức
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Chiến Thắng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Di Chuyển Lao Động Có Kỹ Năng Của Việt Nam Trong Cộng Đồng ASEAN
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu ngoài nước
• 1.2. Các nghiên cứu lý thuyết
• 1.3. Các nghiên cứu về di chuyển lao động quốc tế và di chuyển lao động trong khu vực
• 1.4. Những nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.5. Về di chuyển lao động quốc tế nói chung và di chuyển lao động trong ASEAN
• 1.6. Về di chuyển lao động có kỹ năng trong ASEAN
• 1.7. Những khoảng trống nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và khung nghiên cứu của đề tài Luận án
• 1.7.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.7.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.7.3. Khung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ KỸ NĂNG TRONG KHỐI KINH TẾ KHU VỰC
• 2.1. Một số khái niệm cơ bản
• 2.2. Một số lý thuyết liên quan đến di chuyển lao động
• 2.3. Bản chất, nội dung di chuyển lao động kỹ năng
• 2.3.1. Nội dung và yêu cầu
• 2.3.2. Các dòng di chuyển
• 2.3.3. Các hình thức di chuyển
• 2.4. Quản lý di chuyển lao động kỹ năng đi trong khối kinh tế khu vực
• 2.4.1. Xây dựng khung khổ, chính sách
• 2.4.2. Quản lý, phát triển kỹ năng trước khi di chuyển
• 2.4.3. Quản lý quá trình thực hiện di chuyển
• 2.4.4. Quản lý sử dụng lao động kỹ năng sau khi trở về
• 2.5. Nhân tố ảnh hưởng đến dòng di chuyển của lao động kỹ năng đi làm việc trong khối kinh tế khu vực
• 2.5.1. Nhu cầu lao động kỹ năng
• 2.5.2. Khả năng cung cấp lao động kỹ năng
• 2.5.3. Khung pháp lý, mô hình phát triển và năng lực thực hiện của khối kinh tế khu vực và của từng nước thành viên
• 2.6. Tiêu chí đánh giá di chuyển lao động kỹ năng của một nước trong khối kinh tế khu vực
• 2.7. Quy mô và số lượng di chuyển
• 2.8. Cơ cấu và chất lượng lao động tham gia di chuyển
• 2.9. Hiệu quả quản lý nhà nước
• 2.10. Lợi ích của di chuyển lao động có kỹ năng trong khối kinh tế khu vực
• 2.10.1. Lợi ích kinh tế trực tiếp trong thu hẹp khoảng cách phát triển
• 2.10.2. Lợi ích về tri thức và công nghệ
• 2.10.3. Cải thiện kỹ năng và tính linh hoạt trên thị trường lao động
• 2.11. Kinh nghiệm một số nước và bài học cho Việt Nam
• 2.11.1. Kinh nghiệm các nước
• 2.11.2. Bài học rút ra cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ KỸ NĂNG CỦA VIỆT NAM TRONG CỘNG ĐỒNG ASEAN
• 3.1. Bối cảnh kinh tế vĩ mô và thị trường lao động Việt Nam giai đoạn 2006-2018
• 3.1.1. Kinh tế vĩ mô giai đoạn 2006-2018
• 3.1.2. Lực lượng lao động. Lao động kỹ năng và trình độ chuyên môn kỹ thuật của lao động Việt Nam
• 3.2. Thực trạng dòng di chuyển đi của lao động kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN
• 3.2.1. Quy mô lao động kỹ thuật của Việt Nam di chuyển
• 3.2.2. Cơ cấu và chất lượng lao động tham gia di chuyển trong ASEAN
• 3.2.3. Lợi ích của di chuyển lao động đối với Việt Nam
• 3.3. Hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam
• 3.3.1. Thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến di chuyển lao động kỹ năng của lao động Việt Nam trong ASEAN
• 3.3.1.1. Nhu cầu lao động của các nước trong ASEAN
• 3.3.1.2. Khả năng cung cấp của Việt Nam
• 3.3.2. Khuôn khổ chính sách chung về di chuyển lao động kỹ năng trong ASEAN và việc thực hiện tại Việt Nam
• 3.3.2.1. Khuôn khổ, chính sách chung về di chuyển lao động kỹ năng trong ASEAN
• 3.3.2.2. Thực hiện các cam kết khu vực của Việt Nam
• 3.3.3. Đánh giá chung
• 3.3.3.1. Kết quả đạt được
• 3.3.3.2. Hạn chế, tồn tại
• 3.3.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CHO DI CHUYỂN LAO ĐỘNG CÓ KỸ NĂNG CỦA VIỆT NAM TRONG CỘNG ĐỒNG ASEAN
• 4.1. Bối cảnh di chuyển lao động kỹ năng ASEAN trong điều kiện mới
• 4.2. Dự báo các kịch bản di chuyển lao động kỹ năng trong ASEAN giai đoạn 2018-2025
• 4.3. Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam
• 4.4. Quan điểm di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN
• 4.5. Giải pháp cho di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN
• 4.5.1. Chủ động tham gia di chuyển lao động kỹ năng trong ASEAN thông qua đổi mới mô hình tăng trưởng trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4
• 4.5.2. Tăng cường hiệu lực, hiệu quả và năng lực quản lý di chuyển
• 4.5.3. Cải thiện chất lượng nguồn nhân lực
• 4.5.4. Nâng cao hiệu quả hoạt động của các hệ thống dịch vụ hỗ trợ
• 4.5.5. Thúc đẩy và tăng cường hợp tác về lao động giữa Việt Nam với các nước thành viên ASEAN và các đối tác có liên quan
• 4.5.6. Các giải pháp cụ thể thúc đẩy thực hiện MRAs tại Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ
• DANH MỤC HỘP

Tóm tắt

I. Tổng quan về di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN

Di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN đang trở thành một chủ đề nóng trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng. Việt Nam, với lực lượng lao động đông đảo, đang tìm kiếm cơ hội để nâng cao kỹ năng và thu nhập thông qua việc di chuyển lao động. Sự phát triển của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) đã tạo ra nhiều cơ hội cho lao động có kỹ năng từ Việt Nam. Tuy nhiên, việc tham gia vào thị trường lao động ASEAN cũng đặt ra nhiều thách thức cho người lao động Việt Nam.

1.1. Khái niệm di chuyển lao động có kỹ năng trong ASEAN

Di chuyển lao động có kỹ năng được hiểu là quá trình lao động có trình độ chuyên môn cao từ một quốc gia này sang quốc gia khác trong khu vực ASEAN. Điều này không chỉ giúp nâng cao kỹ năng cá nhân mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế của các quốc gia thành viên.

1.2. Tình hình di chuyển lao động của Việt Nam trong ASEAN

Việt Nam hiện có khoảng 54,8 triệu lao động, trong đó tỷ lệ lao động có kỹ năng đang tăng lên. Sự tham gia của lao động Việt Nam vào thị trường lao động ASEAN đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cao hơn cho người lao động.

II. Thách thức trong di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam tại ASEAN

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các quốc gia khác trong ASEAN, cùng với sự khác biệt về tiêu chuẩn kỹ năng, là những vấn đề cần được giải quyết. Ngoài ra, việc thiếu thông tin và hỗ trợ từ chính phủ cũng là một rào cản lớn.

2.1. Cạnh tranh từ các quốc gia ASEAN khác

Các quốc gia như Thái Lan, Malaysia và Singapore đang thu hút lao động có kỹ năng từ Việt Nam nhờ vào chính sách lao động linh hoạt và môi trường làm việc tốt hơn. Điều này tạo ra áp lực lớn cho lao động Việt Nam trong việc nâng cao kỹ năng và cạnh tranh.

2.2. Thiếu thông tin và hỗ trợ từ chính phủ

Nhiều lao động Việt Nam chưa được trang bị đầy đủ thông tin về cơ hội việc làm và yêu cầu kỹ năng tại các quốc gia ASEAN. Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ và cung cấp thông tin rõ ràng hơn để người lao động có thể nắm bắt cơ hội.

III. Phương pháp nâng cao di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN

Để nâng cao khả năng di chuyển lao động có kỹ năng, Việt Nam cần áp dụng một số phương pháp hiệu quả. Việc cải thiện chất lượng đào tạo, tăng cường hợp tác quốc tế và xây dựng khung pháp lý phù hợp là những giải pháp quan trọng.

3.1. Cải thiện chất lượng đào tạo kỹ năng

Đào tạo kỹ năng cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động ASEAN. Các chương trình đào tạo nên được thiết kế linh hoạt và phù hợp với nhu cầu thực tế của các ngành nghề.

3.2. Tăng cường hợp tác quốc tế

Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các quốc gia ASEAN để chia sẻ kinh nghiệm và tạo điều kiện thuận lợi cho lao động có kỹ năng. Các thỏa thuận hợp tác có thể giúp mở rộng cơ hội việc làm cho lao động Việt Nam.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về di chuyển lao động có kỹ năng

Nghiên cứu về di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Sự gia tăng số lượng lao động có kỹ năng tham gia vào thị trường lao động quốc tế đã góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người lao động.

4.1. Kết quả đạt được từ di chuyển lao động

Nhiều lao động Việt Nam đã tìm được việc làm ổn định và có thu nhập cao hơn khi làm việc tại các quốc gia ASEAN. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống cá nhân mà còn đóng góp vào sự phát triển kinh tế của đất nước.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Các quốc gia trong ASEAN đã có nhiều kinh nghiệm trong việc quản lý di chuyển lao động có kỹ năng. Việt Nam có thể học hỏi từ các mô hình thành công này để cải thiện chính sách và quản lý di chuyển lao động.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của di chuyển lao động có kỹ năng

Di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN đang mở ra nhiều cơ hội mới. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa những cơ hội này, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ cả người lao động và chính phủ. Tương lai của di chuyển lao động có kỹ năng sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải thiện chất lượng nguồn nhân lực.

5.1. Tương lai của di chuyển lao động có kỹ năng

Dự báo rằng trong những năm tới, số lượng lao động có kỹ năng từ Việt Nam tham gia vào thị trường lao động ASEAN sẽ tiếp tục tăng. Điều này sẽ tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cho người lao động.

5.2. Các chính sách cần thiết để hỗ trợ di chuyển lao động

Chính phủ cần xây dựng các chính sách hỗ trợ di chuyển lao động có kỹ năng, bao gồm việc cải thiện khung pháp lý, cung cấp thông tin và hỗ trợ đào tạo. Những chính sách này sẽ giúp người lao động Việt Nam hội nhập tốt hơn vào thị trường lao động ASEAN.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Hà Thị Minh Đức, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số: 9340410) tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Chiến Thắng và PGS. Nguyễn Bá Ngọc (Hà Nội, 2019).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bối cảnh hình thành Cộng đồng ASEAN, đặc biệt là Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào ngày 31/12/2015, đã đánh dấu bước chuyển trong tiến trình hội nhập khu vực. Một trong các cam kết trọng tâm của AEC là tạo thuận lợi cho sự di chuyển tự do của lao động có kỹ năng thông qua các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) trong 8 nhóm ngành nghề/lĩnh vực: dịch vụ kỹ sư, kiến trúc sư, khảo sát (trắc địa), bác sĩ, nha sĩ, điều dưỡng, kế toán và du lịch.

Việt Nam có quy mô lực lượng lao động khoảng 54,8 triệu người, chiếm khoảng 1/6 tổng lực lượng lao động của toàn khu vực ASEAN (khoảng 320 triệu người). Năm 2017, tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc đã qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đạt 21,4% (tăng từ mức 20,6% của năm 2016), tuy nhiên phân bố không đồng đều giữa khu vực nông thôn (13,7%) và thành thị (37%). Dự báo khi tham gia AEC, số việc làm của Việt Nam có thể gia tăng thêm 6 triệu việc làm vào năm 2025, tập trung ở các ngành sản xuất lúa gạo, xây dựng, vận tải, dệt may và chế biến lương thực.

Tuy nhiên, thị trường lao động Việt Nam đối mặt với thách thức lớn về năng lực cạnh tranh: trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng mềm và ngoại ngữ của lao động còn hạn chế; khung pháp lý và chính sách quản lý nhà nước về di chuyển lao động có kỹ năng chưa đồng bộ. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào xuất khẩu lao động phổ thông, di cư quốc tế nói chung hoặc nghiên cứu đơn lẻ một ngành du lịch/lao động nữ, thiếu một công trình hệ thống hóa cơ sở khoa học và đánh giá toàn diện về quản lý dòng di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong khối AEC. Do đó, việc nghiên cứu đề tài này có tính cấp thiết cao về cả mặt lý luận lẫn thực tiễn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu chung của luận án là làm rõ cơ sở khoa học và thực trạng di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm tham gia chủ động và hiệu quả, đảm bảo lợi ích quốc gia và lợi ích của người lao động trong di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam trên thị trường lao động ASEAN.

Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam (dòng lao động kỹ năng đi) trong quá trình tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN; nghiên cứu kinh nghiệm của các nước trong việc hỗ trợ và quản lý di chuyển lao động kỹ năng trong khu vực.
2. Đánh giá, phân tích thực trạng di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam trong ASEAN giai đoạn 2006–2017 (cập nhật đến 2018); chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế tồn tại trong quản lý nhà nước, cơ hội, thách thức và tác động đối với phát triển kinh tế - xã hội và bản thân người lao động.
3. Đánh giá vai trò và các công cụ can thiệp của Cộng đồng ASEAN (tuyên bố, hiệp định, chính sách, thể chế, chương trình thực hiện) trong việc hỗ trợ di chuyển lao động.
4. Đề xuất các giải pháp về cơ chế, chính sách phát triển và quản lý di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu hội nhập.

Nhiệm vụ nghiên cứu được phân định thành:

• Về mặt khoa học: Hệ thống hóa và bổ sung lý luận về di chuyển lao động có kỹ năng trong khối ASEAN; làm rõ nội hàm, những nhân tố ảnh hưởng và các tiêu chí đánh giá hiệu quả di chuyển lao động có kỹ năng của các nước thành viên.
• Về mặt thực tiễn: Phân tích thực trạng và xu hướng vận động của dòng di chuyển lao động kỹ năng giữa Việt Nam và các nước ASEAN; đánh giá thành công, hạn chế và nguyên nhân; đánh giá lợi ích và chi phí cơ hội; đề xuất kiến nghị chính sách cho giai đoạn tiếp theo.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Nội hàm của di chuyển lao động kỹ năng trong khối kinh tế khu vực là gì? Các nhân tố ảnh hưởng ra sao và đánh giá hiệu quả tham gia di chuyển lao động kỹ năng của một nước trong khối thông qua những tiêu chí nào?
2. Năng lực của lao động kỹ năng Việt Nam và khả năng tham gia di chuyển của họ đang ở mức độ nào so với yêu cầu của thị trường lao động ASEAN? Những hạn chế chủ yếu trong di chuyển lao động kỹ năng Việt Nam trong ASEAN là gì, do những nguyên nhân chủ yếu nào?
3. Bối cảnh hội nhập, cơ hội và thách thức, quan điểm và giải pháp nào đối với Việt Nam để tham gia hiệu quả vào di chuyển lao động có kỹ năng trong Cộng đồng ASEAN?

Giả thuyết nghiên cứu

1. Sự tham gia của Việt Nam vào di chuyển lao động kỹ năng trong ASEAN còn nhiều hạn chế về chất lượng nguồn nhân lực cũng như tính cạnh tranh của lao động và hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước (mô hình tăng trưởng, khung khổ pháp lý, tổ chức thực hiện, giám sát đánh giá và nâng cao hiệu quả di chuyển).
2. Việc di chuyển của lao động có kỹ năng của Việt Nam theo MRAs không phải là phương án tối ưu trong bối cảnh hiện nay.
3. Việt Nam vẫn có thể tận dụng được nhiều cơ hội, nhất là trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, và phát huy điểm mạnh, đối phó với những thách thức, hạn chế và yếu kém để thúc đẩy tham gia và nâng cao khả năng di chuyển lao động kỹ năng trong Cộng đồng ASEAN nhằm hội nhập thành công và hiệu quả.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự di chuyển của lao động kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN và công tác quản lý nhà nước đối với sự di chuyển này.
• Phạm vi thời gian: Thu thập và xử lý số liệu thống kê giai đoạn 2006–2017, cập nhật đến năm 2018, đồng thời xây dựng các dự báo cho giai đoạn 2018–2025.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thị trường lao động Việt Nam và các quốc gia thành viên trong Cộng đồng ASEAN (tập trung vào các đối tác tiếp nhận và cạnh tranh chính như Thái Lan, Ma-lai-xi-a, Xing-ga-po, Phi-líp-pin, In-đô-nê-xia, My-an-ma, Lào, Cam-pu-chia).
• Khách thể nghiên cứu: Giới hạn ở dòng di chuyển chính thức của lao động kỹ năng Việt Nam theo quy định pháp luật của Việt Nam và các nước ASEAN; không nghiên cứu sâu các đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh riêng của Hiệp định di chuyển thể nhân (MNP), nhưng có xem xét đối chiếu về cơ cấu, chất lượng và chính sách quản lý.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu ngoài nước

1. Các nghiên cứu lý thuyết nền tảng về di cư:

   • Mô hình nền kinh tế hai khu vực của Arthur Lewis (1954) giải thích sự chuyển dịch lao động từ khu vực nông nghiệp năng suất thấp sang công nghiệp.
   • Mô hình Lewis – Ranis – Fei (LRF, 1965) của John Fei và Gustav Ranis bổ sung việc giải thích di chuyển lao động từ nước đang phát triển sang nước phát triển dựa trên chênh lệch phát triển.
   • Mô hình Harris – Todaro (1970) luận giải nguyên nhân di chuyển xuất phát từ chênh lệch thu nhập kỳ vọng giữa nông thôn và thành thị.
   • Lý thuyết Kinh tế học mới về sự di cư của Oded Stark (1991) chỉ ra rằng di cư là chiến lược tối thiểu hóa rủi ro của hộ gia đình chứ không thuần túy phụ thuộc mức tiền công cá nhân.
   • Lý thuyết thị trường lao động kép của Michael Piore (1979) nhấn mạnh chính sách tuyển dụng phân khúc của các nước tiếp nhận tạo nên dòng di cư lao động tiền lương thấp.
   • Lý thuyết hệ thống thế giới của Immanuel Wallerstein (1994) và các nghiên cứu của Piyasiri Wickramasekara (2002) phân tích các yếu tố kinh tế và phi kinh tế (xung đột, chính trị, mạng lưới xã hội) thúc đẩy dòng di cư.
   • Lý thuyết quy luật di dân của Ernest Ravenstein (1885), lý thuyết kinh tế học di cư của Harvey B. King, lý thuyết Vốn con người của Gary Becker (1964), thuyết mạng lưới xã hội của Douglas Massey và cộng sự (1987, 1993), và lý thuyết hiệu ứng di dân của Robert E. Lucas (2006).

2. Các nghiên cứu thực nghiệm về di chuyển lao động quốc tế và khu vực:

   • Báo cáo di cư thế giới (2010) của IOM và Tổng quan di cư quốc tế SOPEMI (2011) của OECD phân tích xu hướng biến động nhân khẩu học và chính sách quản lý dòng di cư toàn cầu.
   • Các công trình về EU của Caglar Ozden, Maurice Schiff (2007) và Yves Pascouau (2013) nghiên cứu chính sách tự do di chuyển lao động nội khối EU.
   • Jennee Grace U. Rubrico (2015) so sánh chính sách di chuyển lao động giữa ASEAN và EU, chỉ ra cách tiếp cận thận trọng của ASEAN.
   • Báo cáo của Aniceto C. Orbeta Jr. (2012) khảo sát quản lý di cư lao động tại 6 nước ASEAN.
   • Báo cáo chung của ADB và ILO (2014) về "Cộng đồng ASEAN 2015: Quản lý hội nhập và hướng tới thịnh vượng chung và việc làm tốt hơn" đánh giá xu hướng việc làm tổng thể trong khu vực.
   • Các nghiên cứu quốc gia điển hình: Ismalina, P. và cộng sự (2014) về In-đô-nê-xia; Trung tâm Phát triển và Nghiên cứu Marketing My-an-ma (2014) về My-an-ma; Yap, J. (2014), Robyn Magalit Rodriguez (2010), Feina C. (2011), và Ligaya Lindio-McGovern (2014) về chính sách xuất khẩu lao động và quản lý của Phi-líp-pin; Dilip Ratha (2005) về kiều hối và phát triển kinh tế.

Các hướng nghiên cứu trong nước

1. Về di chuyển lao động quốc tế và hội nhập ASEAN:

   • Nguyễn Bình Giang (2011) nghiên cứu xu hướng và chính sách di chuyển lao động quốc tế.
   • Nguyễn Duy Dũng (2010), Lê Bộ Lĩnh (2006–2008), Nguyễn Sỹ Tuấn (2011–2012) phân tích các vấn đề hình thành Cộng đồng ASEAN, thị trường nguồn lực chung và tác động đối với Việt Nam.
   • Đặng Nguyên Anh, Lê Kim Sa, Nghiêm Thị Thủy, Phí Hải Nam (2011) công bố Báo cáo tổng quan về di cư của công dân Việt Nam ra nước ngoài.
   • Nguyễn Thường Lạng, Trần Đức Thăng (2015) và Mạc Văn Tiến (2015) đánh giá năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực Việt Nam khi tham gia AEC, chỉ rõ hạn chế về kỹ năng, ngoại ngữ và tính thích nghi.
   • Đào Thị Thu Trang (2015) nghiên cứu sự tham gia của Việt Nam vào di chuyển lao động nội khối ASEAN đến mốc 2015.

2. Về lao động kỹ năng và quản lý nhà nước:

   • Lê Hồng Huyên (2011) nghiên cứu quản lý nhà nước về di chuyển lao động Việt Nam ra nước ngoài giai đoạn 1991–2009.
   • Phạm Thị Thanh Bình (2010) khảo sát di chuyển lao động chuyên môn cao quốc tế.
   • Lưu Văn Hưng (2008) phân tích di chuyển lao động nội khối ASEAN.
   • Báo cáo của World Bank (2014) về nâng cao kỹ năng cho nguồn nhân lực Việt Nam.
   • Nguyễn Bá Ngọc và cộng sự (2016) phân tích di chuyển lao động kỹ năng theo các hiệp định công nhận lẫn nhau (MRAs) trong AEC và các thách thức đối với Việt Nam.
   • Đỗ Thị Thanh Hoa (2017) nghiên cứu quản lý nhà nước về dịch chuyển lao động trong ngành du lịch theo MRA.
   • Nguyễn Thị Bích Thúy (2017) khảo sát khả năng tham gia dịch chuyển theo MRAs của lao động nữ Việt Nam.
   • Các nghiên cứu của Kannika Angsuthanasombat (2008), Ruth Bowen và Đỗ Vân Hương (2012), Nguyễn Ngọc Quỳnh (2008) phân tích thực trạng xuất khẩu lao động và định hướng đào tạo nghề, ngoại ngữ.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

1. Khoảng trống lý luận: Chưa có công trình hệ thống hóa khung lý luận chuyên sâu về di chuyển lao động có kỹ năng trong khối kinh tế khu vực (bản chất, nội hàm, hình thức di chuyển, nhân tố ảnh hưởng, tiêu chí đánh giá và nội dung quản lý nhà nước) dưới tác động của hội nhập khu vực và Cách mạng công nghiệp 4.0.
2. Khoảng trống thực tiễn: Thiếu các phân tích dữ liệu cập nhật, toàn diện về dòng di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam sang các nước ASEAN sau thời điểm thành lập AEC (31/12/2015), bao gồm việc đánh giá chi tiết việc thực thi 8 Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs), thực trạng đăng bạ chuyên gia, trình độ ngoại ngữ và năng lực cạnh tranh nghề nghiệp.
3. Khoảng trống chính sách và bối cảnh mới: Thiếu việc xây dựng các kịch bản dự báo di chuyển lao động kỹ năng giai đoạn 2018–2025 gắn với Cách mạng công nghiệp 4.0, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về đổi mới mô hình tăng trưởng, hoàn thiện thể chế quản lý và phát triển dịch vụ hỗ trợ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và cơ sở lý thuyết

• Khái niệm cốt lõi:

  • Di chuyển lao động (Labour mobility/movement): Sự dịch chuyển tạm thời của người lao động giữa các vị trí công việc, ngành nghề hoặc giữa các quốc gia nhằm thực hiện hợp đồng lao động và tối đa hóa giá trị kinh tế.
  • Lao động kỹ năng (Skilled labour): Lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật được đào tạo từ cao đẳng trở lên (theo phân loại của ILO và tiếp cận của luận án), có khả năng thực hiện công việc phức tạp và thích ứng với biến đổi công nghệ.
  • Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA - Mutual Recognition Arrangement): Thỏa thuận quốc tế giữa các nước thành viên nhằm thừa nhận tiêu chuẩn đánh giá sự phù hợp về trình độ, chứng chỉ chuyên môn và kinh nghiệm làm việc trong 8 lĩnh vực dịch vụ thuộc khuôn khổ Hiệp định khung về dịch vụ ASEAN (AFAS).
  • Khả năng tham gia di chuyển: Tổ hợp giữa năng lực nội tại của người lao động (kiến thức, kỹ năng, thái độ, ngoại ngữ) và năng lực can thiệp, hỗ trợ từ bên ngoài (thể chế, pháp lý, chính sách, hệ thống dịch vụ hỗ trợ).

• Hệ thống lý thuyết vận dụng:

  • Lý thuyết di dân vì động lực kinh tế (E. Ravenstein, Harvey B. King) và Thuyết tân cổ điển: Phân tích động lực chênh lệch tiền công, cơ hội việc làm thúc đẩy dòng lao động từ vùng trũng phát triển sang khu vực có năng suất cao hơn.
  • Lý thuyết Vốn con người (Gary Becker): Cơ sở đánh giá năng lực, trình độ đào tạo và kỹ năng của người lao động; phân định vốn con người cụ thể và tổng quát phục vụ đào tạo đáp ứng nhu cầu thị trường.
  • Thuyết Mạng lưới xã hội (Douglas Massey): Giải thích vai trò của các mối liên hệ cộng đồng, gia đình, bạn bè trong việc giảm thiểu rủi ro và định hướng luồng di chuyển lao động.
  • Lý thuyết Hội nhập, xuyên quốc gia và Hiệu ứng di dân (Robert E. Lucas): Khung khổ phân tích tác động hai mặt (tích cực và tiêu cực) của việc dịch chuyển lao động đối với nền kinh tế nước phái cử và nước tiếp nhận.

Khung phân tích của luận án

Khung nghiên cứu được xây dựng trên sự tương tác giữa 3 nhóm nhân tố chính tác động đến di chuyển lao động kỹ năng:

1. Cầu lao động kỹ năng trong ASEAN: Tình trạng già hóa dân số, thiếu hụt nhân lực kỹ thuật, mức thu nhập hấp dẫn tại các nước tiếp nhận (Xing-ga-po, Ma-lai-xi-a, Thái Lan).
2. Cung lao động kỹ năng của Việt Nam: Lợi thế cơ cấu dân số vàng, quy mô lực lượng lao động lớn, hạn chế về tỷ lệ qua đào tạo, năng lực ngoại ngữ và kỹ năng mềm.
3. Khung khổ thể chế và năng lực quản lý: Quy định chung của AEC (MRAs, AQRF, MNP) và hệ thống chính sách, năng lực thực thi của Việt Nam.

Hiệu quả di chuyển được đánh giá qua 4 tiêu chí: (1) Quy mô và số lượng di chuyển; (2) Cơ cấu và chất lượng lao động; (3) Lợi ích kinh tế - xã hội thu được (thu nhập, kiều hối, chuyển giao tri thức/công nghệ, tính linh hoạt thị trường); (4) Hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phân tích hiện tượng di chuyển lao động trong mối quan hệ vận động của điều kiện kinh tế - xã hội khách quan và sự can thiệp thể chế chủ quan qua các thời kỳ.
• Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp: Tổng hợp, đối chiếu và xử lý các báo cáo nghiên cứu, văn kiện chính sách, báo cáo hành chính từ Ban Thư ký ASEAN, ILO, ADB, World Bank, Tổng cục Thống kê, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Thực hiện tham vấn trực tiếp các chuyên gia, nhà quản lý nhà nước trong nước và đại diện Ban Thư ký ASEAN nhằm kiểm chứng thông tin thực tế, làm rõ các rào cản kỹ thuật trong thực thi MRAs và đánh giá tính khả thi của các giải pháp.
• Phương pháp thống kê mô tả và so sánh: Phân tích chuỗi số liệu thời gian (2006–2018) về tăng trưởng kinh tế, việc làm, cơ cấu nghề nghiệp, các dòng di chuyển lao động, mức kiều hối gửi về, so sánh các chỉ số năng lực cạnh tranh và năng lực tiếng Anh giữa các quốc gia ASEAN.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm chủ đề: các mô hình lý thuyết về di cư lao động quốc tế; nghiên cứu thực nghiệm về di chuyển lao động trong EU và ASEAN; các công trình tại Việt Nam về xuất khẩu lao động và dịch chuyển theo MRAs. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây chưa giải quyết thấu đáo vấn đề di chuyển lao động kỹ năng trong bối cảnh cụ thể của AEC sau năm 2015 dưới tác động của CMCN 4.0. Từ đó, chương này xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu, 3 giả thuyết khoa học và thiết lập khung phân tích xuyên suốt cho luận án.

Chương 2: Cơ sở khoa học về di chuyển lao động có kỹ năng trong khối kinh tế khu vực

Chương 2 tập trung chuẩn hóa hệ thống khái niệm và khung lý thuyết:

• Bản chất và nội dung: Di chuyển lao động kỹ năng là sự chuyển dịch năng lực nghề nghiệp (trình độ cao đẳng trở lên) gắn liền với lợi ích kinh tế cá nhân và nhu cầu cân đối cung - cầu theo cơ chế thị trường. Nội dung quản lý nhà nước gồm 4 khâu: (1) Xây dựng khung khổ chính sách; (2) Quản lý, đào tạo phát triển kỹ năng trước khi đi; (3) Quản lý quá trình thực hiện di chuyển; (4) Quản lý và sử dụng lao động kỹ năng sau khi hồi hương.
• Các dòng và hình thức di chuyển: Phân loại dòng di chuyển thành nội địa, nội khối (giữa các nước CLMV và nhóm ASEAN-6) và quốc tế ngoài khối. Các hình thức thực hiện gồm: Di chuyển thể nhân (theo hợp đồng dự án, đầu tư của doanh nghiệp), Di chuyển cá nhân (hợp đồng cá nhân tự do tìm việc) và Di chuyển có tổ chức (qua các hiệp định liên chính phủ hoặc doanh nghiệp dịch vụ).
• Nhân tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá: Xác định các biến số cung, cầu và thể chế điều tiết; thiết lập 4 tiêu chí đánh giá hiệu quả di chuyển (quy mô, cơ cấu chất lượng, lợi ích phát triển và năng lực quản lý nhà nước).
• Kinh nghiệm quốc tế: Phân tích bài học quản lý lao động phái cử của Phi-líp-pin (thông qua cơ quan quản lý chuyên trách POEA/TESDA), kinh nghiệm điều tiết lao động nội khối của EU và các nước thành viên ASEAN, từ đó rút ra bài học về hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ năng nghề và cơ chế bảo vệ người lao động cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN

Chương 3 trình bày các dữ liệu thực chứng và phân tích định lượng về thực trạng giai đoạn 2006–2018:

• Bối cảnh vĩ mô và nguồn cung lao động Việt Nam: Lực lượng lao động đạt khoảng 54,8 triệu người (2017), chất lượng chuyên môn kỹ thuật chuyển biến chậm.

Chỉ tiêu thống kê	Năm 2016	Năm 2017
Lực lượng lao động cả nước (người)	~54,4 triệu	~54,8 triệu
Tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đã qua đào tạo có bằng cấp/chứng chỉ	20,6%	21,4%
Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo khu vực thành thị	-	37,0%
Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo khu vực nông thôn	-	13,7%

• Quy mô và cơ cấu dòng di chuyển nội khối: Dòng lao động Việt Nam đi làm việc tại ASEAN chủ yếu tập trung ở phân khúc kỹ năng trung bình và thấp tại các thị trường Ma-lai-xi-a và Thái Lan (chủ yếu trong công nghiệp chế tạo, xây dựng, nông nghiệp và dịch vụ đơn giản). Dòng lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao sang làm việc tại Xing-ga-po hoặc các tập đoàn đa quốc gia trong khu vực còn chiếm tỷ trọng rất nhỏ.
• Thực trạng thực hiện 8 Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs): Việc triển khai MRAs tại Việt Nam và toàn khối diễn ra chậm chạp. Số lượng lao động đăng bạ chuyên gia ASEAN còn rất hạn chế do rào cản về chứng chỉ hành nghề quốc gia, sự khác biệt trong Khung trình độ quốc gia (AQRF) và yêu cầu khắt khe về số năm kinh nghiệm thực tế.

Nhóm ngành nghề theo MRA	Tình trạng thực thi và rào cản chính tại Việt Nam
Dịch vụ Kỹ sư (Engineering Services)	Đã có cơ chế Đăng bạ Kỹ sư chuyên nghiệp ASEAN (ACPE), số lượng tham gia tăng nhưng còn thấp so với tiềm năng.
Dịch vụ Kiến trúc sư (Architectural Services)	Đã triển khai Hội đồng Kiến trúc sư ASEAN (AAC), số lượng đăng bạ kiến trúc sư ASEAN còn ít.
Khảo sát/Trắc địa (Surveying)	Triển khai khung thỏa thuận khung, tiến độ công nhận thực tế còn chậm.
Bác sĩ Y khoa (Medical Practitioners)	Rào cản lớn về ngôn ngữ bản địa, quy định cấp phép hành nghề y tế nghiêm ngặt tại các nước tiếp nhận.
Nha sĩ (Dental Practitioners)	Tương tự y khoa, đòi hỏi chứng chỉ hành nghề và quy định pháp lý y tế phức tạp.
Điều dưỡng (Nursing Services)	Khác biệt lớn về chương trình đào tạo điều dưỡng và yêu cầu chuẩn tiếng Anh chuyên ngành.
Kế toán (Accountancy Services)	Đã thiết lập cơ chế Kế toán viên chuyên nghiệp ASEAN (ASEAN CPA), đòi hỏi chuẩn mực kiểm toán/kế toán quốc tế.
Dịch vụ Du lịch (Tourism Professionals)	Triển khai Thỏa thuận MRA-TP với 32 vị trí việc làm thuộc khối Khách sạn và Lữ hành; triển khai tương đối đồng bộ nhưng năng lực ngoại ngữ còn yếu.

• Đánh giá rào cản năng lực: Chỉ số thông thạo tiếng Anh (theo bảng xếp hạng EF EPI 2018) của Việt Nam nằm ở nhóm trung bình thấp trong khu vực, đứng sau Xing-ga-po, Phi-líp-pin và Ma-lai-xi-a, tạo thành rào cản lớn cho lao động kỹ năng.
• Hiệu lực quản lý nhà nước: Hệ thống pháp luật về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài (Luật số 72/2006/QH11) chủ yếu tập trung điều chỉnh xuất khẩu lao động truyền thống; thiếu chính sách chuyên biệt quản lý, thu hút và sử dụng lao động có kỹ năng cao sau khi hồi hương; thiếu cơ sở dữ liệu quốc gia kết nối với hệ thống thông tin di cư lao động khu vực (ILMIS).

Chương 4: Quan điểm và giải pháp cho di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN

Chương 4 xây dựng định hướng và các nhóm giải pháp:

• Dự báo kịch bản 2018–2025: Tác động của Cách mạng công nghiệp 4.0 làm thay đổi cấu trúc việc làm; nguy cơ tự động hóa các công việc kỹ năng thấp đặt ra yêu cầu dịch chuyển nhanh sang lao động có kỹ năng số và chuyên môn kỹ thuật cao.
• Quan điểm định hướng: Chủ động tham gia di chuyển lao động kỹ năng gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế; lấy nâng cao chất lượng nguồn nhân lực làm nền tảng; bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động; coi trọng việc khai thác tri thức và kỹ năng của lao động hồi hương.
• Hệ thống 6 nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Đổi mới mô hình tăng trưởng: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng nâng cao hàm lượng công nghệ, tạo việc làm chất lượng cao trong nước để vừa thu hút vừa tạo nguồn lao động kỹ năng tham gia thị trường khu vực.
  2. Tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước: Sửa đổi bổ sung Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; hoàn thiện Khung trình độ quốc gia (VQF) tương thích với Khung tham chiếu trình độ ASEAN (AQRF); xây dựng cơ sở dữ liệu thị trường lao động.
  3. Cải thiện chất lượng nguồn nhân lực: Đổi mới chương trình giáo dục nghề nghiệp và đại học theo chuẩn khu vực; tăng cường đào tạo kỹ năng mềm, tác phong công nghiệp và chuẩn hóa năng lực ngoại ngữ (tiếng Anh chuyên ngành).
  4. Nâng cao hiệu quả hệ thống dịch vụ hỗ trợ: Phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động, tư vấn pháp lý, định hướng nghề nghiệp và hỗ trợ tái hòa nhập thị trường cho lao động hồi hương.
  5. Thúc đẩy hợp tác song phương và đa phương: Ký kết các thỏa thuận hợp tác lao động cụ thể với từng nước thành viên ASEAN nhằm tháo gỡ rào cản visa và giấy phép lao động.
  6. Thực thi hiệu quả các MRAs: Đẩy mạnh thành lập các cơ quan giám sát nghề nghiệp quốc gia; hỗ trợ quy trình cấp chứng chỉ hành nghề đạt chuẩn ASEAN cho 8 nhóm nghề trọng điểm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về di chuyển lao động quốc tế áp dụng riêng cho phân khúc lao động có kỹ năng trong một khối kinh tế khu vực (AEC) dưới tác động của hội nhập và Cách mạng công nghiệp 4.0.
2. Xác định rõ nội hàm, yêu cầu của công tác quản lý nhà nước đối với chu trình di chuyển của lao động kỹ năng (gồm 4 giai đoạn từ hoạch định chính sách, đào tạo trước khi đi, quản lý trong quá trình di chuyển đến quản lý sử dụng sau hồi hương).
3. Thiết lập hệ thống nhân tố ảnh hưởng (Cung - Cầu - Thể chế) và xây dựng bộ 4 tiêu chí đánh giá mức độ tham gia và hiệu quả di chuyển lao động kỹ năng của một quốc gia thành viên trong khối kinh tế khu vực.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Phân tích bức tranh thực trạng di chuyển lao động của Việt Nam trong ASEAN giai đoạn 2006–2018; chỉ ra sự lệch pha giữa cơ cấu cung lao động (chủ yếu là lao động kỹ năng thấp/trung bình sang Ma-lai-xi-a, Thái Lan) với mục tiêu tự do hóa lao động kỹ năng cao theo 8 MRAs của AEC.
2. Đánh giá nguyên nhân khiến việc tham gia MRAs của Việt Nam còn hạn chế: rào cản về Khung trình độ quốc gia chưa tương thích hoàn toàn với AQRF, trình độ ngoại ngữ thấp, hạn chế về năng lực cấp chứng chỉ hành nghề quốc gia và các rào cản kỹ thuật bảo hộ thị trường lao động nội địa của các nước tiếp nhận.
3. Dự báo các kịch bản phát triển thị trường lao động ASEAN đến năm 2025 và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính đồng bộ, giúp các cơ quan quản lý nhà nước xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu cạnh tranh khu vực.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án chỉ giới hạn nghiên cứu dòng di chuyển chính thức theo quy định pháp luật của Việt Nam và các nước ASEAN; chưa thể bao quát toàn bộ các luồng di chuyển không chính thức hoặc di chuyển thể nhân độc lập ngoài hợp đồng lao động chuẩn tắc.
• Nguồn số liệu thống kê chi tiết về từng nhóm nghề trong số 8 ngành nghề MRA tại các nước ASEAN còn phân tán và chưa đồng bộ hoàn toàn giữa các quốc gia thành viên.
• Dữ liệu nghiên cứu thực chứng chủ yếu phản ánh giai đoạn từ 2006 đến 2018, chưa đánh giá được toàn diện những biến động chính sách sâu rộng hơn trong các năm sau đó.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu sâu hơn tác động dài hạn của Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số đối với sự dịch chuyển việc làm từ xa (teleworking/cross-border digital services) trong ASEAN.
• Đánh giá chuyên biệt từng nhóm nghề MRA cụ thể (như Kế toán viên chuyên nghiệp ASEAN - ASEAN CPA hoặc Điều dưỡng) với các khảo sát thực nghiệm quy mô lớn về mức độ đáp ứng tiêu chuẩn kỹ năng nghề.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

1. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (Cục Quản lý lao động ngoài nước, Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp), Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương và các cơ quan đàm phán hợp tác kinh tế quốc tế trong việc rà soát, sửa đổi khung pháp lý về phái cử và tiếp nhận lao động, cũng như hoàn thiện Khung trình độ quốc gia (VQF) tương thích với AQRF.
2. Cơ sở giáo dục và đào tạo: Các trường đại học, cao đẳng nghề trong việc đổi mới chuẩn đầu ra chương trình đào tạo, tích hợp tiêu chuẩn kỹ năng nghề ASEAN và nâng cao chuẩn năng lực tiếng Anh chuyên ngành cho sinh viên.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế quốc tế, Kinh tế lao động sử dụng làm tài liệu tham khảo về phương pháp luận, khung phân tích di cư lao động khu vực và hệ thống dữ liệu kinh tế - lao động giai đoạn 2006–2018.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Lao động kỹ năng trong luận án được xác định theo tiêu chí nào?

Trong luận án, lao động kỹ năng (skilled labour) được hiểu là lao động kỹ năng trình độ cao theo quan niệm của ILO, xét về mặt bằng đào tạo là những người có trình độ từ cao đẳng trở lên, có kiến thức chuyên môn kỹ thuật để đảm nhận các công việc phức tạp và có khả năng thích ứng với biến đổi công nghệ.

2. Tám nhóm ngành nghề nào được ưu tiên di chuyển theo Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) trong AEC?

Tám nhóm ngành nghề/lĩnh vực được thỏa thuận công nhận lẫn nhau bao gồm: (1) Dịch vụ kỹ sư, (2) Kiến trúc sư, (3) Khảo sát (trắc địa), (4) Bác sĩ y khoa, (5) Nha sĩ, (6) Điều dưỡng, (7) Kế toán và (8) Dịch vụ du lịch.

3. Vì sao việc di chuyển lao động kỹ năng của Việt Nam theo các MRAs trong thời gian qua còn gặp nhiều rào cản?

Các rào cản chính gồm: sự khác biệt và chậm trễ trong việc khớp nối Khung trình độ quốc gia (VQF) với Khung tham chiếu trình độ ASEAN (AQRF); năng lực ngoại ngữ (tiếng Anh) của lao động còn thấp; quy trình cấp chứng chỉ hành nghề và đăng bạ chuyên gia cấp khu vực phức tạp; cùng với các quy định bảo hộ việc làm nội địa khắt khe tại các nước tiếp nhận.

4. Bốn tiêu chí đánh giá di chuyển lao động kỹ năng của một quốc gia trong khối kinh tế khu vực là gì?

Bốn tiêu chí được luận án xác lập gồm: (1) Quy mô và số lượng lao động tham gia di chuyển; (2) Cơ cấu và chất lượng lao động tham gia di chuyển; (3) Lợi ích kinh tế - xã hội thu được (thu nhập, chuyển giao tri thức/công nghệ, kiều hối, tính linh hoạt thị trường); (4) Hiệu lực và hiệu quả công tác quản lý nhà nước.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hà Thị Minh Đức đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN giai đoạn 2006–2018. Kết quả nghiên cứu khẳng định dòng di chuyển lao động của Việt Nam sang ASEAN vẫn chủ yếu tập trung ở phân khúc kỹ năng thấp và trung bình, trong khi việc tận dụng các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) cho lao động kỹ năng cao còn nhiều hạn chế do rào cản trình độ, ngoại ngữ và thể chế quản lý. Trên cơ sở dự báo bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 đến năm 2025, công trình đã đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước để thúc đẩy Việt Nam hội nhập hiệu quả vào thị trường lao động khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Cơ sở khoa học về di chuyển lao động có kỹ năng trong khối kinh tế khu vực Chương 3: Thực trạng di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN Chương 4: Quan điểm và giải pháp cho di chuyển lao động có kỹ năng của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN. 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan các nghiên cứu ngoài nƣớc 1. Các nghiên cứu lý thuyết Các lý thuyết về di chuyển1 lao động quốc tế nhìn chung hướng tới việc giải thích về sự hình thành các dòng di chuyển lao động ở các giai đoạn phát triển khác nhau của kinh tế thế giới, với những cách tiếp cận vấn đề rất khác nhau. Lý luận về di chuyển lao động quốc tế với mô hình lao động dư thừa (mô hình nền kinh tế hai khu vực) do Arthur Lewis đưa ra đầu tiên vào năm 1954 trong nghiên cứu ”Sự phát triển kinh tế với nguồn cung lao động vô hạn” trong đó giải thích sự di chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp của lao động ở một nước vừa mới công nghiệp hoá [79].

Kế thừa lý thuyết của Lewis, năm 1965, John Fei và Gustav Ranis đã chỉnh lý lại thành mô hình Lewis – Ranis – Fei (LRF), giải thích hiện tượng di chuyển lao động từ các nước đang phát triển sang các nước phát triển trong một giai đoạn nhất định dựa trên sự chênh lệch về điều kiện phát triển giữa các quốc gia. Trong lý thuyết của mình, hai tác giả cho rằng quá trình di chuyển lao động được thực hiện khi có một khu vực kinh tế mới ra đời, nhu cầu về đầu vào lao động sẽ giải quyết dư thừa lao động ở khu vực truyền thống. Bên cạnh đó, mô hình Harris – Todaro (mô hình HT) giải thích nguyên nhân của sự di chuyển lao động là thu nhập kỳ vọng cao hơn mức sống hiện có của người lao động trong một khoảng thời gian nhất định. Các tác giả cho rằng, trong tương lai, thu nhập của lao động ở khu vực thành thị sẽ cao hơn so với ở khu vực nông thôn [68].

Nếu như các mô hình LRF hay HT giải thích sự di chuyển lao động là do tác động của yếu tố thu nhập thì lý thuyết “kinh tế học mới về sự di cư” của Oded Stark lại cho rằng hiện tượng di cư lao động không hẳn bị phụ thuộc vào tiền công/thu nhập, di chuyển lao động vẫn xảy ra ở những nơi mà mức lương ở nơi mới tới không tốt bằng nơi cũ. Oded Stark nhấn mạnh di chuyển lao động quốc tế trở thành một chiến lược điển hình để giúp người lao động tối thiểu hóa rủi ro và vượt qua khó khăn về nguồn vốn, chú trọng đến phúc lợi kinh tế của hộ gia đình [85]. Michael Piore, nhà kinh tế học, tác giả của lý thuyết “thị trường lao động kép” lại cho rằng chính sách tuyển dụng của các nước tiếp nhận lao động là cơ sở hình thành sự di chuyển lao động. Ông giải thích hoạt động di chuyển lao động từ các nước đang phát Trong toàn bộ nội dung, NCS sử dụng đồng nhất di chuyển và dịch chuyển thay thế lẫn nhau.

1 9 triển sang các nước phát triển không phải do việc tìm kiếm cơ hội mới của những người lao động mà có nguồn gốc từ việc tuyển dụng của chủ lao động ở các nước phát triển đối với lao động có tiền lương thấp. Chính sách tuyển dụng của các nước tiếp nhận lao động là cơ sở hình thành sự di chuyển này [87]. Năm 1994, Wallerstein lại đưa ra “lý thuyết các hệ thống thế giới” cho rằng: sự di cư là kết quả tự nhiên và khách quan trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản. Một trong những lý do của di chuyển lao động quốc tế là tâm lý “lánh nạn” của người dân khi họ phải đối mặt với sự bất ổn định về chính trị của nước mình sinh sống.

Piyasiri Wickramasekara cho rằng “có cả yếu tố kinh tế và phi kinh tế ảnh hưởng đến các dòng chảy di cư” [88]. Nguyên nhân rõ ràng và phổ biến nhất của di chuyển lao động chính là để tìm kiếm thu nhập cao hơn. Ngoài ra, còn có lý do “phi kinh tế” như “người di cư được lôi kéo bởi bạn bè, người thân và các mối quan hệ xã hội” để thám hiểm và khai phá, tìm kiếm những cơ hội của cầu về lao động. Và lý do chính trị cũng là một yếu tố tác động tới di chuyển lao động.

Trong một số trường hợp, người di cư không có sự lựa chọn. Họ có thể bị buộc phải ra đi bởi những cuộc xung đột vũ trang, khủng bố tại quê nhà hoặc do suy thoái môi trường. Họ di chuyển để tìm kiếm sự an toàn trong cuộc sống. Như vậy, có thể thấy các nghiên cứu chủ yếu đưa ra một số lý thuyết chung về di chuyển lao động quốc tế, giải thích nguyên nhân của sự di chuyển lao động trong các giai đoạn của quá trình phát triển kinh tế thế giới nhưng chưa có lý thuyết nào tập trung giải thích di chuyển lao động trong khối kinh tế khu vực và đặc biệt đề cập đến di chuyển của lao động kỹ năng trong khu vực đó.

Mỗi lý thuyết đưa ra một hướng giải thích khác nhau của vấn đề di chuyển lao động nhưng chưa làm rõ bản chất, nội dung, các yêu cầu quản lý di chuyển, các nhân tố ảnh hưởng và các chỉ tiêu đánh giá trong điều kiện bối cảnh mới của hội nhập và dưới tác động của cách mạng công nghệ. Do vậy, chưa thể hiện hết những yếu tố đặc trưng của di chuyển lao động kỹ năng trong khối kinh tế khu vực trong bối cảnh so sánh và cạnh tranh nhân lực khu vực và quốc tế.2 Các nghiên cứu về di chuyển lao động quốc tế và di chuyển lao động trong khu vực Ngoài những công trình nhằm đưa ra khung lý thuyết về di chuyển lao động quốc tế, còn rất nhiều nghiên cứu thực tiễn hiện đại tập trung phân tích các vấn đề liên quan để tìm ra xu hướng, quy luật vận động của các dòng di chuyển lao động nói chung nhưng 10 chưa có nghiên cứu nào chuyên sâu về việc di chuyển lao động có kỹ năng, nhất là di chuyển lao động có kỹ năng trong khối ASEAN. “Báo cáo di cư thế giới 2010: Tương lai di cư: xây dựng năng lực để thay đổi” của IOM [73] và báo cáo “Tổng quan di cư quốc tế 2011: SOPEMI” của OECD [92] đưa ra bức tranh tổng quát về di chuyển lao động quốc tế với những phân tích về xu hướng di chuyển lao động quốc tế hiện nay. Nghiên cứu đã luận giải nguyên nhân di chuyển lao động quốc tế là sự chênh lệch về phát triển nhân khẩu học, các hiệu ứng và tác động của sự thay đổi môi trường toàn cầu và làm nổi bật những vấn đề, thách thức hiện nay của hiện tượng này.

Từ đó đưa ra hàm ý rằng cần các chính sách thích hợp để quản lý các dòng lao động đến và đi và cải tổ các lĩnh vực mới của di cư [92]. Tuy nhiên, đây là bản báo cáo khá chung về tình hình di cư quốc tế, chưa phân tích riêng về từng khu vực kinh tế và cũng không chú trọng đến di chuyển lao động có kỹ năng. Một số các nghiên cứu gắn kết giữa di chuyển lao động quốc tế với di chuyển lao động nội khối của Liên minh Châu Âu (EU) cũng có thể được coi là những nghiên cứu có tính tham khảo cao cho Luận án. Năm 2007, Nghiên cứu “Di cư quốc tế, Phát triển kinh tế và chính sách” do Caglar Ozden, Mavice Schiff, Palgrave Macmillan biên tập [62] đã đưa ra những khuyến nghị quan trọng về chính sách nhằm thúc đẩy và quản lý di chuyển lao động quốc tế trong phát triển kinh tế trên phạm vi toàn cầu nói chung và đặc biệt trong nội khối EU nói riêng.

Nghiên cứu “Di chuyển nội khối EU: “trụ cột thứ hai” của chính sách di cư lao động của EU”, Yves Pascouau [101] đã phân tích khá sâu chính sách đối với lao động di cư. Ông cho rằng việc xây dựng chính sách chung đối với lao động di cư cho tất cả các quốc gia trong khu vực EU là một quá trình lâu dài và liên tục, bàn luận về các quy tắc di chuyển lao động nội khối đã tồn tại trong luật pháp của EU và chỉ ra những bất cập về chính sách di chuyển lao động nội khối EU cũng như các giải pháp khuyến khích thực thi quyền tự do di chuyển lao động của tất cả các quốc gia thành viên. Tuy nhiên những nghiên cứu này gắn nhiều với đặc trưng của khối EU ở thời điểm khởi đầu của xu hướng lao động di cư quốc tế. Vậy nên, bài học kinh nghiệm rút ra cho Luận án là tư duy logic phân tích trong nghiên cứu, gắn kết giữa đặc điểm của các nước khối EU với xu hướng di chuyển lao động nội khối, từ đó đưa ra các hướng giải quyết và đề xuất chính sách phù hợp.

Nghiên cứu của Jennee Grace U. Rubrico về “Di chuyển tự do và có quản lý: các chính sách di chuyển lao động trong ASEAN và EU” (2015) [78] đưa ra nhiều 11 gợi mở cho Luận án. Nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt về chính sách quản lý lao động di cư giữa khu vực EU và ASEAN. ASEAN đã phát huy lợi thế là một khu vực đi sau, đã tránh được những vấn đề mà EU mắc phải trong quá trình thực hiện một cộng đồng kinh tế chung thông qua việc việc đưa ra chính sách tự do hóa di chuyển lao động khá cẩn thận và dè dặt.

Việc tìm hiểu sự khác trong quản lý chính sách giữa EU và ASEAN không phải là mục tiêu của Luận án, tuy nhiên những bài học của nghiên cứu này về cách quản lý lao động di cư của ASEAN sẽ là một trong số các cơ sở so sánh kiểm chứng của Luận án khi mô tả, phân tích thực trạng hay đưa ra đánh giá, nhận xét chính sách của ASEAN trong bối cảnh cập nhật hiện nay. Thực tiễn dòng di chuyển lao động giữa các nước thành viên ASEAN (di chuyển nội khối) đã được nghiên cứu ở giai đoạn trước khi thành lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN với số liệu phong phú, quy mô, xu hướng, đặc điểm khá đầy đủ trong các nghiên cứu “Quản lý di cư lao động quốc tế trong ASEAN – Nghiên cứu 6 nước” của Aniceto C.