CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG THEO LUẬT ĐỊNH 1. Khái niệm, đặc điểm của chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định 1. Khái niệm chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định Khái niệm tài sản Theo Từ điển Tiếng Việt, tài sản là “mọi giá trị hữu hình (vật chất) hoặc vô hình (tinh thần) đem lại lợi ích thiết thực đối với chủ sở hữu”2. Dưới góc độ pháp lý, tài sản lại được định nghĩa là “các vật có giá trị bằng tiền và là đối tượng của quyền tài sản và các lợi ích vật chất khác.
Tài sản bao gồm vật có thực, vật đang tồn tại và sẽ có như hoa lợi, lợi tức, vật sẽ được chế tạo theo mẫu đã được thỏa thuận giữa các bên, tiền và các giấy tờ trị giá được bằng tiền và quyền tài sản”3. Hay có định nghĩa rằng “Tài sản bao gồm vật , giấy tờ có giá, các quyền tài sản có thể tồn tại dưới hình thức vật chất hoặc phi vật chất; động sản hoặc bất động sản; hữu hình hoặc vô hình; các chứng từ hoặc công cụ pháp lý chứng minh quyền sở hữu hoặc lợi ích đối với tài sản đó”4. Điều 105 BLDS năm 2015 quy định tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tài sản bao gồm bất động sản và động sản.
Bất động sản và động sản có thể là tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai. Nói tóm lại, tài sản là các yếu tố có giá trị vật chất nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt thường ngày, nhu cầu thiết yếu của con người. Khái niệm chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định Trước khi kết hôn, giữa hai bên nam, nữ không chịu sự ràng buộc nào về mặt tài sản. Khi đó, tài sản của mỗi người là tài sản riêng của họ, có quyền tự mình chiếm hữu, sử dụng, định đoạt mà không cần sự đồng ý của chủ thể khác.
Ngược lại, sau khi đã kết hôn, giữa các bên tồn tại mối quan hệ vợ chồng gắn kết bền chặt, lâu dài và giữa họ không chỉ có sự ràng buộc về mặt tình cảm mà còn ràng buộc về mặt tài sản. Vợ chồng có quyền và nghĩa vụ nhất định với tài sản chung hay riêng của mình. Về mặt ngôn ngữ luật học, chế độ tài sản của vợ chồng là “tổng hợp các quy định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung và tài sản riêng”5. Theo hướng cụ thể và chi tiết hơn, chế độ tài sản của vợ chồng là “tổng hợp các quy định pháp luật điều chỉnh về (sở hữu) tài sản của vợ chồng, bao gồm các quy định thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng; về căn cứ xác lập tài sản, quyền 2 Từ điển Tiếng Việt, Tài sản là gì, http://tratu.vn/dict/vn_vn/T%C3%A0i_s%E1%BA%A3n, (truy cập ngày 14/3/2023).
3 Bộ Tư pháp, Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, NXB. Từ điển Bách Khoa, Tư pháp, tr. 4 Nguyễn Ngọc Điệp (2022), Từ Điển Pháp Luật Việt Nam, NXB. Thế giới, tr.
5 Bộ Tư pháp, Viện Khoa học pháp lý (2006), tldd (3), tr. 6 và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung, tài sản riêng; các trường hợp và nguyên tắc chia tài sản giữa vợ và chồng theo luật định”6. Dựa vào các phân tích nêu trên, chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định là việc pháp luật quy định về căn cứ, hình thức xác lập, việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của vợ chồng trong việc sử dụng, định đoạt, chiếm hữu của họ đối với khối tài sản. Vợ chồng có quyền hạn và nghĩa vụ khác nhau đối với tài sản chung hay riêng nhưng vẫn thực hiện theo khuôn khổ mà pháp luật giới hạn.
Đây là cơ chế pháp lý khi vợ chồng không có sự thỏa thuận về tài sản hoặc trường hợp thỏa thuận tài sản bị Tòa tuyên vô hiệu. Đặc điểm chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định Chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định có một số đặc điểm như sau: Thứ nhất, căn cứ xác lập, thay đổi hay chấm dứt chế độ tài sản chỉ phụ thuộc vào việc phát sinh và chấm dứt quan hệ hôn nhân của họ. Chế độ tài sản của vợ chồng chỉ tồn tại trong thời kỳ hôn nhân7, phát sinh tại thời điểm bắt đầu thời kỳ hôn nhân và chấm dứt khi hôn nhân này kết thúc. Khi vợ chồng có đăng ký kết hôn hay trường hợp nam, nữ sống chung với nhau như vợ chồng nhưng đáp ứng các điều kiện để được Nhà nước thừa nhận là vợ chồng, chế độ tài sản của vợ chồng được hình thành, khi đó vợ chồng cùng nhau đóng góp trong việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung của vợ chồng, cùng quản lý, định đoạt và sử dụng khối tài sản chung vào thực hiện nhu cầu chung của gia đình.
Nhưng khi hôn nhân chấm dứt, về cơ bản, giữa vợ chồng không còn ràng buộc nhau về mặt pháp lý. Theo nguyên tắc chung thì tài sản chung của họ sẽ được phân chia trở thành tài sản riêng của mỗi người, có quyền và nghĩa vụ khác nhau trong việc sử dụng và định đoạt tài sản. Thứ hai, chủ thể trong chế độ tài sản của vợ chồng phải là vợ chồng hợp pháp Xét về chủ thể của quan hệ sở hữu trong chế độ tài sản của vợ chồng thì giữa vợ chồng phải tồn tại quan hệ hôn nhân theo quy định của pháp luật, nghĩa là họ cần phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện kết hôn theo như quy định của Luật HNGĐ năm 2014. Ngược lại, chế độ tài sản của vợ chồng sẽ không tồn tại đối với trường hợp hai người sống chung như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn (trừ trường hợp hôn nhân thực tế) hoặc đã đăng ký kết hôn nhưng bị hủy theo quyết định của Tòa án do kết hôn trái pháp luật hay trong các trường hợp không được công nhận quan hệ vợ chồng.
Vì vậy, chủ thể của quan hệ về chế độ tài sản của vợ chồng phải là vợ chồng hợp pháp thông qua sự công nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Vậy nên, chỉ đáp ứng 6 Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật Hôn nhân và gia đình, NXB. Hồng Đức, tr. 7 Thời kỳ hôn nhân là khoảng thời gian tồn tại quan hệ vợ chồng, tính từ ngày đăng kí kết hôn đến khi chấm dứt hôn nhân (Khoản 13 Điều 3 Luật Hôn nhân gia đình năm 2014).
Tuy nhiên, có một số trường hợp hôn nhân thực tế, thời kỳ hôn nhân tính từ khi sống chung đến khi chấm dứt hôn nhân, ở đây, tồn tại quan hệ vợ chồng trước khi kết hôn. 7 yêu cầu quan hệ sở hữu theo quy định dân sự thôi là chưa đủ vì chỉ khi là vợ chồng hợp pháp thì giữa họ mới có thể tồn tại chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định. Thứ ba, chế độ tài sản của vợ chồng chịu sự điều chỉnh chủ yếu của pháp luật hôn nhân và gia đình, đồng thời cũng chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự. Trong quan hệ hôn nhân, chế độ tài sản phải tuân thủ một số quy tắc về chế định tài sản trong hôn nhân để dung hòa lợi ích chung của gia đình, đảm bảo cho nhu cầu thiết yếu của gia đình với lợi ích của mỗi bên vợ, chồng và con cái.
Nếu như ở BLDS 2015, chủ sở hữu có quyền tự mình chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản riêng của họ miễn là không xâm phạm tới quyền và lợi ích của Nhà nước hay của người khác thì trong quan hệ hôn nhân, vợ chồng bị giới hạn quyền này đối với tài sản riêng của vợ, chồng trong một số trường hợp nhất định. Ví dụ, trong trường hợp vợ, chồng có tài sản riêng mà hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng đó là nguồn sống duy nhất của gia đình thì việc định đoạt tài sản này phải có sự đồng ý của chồng, vợ8. Ý nghĩa của chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định Vấn đề quy định tài sản vợ chồng là việc tất yếu lịch sử, quan hệ tài sản của vợ chồng mặc dù mang tính riêng biệt, có sự chi phối của tình cảm nhưng nó vẫn mang bản chất của quan hệ dân sự phần lớn trong đó, diễn ra trong cuộc sống hàng ngày và cần có sự điều chỉnh của pháp luật. Có thể nói chế độ tài sản của vợ chồng có từ rất xa xưa, trải qua rất nhiều giai đoạn lịch sử, cùng với đó là sự học hỏi, kế thừa và phát triển cho đến ngày nay vẫn mang nhiều ý nghĩa quan trọng.
Thứ nhất, quy định về chế độ tài sản của vợ chồng có ý nghĩa trong việc xác định quyền và nghĩa vụ của hai bên đối với các loại tài sản trong mối quan hệ vợ chồng. Khi hai bên nam nữ kết hôn với nhau trở thành vợ chồng hợp pháp thì dù chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận hay luật định thì pháp luật đều có quy định riêng. Pháp luật quy định rõ về khái niệm tài sản chung và tài sản riêng, nguồn gốc hay thời gian hình thành nên tài sản chung và riêng, cũng quy định về vấn đề quản lý, sử dụng, định đoạt những tài sản đó như thế nào. Đồng thời, việc phân chia tài sản thành tài sản chung hay riêng còn nhằm xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi bên vợ hoặc chồng đối với từng loại tài sản này để có cách xử sự sao cho hợp lý, hợp pháp trong quản lý, sử dụng và định đoạt tài sản.
Quy định pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng cũng là cơ sở tạo điều kiện để vợ chồng chủ động hơn trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình đối với khối tài sản của họ. Thứ hai, quy định có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ dân sự. 8 Khoản 4 Điều 44 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. 8 Khi tham gia vào các giao dịch dân sự, việc hiểu hay nắm rõ tình hình kinh tế của những bên còn lại giúp bên thứ ba đánh giá được rủi ro có thể xảy ra khi tiến hành trao đổi, mua bán, chuyển giao quyền nghĩa vụ hay tặng cho tài sản đối với một hoặc hai bên vợ chồng.
Đổng thời, người thứ ba tham gia giao dịch cần phải biết trường hợp nào hợp đồng đó được đảm bảo thực hiện từ tài sản chung, tài sản riêng của vợ, chồng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình.