Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Chế Tài Bồi Thường Thiệt Hại Do Vi Phạm Hợp Đồng Thương Mại

Khóa luận tốt nghiệp phân tích chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại, áp dụng pháp luật hiện hành và thực tiễn xét xử.

• Tác giả: Po Bích Thủy
• Người hướng dẫn: ThS. Vũ Thị Hòa
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Thương mại
• Đề tài: Chế Tài Bồi Thường Thiệt Hại Trong Hợp Đồng Thương Mại
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHẾ TÀI BUỘC BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái quát về vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm của chế tài trong thương mại
• 1.3. Khái niệm, đặc điểm của chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CHẾ TÀI BUỘC BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Quy định pháp luật Việt Nam về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.2. Bất cập trong việc xác định đền thiệt hại được bồi thường
• 2.3. Bất cập trong việc xác định mức lãi chậm trả do hành vi vi phạm thời hạn thực hiện nghĩa vụ thanh toán
• 2.4. Bất cập trong việc xác định sự kiện bất khả kháng
• 2.5. Bất cập trong việc xác định hiệu lực của thỏa thuận bồi thường thiệt hại ấn định trước trong hợp đồng
• 2.6. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng thực tiễn thi hành pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU VỀ VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHẾ TÀI BUỘC BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG
• 3.1. Những yêu cầu đối với việc hoàn thiện pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.2. Đảm bảo tính thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam
• 3.3. Đảm bảo sự phù hợp với các quy định pháp luật quốc tế
• 3.4. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.4.1. Mở rộng phạm vi thiệt hại được bồi thường
• 3.4.2. Hoàn thiện quy định về xác định mức lãi chậm trả
• 3.4.3. Hoàn thiện các quy định về các trường hợp miễn trách nhiệm
• 3.4.4. Bổ sung thêm quy định về thỏa thuận bồi thường thiệt hại ấn định trước
• 3.5. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về chế tài bồi thường thiệt hại trong hợp đồng thương mại

Chế tài bồi thường là một trong những biện pháp pháp lý quan trọng nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật trong các hợp đồng thương mại. Khi xảy ra thiệt hại hợp đồng, việc áp dụng chế tài bồi thường giúp bù đắp những tổn thất thực tế phát sinh từ hành vi vi phạm. Luật thương mại Việt Nam quy định chi tiết về các trường hợp áp dụng chế tài bồi thường, bao gồm căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, nghĩa vụ chứng minh thiệt hại, và các trường hợp miễn trách nhiệm. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn góp phần duy trì sự ổn định trong các giao dịch thương mại.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của chế tài bồi thường

Chế tài bồi thường được hiểu là biện pháp pháp lý áp dụng khi một bên vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng thương mại, gây ra thiệt hại cho bên kia. Đặc điểm chính của chế tài bồi thường là tính chất bù đắp, nhằm khôi phục lại tình trạng tài chính của bên bị thiệt hại. Luật thương mại quy định rõ các điều kiện để áp dụng chế tài bồi thường, bao gồm sự tồn tại của hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại.

1.2. Nguồn pháp luật về chế tài bồi thường

Luật thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành là nguồn pháp luật chính quy định về chế tài bồi thường. Ngoài ra, các quy định trong Bộ luật Dân sự và Công ước Viên về mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) cũng được áp dụng trong các hợp đồng thương mại quốc tế. Sự kết hợp giữa các nguồn pháp luật này tạo nên một hệ thống pháp lý toàn diện, đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh từ thiệt hại hợp đồng.

II. Thực trạng pháp luật về chế tài bồi thường thiệt hại

Thực tiễn áp dụng chế tài bồi thường trong hợp đồng thương mại cho thấy nhiều bất cập, đặc biệt trong việc xác định mức độ thiệt hại và áp dụng các quy định pháp luật. Mặc dù Luật thương mại đã quy định chi tiết, nhưng sự đa dạng và phức tạp của các giao dịch thương mại hiện đại đòi hỏi sự hoàn thiện hơn nữa. Các vấn đề như xác định sự kiện bất khả kháng, hiệu lực của thỏa thuận bồi thường trước, và mức lãi chậm trả vẫn còn nhiều tranh cãi.

2.1. Bất cập trong xác định thiệt hại

Một trong những thách thức lớn nhất là việc xác định mức độ thiệt hại được bồi thường. Các quy định hiện hành chưa đủ chi tiết để áp dụng trong mọi tình huống, dẫn đến sự không thống nhất trong thực tiễn xét xử. Điều này gây khó khăn cho các bên khi tham gia hợp đồng kinh doanh, đặc biệt trong các giao dịch thương mại quốc tế.

2.2. Vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường

Các quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng cần được làm rõ hơn. Hiện nay, việc xác định sự kiện bất khả kháng và các trường hợp miễn trách nhiệm vẫn còn nhiều tranh cãi, gây khó khăn trong việc áp dụng pháp luật. Điều này đòi hỏi sự hoàn thiện các quy định để đảm bảo tính công bằng và minh bạch.

III. Yêu cầu và kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Để nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài bồi thường, cần hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành. Điều này bao gồm việc mở rộng phạm vi thiệt hại được bồi thường, hoàn thiện quy định về mức lãi chậm trả, và bổ sung các quy định về thỏa thuận bồi thường trước. Đồng thời, cần đảm bảo sự phù hợp giữa các quy định trong nước và pháp luật quốc tế, đặc biệt là Công ước Viên (CISG).

3.1. Hoàn thiện quy định về xác định thiệt hại

Cần có hướng dẫn cụ thể hơn về việc xác định mức độ thiệt hại trong các hợp đồng thương mại. Điều này giúp đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong việc áp dụng chế tài bồi thường, đồng thời giảm thiểu các tranh chấp phát sinh từ việc xác định thiệt hại.

3.2. Đảm bảo tính thống nhất với pháp luật quốc tế

Việc hoàn thiện các quy định về chế tài bồi thường cần đảm bảo sự phù hợp với các quy định của pháp luật quốc tế, đặc biệt là Công ước Viên (CISG). Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch thương mại quốc tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường đang phát triển nhanh chóng tại Việt Nam, các giao dịch thương mại diễn ra liên tục trên mọi lĩnh vực đời sống, từ sản xuất, kinh doanh đến tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu của các chủ thể xã hội. Hệ thống quy phạm pháp luật về hợp đồng thương mại đã thiết lập hành lang pháp lý nhằm bảo đảm cho các bên giao kết và thực hiện hợp đồng an toàn, hiệu quả. Tuy nhiên, thực tiễn thương trường tiềm ẩn nhiều rủi ro xuất phát từ cả nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan, trong đó hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng là vấn đề thường trực, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quyền lợi của các bên cũng như sự ổn định của trật tự kinh tế.

Để duy trì sự bình đẳng, công bằng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên, Nhà nước đã thiết lập các chế tài thương mại. Trong các hình thức chế tài, buộc bồi thường thiệt hại được lựa chọn áp dụng phổ biến và giữ vai trò trung tâm trong việc bù đắp những tổn thất vật chất thực tế phát sinh từ hành vi vi phạm. Mặc dù Luật Thương mại năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2019) và các văn bản hướng dẫn thi hành đã quy định tương đối chi tiết về chế tài này, song quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự phức tạp của các quan hệ kinh doanh mới đã làm bộc lộ nhiều điểm bất cập, gây lúng túng cho các bên tranh chấp lẫn cơ quan tài phán khi áp dụng. Nhận thức rõ tính cấp thiết đó, tác giả Đỗ Bích Thủy đã lựa chọn đề tài "Pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại" cho khóa luận tốt nghiệp của mình tại Hà Nội năm 2024, dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Vũ Thị Hòa Như.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là làm rõ các vấn đề lý luận về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại; phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành; chỉ ra các điểm bất cập, mâu thuẫn; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng trên thực tế.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể theo 3 nội dung:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về vi phạm hợp đồng thương mại, khái niệm, đặc điểm, bản chất và nguồn pháp luật điều chỉnh chế tài buộc bồi thường thiệt hại.
2. Phân tích thực trạng các quy định pháp luật thương mại Việt Nam hiện hành điều chỉnh chế tài buộc bồi thường thiệt hại và đánh giá thực tiễn áp dụng thông qua các bản án xét xử cụ thể của Tòa án nhân dân các cấp.
3. Xác định các yêu cầu nền tảng và đề xuất các kiến nghị lập pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật, đồng thời đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi chế tài này trên thực tế.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống các quy định pháp luật hiện hành về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại, trọng tâm là Luật Thương mại năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2019) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian và hệ thống quy phạm: Khóa luận nghiên cứu các quy định của Luật Thương mại năm 2005 trong mối tương quan với các văn bản pháp luật trước đây (Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989, Luật Thương mại năm 1997), luật chung hiện hành (Bộ luật Dân sự năm 2015), luật chuyên ngành (Luật Xây dựng năm 2014, Luật Hàng không dân dụng năm 2006, Luật Đấu thầu năm 2013), đồng thời đối chiếu với pháp luật của một số quốc gia (Anh, Pháp, Hoa Kỳ, Trung Quốc) và các văn kiện pháp lý quốc tế như Công ước Viên năm 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), Bộ nguyên tắc của UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế (PICC năm 1994).
• Phạm vi thời gian: Khóa luận tập trung nghiên cứu hệ thống pháp luật thực định tính đến năm 2024 và khảo sát các bản án tranh chấp thương mại thực tế diễn ra trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng lý luận dựa trên việc giải nghĩa có hệ thống các khái niệm pháp lý từ Từ điển Tiếng Việt, Từ điển Luật học, giáo trình đại học chuyên ngành và các công trình khoa học pháp lý tiêu biểu. Các định nghĩa nền tảng được trích xuất bao gồm: hợp đồng, hợp đồng thương mại, vi phạm hợp đồng, chế tài trong thương mại và chế tài buộc bồi thường thiệt hại.

Khung pháp lý được tác giả vận dụng gồm hai nhóm:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Luật Thương mại năm 2005 (đặc biệt là các Điều 3, 4, 5, 294, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 315); Bộ luật Dân sự năm 2015 (các Điều 156, 357, 360, 364, 418); Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989; Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng một số quy định về lãi, lãi suất; Luật Đấu thầu năm 2013; Luật Xây dựng năm 2014; Luật Hàng không dân dụng năm 2006; Nghị định số 100/2016/NĐ-CP.
• Nguồn luật quốc tế và pháp luật so sánh: Công ước CISG năm 1980 (các Điều 74, 77, 79, 80); Bộ nguyên tắc PICC năm 1994 (các Điều 7.1.6, 7.2, 7.4.4, 7.4.13); Bộ luật Dân sự Pháp (Điều 1218, Điều 1231-2); Bộ luật Thương mại thống nhất Hoa Kỳ (UCC); Bộ luật Dân sự Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Điều 563).
• Kế thừa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước: Luận án tiến sĩ của Bùi Thị Thanh Hằng (2018); luận văn thạc sĩ của Quách Thúy Quỳnh (2005), Nguyễn Thị Thu Huyền (2013), Ngô Mạnh Hùng (2015), Phan Quốc Kính (2021); bài báo khoa học của Nguyễn Văn Hợi và Trần Ngọc Hiệp (2010), Trần Thị Thanh Thủy (2021), Lê Thị Nhàn (2021), Trần Thị Huệ (2020), Đặng Hồng Dương (2021); giáo trình của Trường Đại học Luật Hà Nội, tác giả Đào Trí Úc, Nguyễn Thị Dung, Dương Anh Sơn, Lê Văn Tranh, Ngô Huy Cương; cùng các tài liệu quốc tế của Mindy Chen-Wishart, Alexander Loke, Burton Ong (2016), E. Allan Farnsworth, Charlie Webb (2006), Nick Sage.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng phương pháp luận chung của phép biện chứng duy vật, kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

• Phương pháp phân tích và chứng minh: Được dùng để mổ xẻ nội dung các quy phạm pháp luật, làm rõ bản chất pháp lý và đánh giá lập luận trong các bản án thực tiễn.
• Phương pháp so sánh pháp lý: Đối chiếu các quy định của Luật Thương mại năm 2005 với Bộ luật Dân sự năm 2015, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989, cũng như với các điều ước và tập quán thương mại quốc tế (CISG, PICC).
• Phương pháp tổng hợp và mô tả: Hệ thống hóa các trường hợp bất cập từ thực tiễn xét xử để rút ra nguyên nhân và định hình nhóm giải pháp hoàn thiện.

Nguồn dữ liệu của khóa luận bao gồm toàn bộ văn bản luật thực định, tài liệu học thuật và 4 bản án thực tế: Bản án phúc thẩm số 01/2023/KDTM-PT của TAND tỉnh Hòa Bình, Bản án sơ thẩm số 01/2022/KDTM-ST của TAND Thị xã Hồng Lĩnh (tỉnh Hà Tĩnh), Bản án phúc thẩm số 02/2020/KDTM-PT của TAND tỉnh Nghệ An và Bản án phúc thẩm số 08/2017/KDTM-PT của TAND tỉnh Tây Ninh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm và cơ sở lý luận về chế tài buộc bồi thường thiệt hại trong quan hệ thương mại. Hợp đồng thương mại được tác giả định nghĩa là sự thỏa thuận giữa các bên (trong đó ít nhất một bên là thương nhân) về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ trong hoạt động thương mại nhằm mục đích sinh lợi. Vi phạm hợp đồng thương mại là việc một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng hoặc theo quy định pháp luật, thể hiện qua ba hình thái: không thực hiện, thực hiện không đầy đủ, và thực hiện không đúng. Hành vi vi phạm có ba đặc điểm cơ bản: phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng hợp pháp; vi phạm một hoặc nhiều nghĩa vụ; và làm phát sinh hậu quả pháp lý đối với các bên cũng như đối với quan hệ hợp đồng.

Về chế tài thương mại, văn bản khẳng định đây là các biện pháp cưỡng chế nhà nước xác định hậu quả pháp lý bất lợi cho bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Chế tài thương mại mang 4 đặc điểm: mang tính cưỡng chế nhà nước; được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật; có căn cứ phát sinh là sự vi phạm hợp đồng; và mang tính tài sản.

Từ đó, chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại được xác định là một hình thức trách nhiệm dân sự đặc thù mang tính tài sản, trong đó bên vi phạm nghĩa vụ phải bù đắp những tổn thất vật chất do mình gây ra cho bên bị vi phạm. Chế tài này mang 5 đặc điểm riêng biệt:

1. Về chủ thể: Chỉ phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ hợp đồng thương mại đã giao kết trước đó; vi phạm liên quan đến bên thứ ba thuộc phạm vi bồi thường ngoài hợp đồng.
2. Về điều kiện tiên quyết: Chỉ phát sinh khi tồn tại một hợp đồng có hiệu lực pháp luật.
3. Về căn cứ hành vi: Buộc phải có hành vi vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng.
4. Về phạm vi thiệt hại: Thiệt hại được bồi thường bắt buộc phải là thiệt hại vật chất thực tế, gồm tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng.
5. Về mức bồi thường: Bên vi phạm có trách nhiệm bồi thường toàn bộ phần thiệt hại thực tế gây ra, phạm vi yêu cầu bồi thường không bị giới hạn bởi giá trị hợp đồng (khác với mức khống chế trần của phạt vi phạm).

Về nguồn pháp luật, văn bản phân tích nguyên tắc áp dụng pháp luật theo Điều 4 và Điều 5 Luật Thương mại năm 2005: ưu tiên áp dụng Luật Thương mại và các luật chuyên ngành điều chỉnh hoạt động thương mại đặc thù (Luật Xây dựng năm 2014, Luật Hàng không dân dụng năm 2006); nếu quan hệ thương mại chưa được quy định thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự; tuân thủ điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; cho phép áp dụng tập quán thương mại quốc tế và luật nước ngoài nếu các bên có thỏa thuận và không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống quy phạm thực định và kiểm chứng qua thực tiễn xét xử các vụ án kinh doanh thương mại.

Theo Điều 303 Luật Thương mại năm 2005, trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh khi đáp ứng đủ 3 căn cứ:

• Có hành vi vi phạm hợp đồng: Bao gồm không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ theo thỏa thuận hoặc theo luật định. Riêng hành vi chậm thực hiện nghĩa vụ thanh toán, Điều 306 Luật Thương mại năm 2005 quy định quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường, đồng thời chịu sự khống chế của mức trần lãi suất theo Điều 357 Bộ luật Dân sự năm 2015 (không quá 20%/năm).
• Có thiệt hại thực tế: Theo khoản 2 Điều 302 Luật Thương mại năm 2005, thiệt hại được bồi thường gồm: giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp (tổn thất tài sản, chi phí hợp lý ngăn chặn hạn chế thiệt hại, chi phí phát sinh với bên thứ ba) và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng. Luật Thương mại năm 2005 không thừa nhận thiệt hại gián tiếp, thiệt hại phi tiền tệ (tổn thất tinh thần, uy tín kinh doanh, thương hiệu), và không đề cập tiêu chí "tính dự đoán trước" như quy định tại Điều 74 CISG năm 1980 hay Điều 7.4.4 PICC năm 1994.
• Hành vi vi phạm là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại: Phải tồn tại mối quan hệ nhân quả trực tiếp theo cặp phạm trù nguyên nhân - kết quả.

Về nghĩa vụ chứng minh thiệt hại (Điều 304 Luật Thương mại năm 2005), bên yêu cầu bồi thường phải chứng minh tổn thất, mức độ tổn thất và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng. Luật Thương mại năm 2005 đã loại bỏ yếu tố lỗi ra khỏi căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại (nguyên tắc lỗi suy đoán), phù hợp với chuẩn mực quốc tế tại Điều 74 CISG năm 1980.

Về nghĩa vụ hạn chế thiệt hại (Điều 305 Luật Thương mại năm 2005), bên bị vi phạm phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất; nếu không thực hiện, bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm bớt mức bồi thường tương ứng.

Về các trường hợp miễn trách nhiệm (khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại năm 2005), bên vi phạm có nghĩa vụ chứng minh một trong bốn trường hợp:

1. Trường hợp miễn trách nhiệm do các bên thỏa thuận (điểm a).
2. Sự kiện bất khả kháng theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự năm 2015 với 3 thuộc tính: khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết (điểm b).
3. Hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia (điểm c, viện dẫn Điều 364 BLDS năm 2015).
4. Vi phạm do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm giao kết hợp đồng (điểm d).

Về quan hệ với các chế tài khác, Điều 315 Luật Thương mại năm 2005 khẳng định áp dụng các chế tài khác không làm mất quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. Riêng với phạt vi phạm, Điều 307 Luật Thương mại năm 2005 quy định: nếu không có thỏa thuận phạt thì chỉ được bồi thường; nếu có thỏa thuận phạt thì được áp dụng cả hai. Quy định này khác biệt với Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015 (yêu cầu phải có thỏa thuận mới được áp dụng đồng thời cả hai chế tài).

Thực tiễn thực thi được khóa luận phản ánh qua 4 bất cập điển hình rút ra từ 4 bản án:

Vấn đề bất cập	Bản án thực tế phân tích	Tóm tắt sự việc và số liệu	Phán quyết của Tòa án và bất cập pháp lý bộc lộ
Xác định phạm vi thiệt hại được bồi thường	Bản án số 01/2023/KDTM-PT ngày 29/03/2023 của TAND tỉnh Hòa Bình	Hợp đồng số 315/BVĐK-TS ngày 25/05/2017 giữa Bệnh viện HB và Công ty CP dược phẩm TS sửa chữa hệ thống RO số 2. Công ty TS chuyển nhượng thầu trái phép 100% cho bên TA (vi phạm điểm a khoản 8 Điều 89 Luật Đấu thầu 2013). Bệnh viện đòi: 15.380 ca chạy thận x 107.000 đồng/ca; chi phí luật sư 120.000.000 đồng; uy tín bị xâm phạm 14.900.000 đồng (10 tháng lương tối thiểu).	Tòa sơ thẩm bác toàn bộ yêu cầu. Tòa phúc thẩm bác chi phí luật sư và uy tín (do là tổn thất gián tiếp/vô hình), nhưng tuyên hủy một phần bản án sơ thẩm để giải quyết lại yêu cầu bồi thường khoản lợi đáng lẽ được hưởng vì cấp sơ thẩm chưa đánh giá thỏa đáng tài liệu, chứng cứ. Bộc lộ sự thiếu công bằng khi loại bỏ hoàn toàn thiệt hại về uy tín và khó khăn trong chứng minh khoản lợi bị bỏ lỡ.
Xác định mức lãi chậm trả nghĩa vụ thanh toán	Bản án số 01/2022/KDTM-ST ngày 20/01/2022 của TAND Thị xã Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh	Hợp đồng mua bán xăng dầu ngày 29/07/2016 giữa DNTN Lý Ng và ông Thái Hữu Tr. Số nợ gốc là 106.398.000 đồng. Thời gian chậm trả 20 tháng 25 ngày. DNTN Lý Ng tự thu thập lãi suất cho vay của 3 ngân hàng (Vietcombank 7,7%-12,2%/năm; Vietinbank 7%-11,2%/năm; Agribank 6%-10%/năm) và yêu cầu tính lãi 25.203.688 đồng.	Tòa án không chấp nhận số liệu đương sự tự đưa ra vì không chứng minh được nguồn gốc, phải tự gửi công văn thu thập lại thông tin lãi suất và tính lại tiền lãi thực tế là 23.368.043 đồng. Bộc lộ sự thiếu thống nhất và chưa có hướng dẫn rõ ràng về phương thức xác thực thông tin lãi suất nợ quá hạn trung bình theo Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP.
Xác định sự kiện bất khả kháng	Bản án số 02/2020/KDTM-PT ngày 19/02/2020 của TAND tỉnh Nghệ An	Hợp đồng mua bán thiếc ngày 02/12/2015 giữa Công ty P và Công ty A. Công ty P tạm ứng 5.316.000.000 đồng. Công ty A không giao hàng với lý do giá thiếc thế giới và Việt Nam giảm mạnh từ 23.000 USD/tấn xuống 16.000 USD/tấn, đồng thời Nghị định 100/2016/NĐ-CP khiến doanh nghiệp không được hoàn thuế VAT. Công ty P khởi kiện đòi gốc và lãi tạm ứng là 7.027.876.000 đồng.	Tòa phúc thẩm giữ nguyên bản án sơ thẩm buộc Công ty A phải trả tiền, nhận định biến động giá và thay đổi chính sách thuế không cấu thành sự kiện bất khả kháng vì Công ty A vẫn có khả năng tiếp tục thực hiện hợp đồng dù chịu thua lỗ. Bộc lộ khoảng trống trong LTM 2005 khi chưa quy định rõ yếu tố "mất hoàn toàn khả năng thực hiện nghĩa vụ" trong điều kiện bất khả kháng.
Xác định hiệu lực thỏa thuận bồi thường ấn định trước	Bản án số 08/2017/KDTM-PT ngày 08/01/2017 của TAND tỉnh Tây Ninh	11 hợp đồng mua bán mủ cao su giữa Công ty T và Công ty N tổng trị giá 36.738.000.000 đồng. Đã tạm ứng 6.000.000.000 đồng, còn thiếu 1.108,8 tấn hàng. Hai bên thỏa thuận: nếu bên nào đơn phương làm sai gây thiệt hại thì bồi thường 8% tổng giá trị hợp đồng. Công ty T khởi kiện đòi bồi thường hơn 18 tỷ đồng.	Tòa án tuyên điều khoản thỏa thuận bồi thường 8% là vô hiệu vì cho rằng các bên đã đánh đồng bản chất bồi thường thiệt hại với phạt vi phạm (vốn bị khống chế tối đa 8% theo Điều 301 LTM 2005). Bộc lộ hạn chế của pháp luật Việt Nam khi chưa thừa nhận chế định bồi thường thiệt hại ước tính/ấn định trước (liquidated damages) như Điều 7.4.13 PICC năm 1994.

Chương 3: Yêu cầu về việc hoàn thiện pháp luật và một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại

Chương 3 đề xuất định hướng và giải pháp cụ thể trên cơ sở kết quả nghiên cứu:

• Hai yêu cầu hoàn thiện pháp luật: Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ giữa Luật Thương mại năm 2005 với hệ thống pháp luật Việt Nam (đặc biệt là Bộ luật Dân sự năm 2015); Bảo đảm sự tương thích, hài hòa với các chuẩn mực và điều ước quốc tế (CISG năm 1980, PICC năm 1994).
• Bốn nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật:
  1. Mở rộng phạm vi thiệt hại được bồi thường: Cho phép yêu cầu bồi thường đối với các tổn thất gián tiếp nếu có mối quan hệ nhân quả và đáp ứng tiêu chí bên vi phạm đã dự đoán trước hoặc buộc phải dự đoán trước tại thời điểm giao kết hợp đồng (tương thích Điều 74 CISG); đồng thời công nhận các tổn thất phi tiền tệ như uy tín thương hiệu, vị thế thị trường và thiệt hại tinh thần theo tinh thần Bộ luật Dân sự năm 2015 và Điều 7.2 PICC năm 1994.
  2. Hoàn thiện quy định về xác định mức lãi chậm trả: Bổ sung phương pháp và quy trình cụ thể để xác định lãi suất nợ quá hạn trung bình của các ngân hàng thương mại, tránh tình trạng mỗi cấp Tòa áp dụng tùy nghi và gây tranh cãi cho các đương sự.
  3. Hoàn thiện quy định về các trường hợp miễn trách nhiệm: Bổ sung điều kiện "mất khả năng thực hiện nghĩa vụ" trong định nghĩa bất khả kháng; quy định rõ trách nhiệm khi vi phạm phát sinh từ lỗi của bên thứ ba (như Điều 79 CISG); bổ sung nguyên tắc kiểm soát điều khoản miễn trách nhiệm nhằm ngăn chặn việc lạm dụng thỏa thuận để trốn tránh nghĩa vụ (tương thích Điều 7.1.6 PICC); tiêu chuẩn hóa các điều kiện áp dụng đối với quyết định của cơ quan quản lý nhà nước.
  4. Bổ sung chế định thỏa thuận bồi thường thiệt hại ấn định trước (liquidated damages): Luật hóa quyền thỏa thuận ấn định trước khoản tiền bồi thường thiệt hại trong hợp đồng, phân định rõ ràng với chế tài phạt vi phạm, cho phép Tòa án điều chỉnh nếu mức ấn định vượt quá xa so với tổn thất thực tế (tương thích Điều 7.4.13 PICC).
• Nhóm kiến nghị nâng cao hiệu quả thực thi: Tăng cường tập huấn nghiệp vụ xét xử thương mại cho Thẩm phán; TANDTC cần phát triển thêm án lệ hướng dẫn phương pháp đánh giá chứng cứ chứng minh khoản lợi bị bỏ lỡ và trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ hạn chế tổn thất của bên bị vi phạm.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện các căn cứ pháp lý của chế tài buộc bồi thường thiệt hại theo Luật Thương mại năm 2005, chỉ rõ cơ chế vận hành của 3 căn cứ phát sinh trách nhiệm (Điều 303), nguyên tắc lỗi suy đoán (Điều 304), nghĩa vụ hạn chế thiệt hại (Điều 305) và 4 trường hợp miễn trách nhiệm (Điều 294).

Kết quả phân tích án lệ thực tế của khóa luận đã chỉ ra những con số và mâu thuẫn điển hình trong áp dụng luật:

• Tại Bản án 01/2023/KDTM-PT: Tòa án bác bỏ yêu cầu đòi bồi thường 120.000.000 đồng chi phí luật sư và 14.900.000 đồng tổn thất uy tín, đồng thời hủy án sơ thẩm do chưa đánh giá đủ căn cứ về yêu cầu bồi thường khoản lợi đáng lẽ được hưởng từ 15.380 ca chạy thận nhân tạo nhân với 107.000 đồng/ca.
• Tại Bản án 01/2022/KDTM-ST: Sự thiếu chuẩn mực trong thu thập dữ liệu lãi suất ngân hàng đã dẫn đến chênh lệch giữa mức yêu cầu của đương sự (25.203.688 đồng) và số tiền Tòa án xác minh lại (23.368.043 đồng) trên nợ gốc 106.398.000 đồng.
• Tại Bản án 02/2020/KDTM-PT: Việc giá thiếc giảm sâu từ 23.000 USD/tấn xuống 16.000 USD/tấn và tác động của chính sách thuế VAT theo Nghị định 100/2016/NĐ-CP đối với khoản tiền 5.316.000.000 đồng không được chấp nhận là sự kiện bất khả kháng.
• Tại Bản án 08/2017/KDTM-PT: Thỏa thuận bồi thường 8% trên giá trị hợp đồng 36.738.000.000 đồng (chậm giao 1.108,8 tấn hàng) bị tuyên vô hiệu do quy định pháp luật hiện hành đánh đồng thỏa thuận này sang phạt vi phạm.

Về đóng góp, khóa luận là công trình nghiên cứu cập nhật, chuyên sâu về chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại sau khi Luật Thương mại năm 2005 được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và 2019. Đóng góp nổi bật của tác giả là đã đối chiếu xuyên suốt giữa lý luận pháp lý, quy phạm thực định, thực tiễn xét xử tại Tòa án và các chuẩn mực quốc tế hiện đại (CISG năm 1980, PICC năm 1994) để đưa ra các kiến nghị lập pháp có luận cứ vững chắc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung văn bản, nghiên cứu còn một số hạn chế nhất định xuất phát từ phạm vi nghiên cứu:

• Dữ liệu thực tiễn chủ yếu tập trung vào các tranh chấp được giải quyết thông qua hệ thống Tòa án nhân dân cấp tỉnh và thị xã; văn bản chưa khảo cứu thực tiễn áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại tại các tổ chức Trọng tài thương mại (như VIAC) - nơi có tần suất áp dụng luật thương mại quốc tế rất cao.
• Khóa luận chưa thực hiện thống kê số lượng lớn trên phạm vi toàn quốc để lượng hóa tỷ lệ các yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại gián tiếp hay thiệt hại uy tín bị bác bỏ.

Hướng nghiên cứu tiếp được mở ra bao gồm: mở rộng nghiên cứu thực tiễn phán quyết trọng tài thương mại; nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp tài chính nhằm xác định định lượng khoản lợi bị bỏ lỡ; và xây dựng khung lý thuyết hoàn thiện về chế định bồi thường thiệt hại ước tính (liquidated damages) trong pháp luật hợp đồng Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự tham khảo về phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa lý luận pháp điển, luật so sánh và thực tiễn xét xử.

Đối với giới hành nghề luật (luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên, trọng tài viên, chuyên viên pháp chế doanh nghiệp), khóa luận cung cấp góc nhìn thực tiễn sâu sắc tại Chương 2 trong việc soạn thảo các điều khoản hợp đồng (điều khoản bồi thường, điều khoản phạt, điều khoản miễn trừ và bất khả kháng), cũng như kinh nghiệm chuẩn bị tài liệu chứng cứ chứng minh thiệt hại thực tế, phương pháp xác định mức lãi chậm trả và kỹ năng tranh tụng khi xảy ra tranh chấp hợp đồng thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định của Luật Thương mại năm 2005, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng phát sinh khi có đủ những căn cứ nào?
Căn cứ Điều 303 Luật Thương mại năm 2005, trừ các trường hợp miễn trách nhiệm theo Điều 294, trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh khi có đủ 3 căn cứ: (1) Có hành vi vi phạm hợp đồng; (2) Có thiệt hại thực tế; (3) Hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại.

2. Luật Thương mại năm 2005 có bắt buộc bên bị vi phạm phải chứng minh yếu tố lỗi của bên vi phạm khi yêu cầu bồi thường thiệt hại không?
Không. Theo Điều 304 Luật Thương mại năm 2005, bên yêu cầu bồi thường chỉ có nghĩa vụ chứng minh tổn thất, mức độ tổn thất và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng. Luật áp dụng nguyên tắc suy đoán lỗi đối với mọi hành vi vi phạm hợp đồng thương mại; nếu bên vi phạm cho rằng mình không có lỗi thì phải tự chứng minh các trường hợp miễn trách nhiệm theo Điều 294.

3. Quy định về quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại trong Luật Thương mại năm 2005 khác gì so với Bộ luật Dân sự năm 2015?
Theo Điều 307 Luật Thương mại năm 2005, nếu các bên có thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm có quyền áp dụng cả hai chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại mà không cần phải thỏa thuận riêng về việc áp dụng đồng thời. Ngược lại, Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các bên bắt buộc phải có thỏa thuận về việc áp dụng đồng thời cả phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại thì mới được áp dụng phối hợp hai chế tài này.

4. Tại sao Tòa án trong Bản án số 02/2020/KDTM-PT của TAND tỉnh Nghệ An không chấp nhận biến động giá thiếc và thay đổi chính sách thuế là sự kiện bất khả kháng?
Tòa án xác định việc giá thiếc giảm sâu (từ 23.000 USD/tấn xuống 16.000 USD/tấn) và việc ban hành Nghị định số 100/2016/NĐ-CP tuy không thể lường trước nhưng bên vi phạm (Công ty A) vẫn còn khả năng thực hiện nghĩa vụ giao hàng dù phải chịu lỗ. Việc không giao hàng là sự lựa chọn chủ quan của doanh nghiệp, do đó không thỏa mãn điều kiện "không thể khắc phục được" theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự năm 2015.

5. Vì sao thỏa thuận bồi thường 8% giá trị hợp đồng trong Bản án số 08/2017/KDTM-PT của TAND tỉnh Tây Ninh bị Tòa án tuyên vô hiệu?
Tòa án nhận định điều khoản thỏa thuận bồi thường 8% thực chất là một thỏa thuận phạt vi phạm trá hình nhưng lại sử dụng từ ngữ bồi thường và ấn định mức 8% tổng giá trị hợp đồng. Do Luật Thương mại năm 2005 chưa ghi nhận chế định bồi thường thiệt hại ước tính (liquidated damages) và chỉ căn cứ bồi thường trên tổn thất thực tế, việc các bên ấn định sẵn tỷ lệ bồi thường đã bị Tòa án quy chiếu sang quy định về phạt vi phạm và tuyên vô hiệu do không đúng quy định.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đỗ Bích Thủy là một công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn có hệ thống, phản ánh trung thực thực trạng áp dụng chế tài buộc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại tại Việt Nam. Bằng việc phân tích sắc bén các bản án thực tế trong tương quan so sánh với Bộ luật Dân sự năm 2015 và các chuẩn mực quốc tế như CISG năm 1980 và PICC năm 1994, tác giả đã chỉ rõ những bất cập về phạm vi thiệt hại, mức lãi chậm trả, sự kiện bất khả kháng và thỏa thuận thiệt hại ước tính. Các đề xuất hoàn thiện lập pháp và nâng cao năng lực xét xử được nêu trong khóa luận có giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn sâu sắc cho quá trình sửa đổi Luật Thương mại trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 của khóa luận cũng khái quát chung vẻ pháp luật của một số quốc gia trên thé giới là pháp luật Pháp va Anh về bôi thường thiệt hai. Từ đó, ta có thé nhận thay một số điểm khác biệt nhất định trong quy định về buộc bôi thường thiệt hai do vi pham hợp đồng thương mại của Việt Nam với pháp luật thể giới. Những van dé được đưa ra nghiên cứu trong chương | đêu là những điều khái quát nhật, cơ bản nhật về chế tài buộc bồi thường thiệt hai trong thương mại. Đây cũng la nên tảng để tác giả tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn về thực trang pháp luật cũng như thực tiễn thực thi các quy định vệ chế tai này trong phân sau của khóa luận.

17 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VẺ CHẾ TÀI BUỘC BỎI THUONG THIET HẠI DO VI PHAM HỢP DONG THƯƠNG MẠI 2. Quy định pháp luật Việt Nam về chế tài buộc bôi thường thiệt hại do viphạm hợp đồng thương mại 2. Căn cứ phat sinh trách: nhiệm bôi thường thiệt hai Theo quy định tại Điêu 303 LTM năm 2005, trừ những trường hợp miễn trách nhiệm tại Điều 204 của Luật nay, có ba căn cứ và chỉ khi co đủ ba căn cứ nay thì trách nhiém bôi thường thiệt hại mới phat sinh: (1) Có hành vi vi pham hợp đồng, (2) Có thiệt hại thực tế; (3) Hành vi vi phạm hợp đông là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại. Có hành vi vi phan hop dong Hành vi vi phạm hợp đồng là căn cứ đầu tiên và cơ bản làm phát sinh trách nhiệm bôi thường thiệt hai nói riêng cũng như các trách nhiệm khác do vi phạm hợp đông thương mại nói chung.

Theo khoản 12 Điều 3 LTM năm 2005, vi phạm hợp đông lả việc một bên không thực hiện, thực hiện không day đủ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ theo thỏa thuận giữa các bên hoặc theo quy định của Luật nay. Tint nhất, việc vi phạm hợp đông chỉ xảy ra khi hợp dong thương mai giữa các bên có tính hợp pháp, tức các bên tham gia giao kết hợp đồng một các hoản toàn tự nguyện, hợp đông ghi nhận sự tư do vẻ ý chí trong thỏa thuận của các bên; vả hợp đông đó có hiệu lực pháp luật. Từ đó, hợp đồng làm phát sinh những nghĩa vụ bắt buộc đối với các bên chủ thể tham gia quan hệ hợp đông, vi vay khi một bên có su lam trái những điều đã cam kết thi bat buôc phải chịu trách nhiệm cho hành vi vi phạm của mình. Ngoài ra, những nghĩa vu bi vi phạm theo quy định tại Điều 3 LTM năm 2005 không chi là những nghĩa vu được các bên thỏa thuân va quy định trong hợp đông thương mại, ma nó còn la những nghĩa vụ được quy định trong pháp luật.

Đây là những điều khoản thường 16, khi giao kết hợp đông, các bên có thé không thöa thuận và không 18 đưa các điều khoản nảy vao trong hợp đồng nhưng vẫn coi là các bên mặc nhiên công nhận những điều khoản đó. Thứ hai, LTM Việt Nam ghi nhận hanh vi vi phạm hợp đồng dưới ba hình thái: (1) không thực hiện; (2) thực hiện không day đủ; (3) thực hiện không đúng nghĩa vụ. Một id việc không thực hiện hợp đông. Không thực hiện hợp đồng la khi một bên không hành đông, ho từ chỗi thực hiện nghĩa vụ của minh đã được ghi nhận trong hợp đông hoặc các nghĩa vụ theo pháp luật.

Hai là thực hiện không đây đủ và thực hiên không đúng nghia vụ. Hành vi thực hiện không day đủ nghĩa vụ là khi bên vi phạm có hành đông, có thực hiện nghĩa vụ tuy nhiên không đây đủ. Việc thực hiện không đúng nghĩa vụ là khi bên vi pham thực hiện sai lệch nghĩa vụ trong hợp đông. Có thé thay, mặc du LTM năm 2005 có sự chia tách song về ban chat, thực hiện không đủ nghĩa vụ hợp đồng là mét dạng của việc thực hiện không đúng nghĩa vu hợp đông.

Như vậy, pháp luật thương mại Việt Nam đã có sự tương đông trong việc xác định khái niệm vi phạm hợp đông so với hệ thông pháp luật trên thé giới, khi sử dung khái niệm vi phạm hợp đông dé chi mọi hành vi không thực hiện đúng hợp déngTM, ké cả việc không thực hiện một phan hoặc toản bộ, chậm thực hiện, thực hiện không du. Trên thực tế, các hành vi vi phạm nghĩa vụ của hợp đông thương mại thường vô cùng da dạng, tùy thuộc vao từng loại hợp đồng, mục dich, đồi tượng hợp đông,. Các hành vi vi phạm phô biến có thé kế đến như vi phạm về chat lượng, sô lượng hang hóa, dich vụ đã thỏa thuận, vi phạm về nghĩa vụ giao hàng, vi phạm về thời hạn thực hiên hợp đông, vi pham nghĩa vụ thanh toán, Riêng về van dé boi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ thanh toán, LTM năm 2005 có quy định cu thé tại Điều 306 như sau: “Trudng hợp bên vi pham *+ Bai Thị Thanh Hằng (2018), Bồi thường thiệt hai do vị phạm hợp đồng, Luận in Tiên sĩ tật học, Trưởng Daihoc Luật Hà Nội tr ó6. 19 hợp đồng chậm thanh toán tiền hàng hay châm thanh toán thủ lao địch vụ và các chi phí hợp lý: khác thì bên bị vi pham hop đồng có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền châm trả đötheo Idi suất no quá han trung binh trên thi trường tai thời diém thanh toán tương ứng với thời gian chậm trả trừ trường hop pháp luật cô thôa thuận khác hoặc pháp luật có quy dinh khác ”.

Như vậy, nêu các bên có thỏa thuận về mức lãi lãi trên số tiên chậm tra thi sẽ áp dụng mức lãi nay, tuy nhiên cần lưu ý mức lãi này không được vượt quá mức tôi đa theo Điều 357 BLDS năm 2015, tức không quá 20%/ năm tính trên số tiên chậm thanh toán Trường hợp các bên chưa có thỏa thuận thì sẽ áp dụng mức lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thi trường tại thời điểm thanh toán. Tuy nhiên, LTM năm 2005 cũng không nêu rõ phương pháp tính mức lãi suất nợ quá hạn trung bình nay. Theo hướng dẫn tại Điều 11 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hai đồng tham phán Tòa án nhân dân tdi cao, Tòa án sé dựa trên mức lãi suất của ít nhất ba ngân hàng thương mại có trụ sở, chỉ nhánh hoặc phòng giao dịch tại tỉnh, thành pho trực thuộc trung ương nơi Tòa án đang giải quyết, xét xử có tru sở tại thời điểm thanh toán (thời điểm xét xử sơ thâm) để quyết định mức lãi suất châm trả. Tuy nhiên, việc phải lựa chọn những ngân hang khác nhau có thé dẫn dén sư chênh lệch về lãi suất trung bình, điều nay có thé dẫn đền trường hợp các bên không đồng tình với mức lãi suất trung bình nay.

Có thiệt hai thực tê Với tính chat 1a một chế tài thương mại nhằm bù đắp những tôn that cho bên bị vi phạm, việc có thiệt hại thực tế lả căn cứ quan trong để xác định việc có phat sinh trách nhiệm bôi thường thiệt hai do vi phạm hợp dong thương mai hay không. Do đó, có thé nói néu không có thiệt hại thực tế ma chỉ có hành vi vi phạm thì không đặt ra vần dé bôi thường thiệt hại. Khoản 2 Điều 302 TLM năm 2005 quy định những thiệt hại vat chat được bôi thường bao gém (1) giá trị tốn that thực té, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu do bên vi phạm gây ra; (2) khoản lợi trực tiếp ma bên bi vi phạm đáng lế được hưởng nêu không có hành vi vi phạm. Thứ nhất, gia tri ton thật thực tế, trực tiếp ma bên bị vi phạm phải chiu do bên vi phạm gây ra.

Co thé thay, LTM Việt Nam nhân mạnh tinh thực tế va trực tiếp của thiệt hại song không có sự giải thích rõ rang. Theo tác giả, thiệt hại thực tế là những thiệt hai vật chat đã xảy ra trên thực tế và có thé quy đôi thành tiền, có thể tính bằng con số cụ thể. Tính trực tiếp của thiệt hai là khi hảnh vi vi pham hợp đồng thương mại là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại. Mặc dù LTM năm 2005 không quy định rõ về những thiệt hại được coi 1a thực tế, trực tiếp nhưng một số nhóm thiệt hai sau đây có thé được bôi thường: - Tôn thất về tài sản: là việc tải sản như hang hóa bị hư hồng, mat mát, trong thực tế có thé là hàng hóa bi giao thiểu so với thỏa thuận, chat lượng hàng hóa bị suy giảm so với hợp đồng do hành vi vi phạm, - Chi phí bên bị vi pham phải bö ra để ngăn chăn va hạn chế thiệt hại do hanh vi vi phạm hợp dong: theo BLDS năm 2015, các chi phí nảy phải có tinh hợp lý, và bên bị vi phạm phải chứng minh được minh đã sử dụng chi phi hợp lý, cân thiết nay để ngăn chăn, hạn chế tôn that.

LTM năm 2005 cũng đặt ra cho bên bị vi phạm nghĩa vu hạn chê thiệt hai ngay khi biết về hành vi vi phạm thì mới có thể được bồi thường toàn bô giá trị tn that. - Chi phi dé thực hiên nghĩa vụ với bên thứ ba: đây là tiền bên bị vi pham buộc phải trả cho bên thứ ba do thực hiện nghĩa vụ phạt vi phạm hoặc bôi thường thiệt hại. Tuy nhiên, việc xác định thiệt hai đến từ giao dịch với bên thứ ba có tính thực tế, trực tiếp hay không van còn nhiều bat cập Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường đánh giá tính trực tiếp của loại tôn that này dựa trên việc bên vi phạm co biết về giao dich giữa bên bi vi phạm và bên thứ ba hay không. So với quy định cũ tại Pháp lệnh hợp đồng kinh tế năm 1080, quy định tại LTM năm 2005 đã có sự tiền bộ hơn.

Cu thể, thay vì sử dụng phương pháp liệt kê như Điều 20 Pháp Lệnh hợp đông kinh tế, L TÌM năm 2005 sử dụng thuật ngữ “gia tri tôn that thực tế, trực tiếp” với mục đích nhân mạnh tính chat thực tế và trực tiếp của loại thiệt hại nảy, phân biệt được nó với khoản lợi đáng lế được hưởng. Đông thời, việc sử dụng thuật ngữ “giá trị tôn thất thực tế, trực tiếp” cũng bao quát hơn việc liệt kê như Pháp lénh hợp đông kinh tê năm 1989, hạn chế tình trạng bö sót những khoản thiệt hại rat đa dạng trên thực tiễn. Như vay, LTM năm 2005 nhân mạnh tính thực tế, trực tiếp của thiệt hại. Do đó, những thiệt hai bị coi 1a gián tiếp sẽ không được bôi thường.