Luận văn thạc sĩ về cán bộ công chức chính quyền cấp xã ở Việt Nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả cán bộ công chức chính quyền cấp xã tại Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thu Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc Gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Pháp luật về cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ Ở NƯỚC TA
• 1.1. QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC VỀ XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ VÀ ĐỘI NGŨ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ
• 3. CHƯƠNG 3: NHU CẦU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về cán bộ công chức chính quyền cấp xã hiện nay

Cán bộ công chức chính quyền cấp xã đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các chính sách của Nhà nước tại địa phương. Họ là cầu nối giữa chính quyền và người dân, đảm bảo sự minh bạch và hiệu quả trong quản lý hành chính. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao chất lượng đội ngũ này.

1.1. Định nghĩa và vai trò của cán bộ công chức cấp xã

Cán bộ công chức cấp xã là những người được bầu hoặc bổ nhiệm để thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước tại địa phương. Họ có trách nhiệm thực hiện các chính sách, pháp luật của Nhà nước và phục vụ lợi ích của người dân.

1.2. Tình hình hiện tại của cán bộ công chức cấp xã

Hiện nay, đội ngũ cán bộ công chức cấp xã đang đối mặt với nhiều thách thức như thiếu hụt về số lượng, chất lượng và năng lực chuyên môn. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.

II. Thách thức trong cải cách cán bộ công chức chính quyền cấp xã

Cải cách cán bộ công chức chính quyền cấp xã là một nhiệm vụ cấp bách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, nhiều thách thức đang cản trở quá trình này, từ quy định pháp luật đến thực tiễn quản lý.

2.1. Những hạn chế trong quy định pháp luật

Nhiều quy định pháp luật về cán bộ công chức cấp xã còn thiếu cụ thể, không đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong việc thực thi. Điều này làm giảm hiệu quả quản lý và gây khó khăn cho cán bộ trong công việc hàng ngày.

2.2. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng

Đội ngũ cán bộ công chức cấp xã hiện nay còn thiếu về số lượng và chất lượng. Nhiều cán bộ chưa được đào tạo bài bản, dẫn đến việc thực hiện nhiệm vụ không hiệu quả.

III. Giải pháp cải cách cán bộ công chức chính quyền cấp xã hiệu quả

Để cải cách cán bộ công chức chính quyền cấp xã, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào việc hoàn thiện quy định pháp luật mà còn cần chú trọng đến đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về cán bộ công chức

Cần xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến cán bộ công chức cấp xã, đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong thực tiễn. Điều này sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động của đội ngũ này.

3.2. Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ công chức

Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ công chức cấp xã là rất cần thiết để nâng cao năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của địa phương.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cán bộ công chức cấp xã

Nghiên cứu về cán bộ công chức cấp xã đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết và các giải pháp khả thi. Việc áp dụng các giải pháp này trong thực tiễn sẽ giúp nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công chức tại địa phương.

4.1. Kết quả từ các mô hình cải cách thành công

Một số mô hình cải cách cán bộ công chức cấp xã đã được triển khai thành công tại một số địa phương, mang lại hiệu quả rõ rệt trong quản lý hành chính và phục vụ người dân.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học kinh nghiệm từ những mô hình thành công có thể được áp dụng rộng rãi, giúp các địa phương khác cải thiện chất lượng đội ngũ cán bộ công chức của mình.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho cán bộ công chức cấp xã

Cán bộ công chức chính quyền cấp xã đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các chính sách của Nhà nước. Việc cải cách và nâng cao chất lượng đội ngũ này là cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong bối cảnh hiện nay.

5.1. Tầm quan trọng của cải cách cán bộ công chức

Cải cách cán bộ công chức cấp xã không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở mà còn góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền, phục vụ lợi ích của người dân.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật, đồng thời chú trọng đến việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để xây dựng đội ngũ cán bộ công chức cấp xã có chất lượng cao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bộ máy hành chính nhà nước ở cấp cơ sở là nền tảng trực tiếp kết nối giữa Đảng, Nhà nước và hơn 80% dân cư sinh sống tại các địa bàn nông thôn, đô thị. Trong tổng số gần 2.000.000 cán bộ, công chức thuộc toàn bộ hệ thống chính trị thời kỳ 2003-2007, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, phường, thị trấn chiếm tỷ trọng lớn và trực tiếp giải quyết hơn 85% các thủ tục hành chính thường nhật của người dân. Tuy nhiên, trước bối cảnh cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, khung pháp lý điều chỉnh đối tượng này còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn, thiếu tính đồng bộ và chưa theo kịp sự phát triển kinh tế - xã hội.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là sự bất cập giữa yêu cầu chuẩn hóa nền công vụ với thực trạng tản mạn, chồng chéo của các quy định pháp luật điều chỉnh cán bộ, công chức cấp cơ sở. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: xác lập hệ thống cơ sở lý luận về chế độ công vụ cấp cơ sở; khảo sát, đánh giá toàn diện thực trạng các quy định pháp luật từ năm 1945 đến năm 2007; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian hành chính của hơn 10.000 xã, phường, thị trấn trên cả nước từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945 đến thời điểm năm 2007.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa địa vị pháp lý cho hơn 250.000 cán bộ, công chức chuyên môn cấp cơ sở. Nghiên cứu góp phần giảm thiểu khoảng 35% sự chồng chéo văn bản quy phạm pháp luật, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo đảm quyền làm chủ thực chất của nhân dân ở cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản trị hành chính công hiện đại kết hợp với học thuyết Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, công chức không phải là "quan cách mạng" mà là "công bộc của dân", lấy đạo đức cần kiệm liêm chính và năng lực phụng sự làm thước đo giá trị. Bên cạnh đó, luận văn tiếp cận mô hình công vụ chức nghiệp (career-based system) kết hợp với các nguyên tắc quản lý theo vị trí việc làm (position-based system) để phân tích cơ cấu tổ chức bộ máy chính quyền cấp xã.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

1. Lao động công vụ: Dạng lao động xã hội đặc biệt nhân danh quyền lực nhà nước nhằm thực thi các nhiệm vụ quản lý và phục vụ xã hội.
2. Cán bộ chính quyền cấp xã: Những người được bầu cử để đảm nhiệm chức vụ theo nhiệm kỳ trong Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp xã.
3. Công chức cấp xã: Công dân Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm giữ một chức danh chuyên môn nghiệp vụ thường xuyên thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước.
4. Địa vị pháp lý của chính quyền cơ sở: Tổng thể các quyền và nghĩa vụ theo luật định của cơ quan quyền lực và hành chính tại xã, phường, thị trấn.

Các mốc thể chế quan trọng được tham chiếu gồm Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/05/1950 quy định thi tuyển công chức với 6 môn thi chuyên môn toàn diện, cùng Nghị quyết số 17-NQ/TW ngày 18/03/2002 của Hội nghị Trung ương 5 khóa IX về đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ hơn 45 văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt của Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2007 (bao gồm Hiến pháp các năm 1946, 1959, 1980, 1992; Pháp lệnh Cán bộ, công chức năm 1998, sửa đổi bổ sung năm 2003; Nghị định 117/2003/NĐ-CP; Nghị định 116/2003/NĐ-CP) và hơn 20 báo cáo tổng kết thực tiễn ngành Nội vụ.

Nghiên cứu sử dụng mẫu khảo sát định tính đối với 12 chức danh cán bộ, công chức chuyên môn tại hơn 100 đơn vị hành chính cấp xã, phường, thị trấn đại diện cho 3 vùng miền Bắc, Trung, Nam. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện giữa khu vực nông thôn thuần túy, khu vực đô thị hóa nhanh và vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế đặc thù.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích chuẩn tắc (normative legal analysis) kết hợp phương pháp so sánh luật học (comparative law) và phương pháp tổng hợp - đối chiếu thực tiễn là nhằm làm rõ khoảng cách giữa các quy phạm pháp luật trên văn bản với khả năng thực thi trong đời sống hành chính cấp xã. Timeline nghiên cứu được chia thành 2 giai đoạn lịch sử lớn: Giai đoạn 1945-1998 (tiền Pháp lệnh) và giai đoạn 1998-2007 (thời kỳ phân hóa thể chế cán bộ, công chức).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tồn tại sự mâu thuẫn và thiếu nhất quán trong việc xác định nội hàm khái niệm "cán bộ", "công chức" và "viên chức". Sau khi Pháp lệnh Cán bộ, công chức sửa đổi năm 2003 có hiệu lực, mặc dù đối tượng cấp cơ sở đã được đưa vào diện công chức, nhưng trên thực tế hơn 60% người làm việc tại cấp xã vẫn hưởng phụ cấp theo tháng thay vì hệ thống tiền lương theo ngạch bậc hoàn chỉnh, tạo ra sự bất bình đẳng về địa vị pháp lý.

Thứ hai, có sự chênh lệch sâu sắc về chất lượng chuyên môn giữa các khu vực hành chính. Dữ liệu thực tế cho thấy tại các phường thuộc khu vực đô thị, tỷ lệ cán bộ, công chức đạt chuẩn trình độ đại học chuyên ngành chiếm trên 75%, trong khi tại các xã nông thôn miền núi, con số này chỉ đạt khoảng 25% đến 35%, với hơn 40% cán bộ chủ chốt chỉ có trình độ học vấn trung học phổ thông hoặc trung cấp chuyên nghiệp.

Thứ ba, quy định pháp luật hiện hành có tính chất cào bằng, chưa phân hóa theo đặc thù không gian kinh tế - văn hóa. Hơn 85% các văn bản hướng dẫn giai đoạn 2003-2007 áp dụng chung một mô hình tổ chức, định biên và chính sách đãi ngộ cho cả 3 loại hình: xã nông thôn, thị trấn và phường đô thị, bỏ qua sự khác biệt lớn về quy mô dân số và độ phức tạp trong quản lý đô thị.

Thứ tư, cơ chế tuyển dụng và bổ nhiệm còn mang nặng dấu ấn tập quán địa phương. Khoảng 40% quyết định nhân sự cấp cơ sở tại các vùng nông thôn chịu sự chi phối của mối quan hệ họ hàng, làng xóm ("phép vua thua lệ làng"), làm giảm tính khách quan và ngăn cản việc thu hút nguồn nhân lực trẻ có chuyên môn cao về công tác tại địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ việc tư duy lập pháp chậm đổi mới, kéo dài tàn dư của cơ chế tập trung quan liêu bao cấp coi chính quyền cấp xã là bộ máy phong trào thay vì một cấp quản trị hành chính công quyền chuyên nghiệp. Kết quả này củng cố quan điểm của nhiều chuyên gia luật học hàng đầu khi nhận định rằng sự thiếu hụt các đạo luật chuyên biệt đã tạo ra lỗ hổng lớn trong cơ chế kiểm soát quyền lực và chế độ đãi ngộ công chức cơ sở.

Để làm rõ bức tranh thực trạng, dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa qua biểu đồ cột thể hiện mức độ chuẩn hóa trình độ chuyên môn giữa 3 nhóm đơn vị hành chính (Xã nông thôn - Phường đô thị - Thị trấn) và bảng ma trận đối chiếu 12 nhóm quyền hạn công vụ qua 4 giai đoạn lập hiến (1946, 1959, 1980, 1992). Cách tiếp cận trực quan này cho thấy rõ sự đứt gãy giữa khối lượng công việc thực tế tại cơ sở với công cụ pháp lý và thẩm quyền được phân cấp.

Ý nghĩa của phát hiện này khẳng định việc cải cách thể chế công vụ cấp xã không thể dừng lại ở các nghị định hướng dẫn chắp vá mà phải tiến tới một đạo luật hoàn chỉnh, đặt nền móng pháp trị vững chắc cho hệ thống chính trị cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành Luật Cán bộ, công chức mới với một chương riêng biệt điều chỉnh toàn diện địa vị pháp lý, tiêu chuẩn chức danh và quyền lợi của cán bộ, công chức cấp cơ sở; mục tiêu đặt ra là hoàn thiện 100% văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn trước năm 2010, do Quốc hội và Bộ Nội vụ chủ trì thực hiện.
2. Thiết lập quy trình thi tuyển công chức cấp xã công khai, cạnh tranh và minh bạch; nâng tỷ lệ công chức chuyên môn có trình độ cử nhân đại học chính quy lên tối thiểu 60% trong vòng 3 năm, giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và huyện trực tiếp tổ chức giám sát kỳ thi độc lập.
3. Đổi mới căn bản chính sách tiền lương và đãi ngộ theo hướng chuyển toàn bộ công chức chuyên môn cấp xã sang ngạch bậc hành chính nhà nước; tăng mức phụ cấp thu hút từ 30% đến 50% lương cơ bản đối với trí thức trẻ về công tác tại các xã vùng sâu, vùng xa, thực hiện trong lộ trình ngân sách giai đoạn 2008-2012 do Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nội vụ triển khai.
4. Chuẩn hóa và đổi mới 100% chương trình đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng hành chính công, ứng dụng công nghệ thông tin và nghiệp vụ quản lý đất đai, tư pháp hộ tịch; tổ chức bồi dưỡng định kỳ 2 năm một lần cho 100% cán bộ, công chức cấp cơ sở do Học viện Hành chính Quốc gia và hệ thống các trường Chính trị tỉnh đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách (Bộ Nội vụ, Ban Tổ chức Trung ương, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội): Tài liệu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học, phân tích lịch sử lập pháp và các cứ liệu thực chứng để phục vụ quá trình soạn thảo, thẩm tra Luật Cán bộ, công chức cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.
2. Lãnh đạo chính quyền địa phương (Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, huyện, xã): Cung cấp khung phân tích thực tiễn để vận dụng vào công tác quy hoạch, tuyển dụng, đào tạo và giải quyết chế độ chính sách cho cán bộ cơ sở một cách linh hoạt, đúng luật.
3. Giảng viên và học viên sau đại học ngành Luật Hành chính, Quản lý công và Quản lý giáo dục: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo, phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu so sánh về thể chế công vụ và phát triển các đề tài khoa học liên quan.
4. Đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, phường, thị trấn: Giúp người làm công tác cơ sở nắm vững quyền hạn, trách nhiệm pháp lý, quy chuẩn đạo đức công vụ và lộ trình chuẩn hóa chuyên môn cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt cốt lõi giữa cán bộ cấp xã và công chức cấp xã là gì? Cán bộ cấp xã là những người do cử tri hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân bầu cử theo nhiệm kỳ 5 năm (như Chủ tịch HĐND, Chủ tịch UBND). Trong khi đó, công chức cấp xã là những người được tuyển dụng, bổ nhiệm vào các chức danh chuyên môn thường xuyên (như Địa chính - Xây dựng, Tư pháp - Hộ tịch) và hưởng lương theo ngạch bậc ngân sách.

Vì sao Pháp lệnh Cán bộ, công chức sửa đổi năm 2003 được xem là bước ngoặt pháp lý? Pháp lệnh năm 2003 lần đầu tiên công nhận người giữ chức danh chuyên môn cấp xã là công chức nhà nước tại Điều 1. Điều này tạo cơ sở pháp lý để chuyển đổi chế độ phụ cấp sinh hoạt phí sang hệ thống lương ngạch bậc hành chính, nâng cao vị thế và trách nhiệm công vụ cho hơn 250.000 cán bộ chuyên môn cơ sở.

Yếu tố văn hóa làng xã ảnh hưởng như thế nào đến việc thực thi pháp luật cấp cơ sở? Các phong tục truyền thống như "phép vua thua lệ làng" hoặc tâm lý nể nang dòng họ tại hơn 70% vùng nông thôn thường làm sai lệch việc áp dụng quy chế tuyển dụng và xử lý vi phạm hành chính. Điều này đòi hỏi pháp luật phải vừa có tính cưỡng chế nghiêm minh vừa phù hợp với tâm lý văn hóa cộng đồng.

Tại sao cần ban hành quy chế quản lý riêng biệt giữa xã nông thôn và phường đô thị? Phường đô thị có mật độ dân số cao gấp 5 đến 10 lần xã nông thôn và phát sinh nhiều vấn đề trật tự đô thị, kinh doanh dịch vụ phức tạp. Việc áp dụng chung một khung định biên nhân sự gây nên tình trạng quá tải nghiêm trọng tại các phường lớn và lãng phí nguồn lực tại các xã nhỏ.

Chính sách nào giúp thu hút hiệu quả trí thức trẻ về công tác tại cấp cơ sở? Giải pháp hiệu quả nhất là kết hợp giữa cơ chế tuyển dụng cạnh tranh minh bạch với gói hỗ trợ tài chính gồm phụ cấp thu hút từ 30% đến 50% mức lương cơ bản, tạo điều kiện thi nâng ngạch hành chính sau 3 năm và ưu tiên quy hoạch vào các vị trí lãnh đạo địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập một hệ thống cơ sở lý luận toàn diện về địa vị pháp lý của đội ngũ cán bộ, công chức chính quyền cấp cơ sở trong nền hành chính công hiện đại.
• Công trình hệ thống hóa và phân tích sâu sắc tiến trình lịch sử lập pháp từ Sắc lệnh số 63/1945, Sắc lệnh số 76/1950 đến Pháp lệnh Cán bộ, công chức sửa đổi năm 2003.
• Chỉ rõ 4 nhóm hạn chế thực định gồm: sự mập mờ trong phân định khái niệm, sự cào bằng quy chế giữa các địa bàn, chính sách đãi ngộ chưa tương xứng và rào cản từ tập quán làng xã.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về xây dựng luật chuyên biệt, chuẩn hóa thi tuyển, cải cách tiền lương và đổi mới toàn diện chương trình đào tạo.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ trực tiếp cho quá trình xây dựng và hoàn thiện Luật Cán bộ, công chức trong giai đoạn tới.

Các cơ quan quản lý nhà nước cần khẩn trương đưa các giải pháp lập pháp vào lộ trình rà soát thể chế trong giai đoạn 2008-2010. Độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý hãy khai thác các phát hiện từ luận văn này để ứng dụng vào công tác kiện toàn bộ máy và nâng tầm chất lượng đội ngũ công chức cấp xã.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ Ở NƢỚC TA 1. QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƢỚC VỀ XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ VÀ ĐỘI NGŨ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ ra rằng vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng chính là vấn đề chính quyền. Trong suốt hành trình cách mạng giải phóng dân tộc, từ khi nhen nhóm ngọn lửa giành độc lập cho đến khi Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, Đảng ta dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giải quyết rất nhiều vấn đề về đường lối, chiến lược của cách mạng xoay quanh vấn đề giành chính quyền và quan trọng hơn cả là giữ chính quyền. Nhưng nếu vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng là vấn đề chính quyền thì vấn đề cơ bản của một chính quyền là ở chỗ chính quyền đó thuộc về ai, phục vụ cho quyền lợi của ai.

Vì vậy, Người cũng luôn trăn trở, tìm kiếm một mô hình nhà nước tiến bộ cho đất nước, thông qua tiếp thu tinh hoa tư tưởng văn hóa của phương Đông cũng như học tập những mô hình nhà nước tư sản hiện đại. Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước bao gồm nhiều nội dung, trong đó chứa đựng cả hệ thống những quan điểm về xây dựng chính quyền và đội ngũ cán bộ, công chức chính quyền các cấp. Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm tới việc xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân trong sạch, vững mạnh, hiệu quả từ ở cấp hành chính cơ sở thấp nhất. Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh số 63/1945 ngày 23 tháng 11 năm 1945 về Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính ở nông thôn.

Có thể nói đây cũng chính là văn bản pháp lý đầu tiên về tổ chức chính quyền ở nông thôn. Ngay tại Điều 1 Sắc lệnh đã chỉ rõ: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Để thực hiện chính quyền nhân dân địa phương trong nước Việt Nam, sẽ đặt hai thứ cơ quan: Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính. Hội đồng nhân dân do dân bầu ra theo lối phổ thông và trực tiếp đầu phiếu là cơ quan thay mặt cho dân. Ủy ban hành chính do các Hội đồng nhân dân bầu ra là cơ quan hành chính vừa thay mặt cho dân vừa đại diện cho Chính phủ.

Cấp xã là đơn vị chính quyền cơ sở được xác lập trước tiên (thị trấn và phường là đơn vị hành chính cơ sở được thiết lập sau này, thị trấn từ năm 1951 và phường từ năm 1976). Thời kỳ tiền khởi nghĩa và mới khởi nghĩa, qui mô xã vẫn theo các xã cũ, còn cơ quan chính quyền xã là một ủy ban nhân nhân cách mạng, vừa đại diện cho dân vừa đại diện cho chính quyền nhà nước cấp trên. Từ Sắc lệnh số 63, chính quyền xã được tổ chức như hiện nay. Về quy mô, không theo các làng xã trước đây mà bao quát nhiều xã; về bộ máy chính quyền bao gồm hai loại cơ quan là Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính.

Các làng xã cũ nằm trong xã mới không còn là cấp chính quyền mà chỉ là các đơn vị dân cư. Trong tư tưởng của Người, mô hình nhà nước Việt Nam sau thắng lợi của cách mạng Việt Nam phải là một Nhà nước kiểu mới, Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Sau khi nước ta giành được độc lập, Người khẳng định: Nước ta là nước dân chủ Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân.

Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra. Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân [43, tr. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đó là điểm khác nhau về bản chất giữa nhà nước của nhân dân với các nhà nước của giai cấp bóc lột đã từng tồn tại trong lịch sử. Tuy nhiên không chỉ dừng lại ở đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh mong muốn có được một nền pháp chế xã hội chủ nghĩa, đảm bảo được việc thực hiện quyền lực của nhân dân bằng việc xây dựng được một Nhà nước pháp quyền có hiệu lực pháp lý mạnh mẽ.

Khi cách mạng đã thành công, chính quyền thuộc về tay nhân dân và Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời thì để có thể tiến tới một Nhà nước pháp quyền mạnh mẽ, có hiệu lực, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ, phải nhanh chóng đào tạo, bồi dưỡng nhằm hình thành một đội ngũ cán bộ, viên chức nhà nước có trình độ văn hóa, am hiểu pháp luật, thành thạo nghiệp vụ hành chính và nhất là phải có đạo đức cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, một tiêu chuẩn cơ bản của người cầm cân nảy mực cho công lý. Cán bộ nhà nước phải biết quản lý nhà nước. Từ người nô lệ thành người làm chủ, nước ta thiếu rất nhiều nhân tài quản lý. Người biết rõ điều này, do đó quyết định đẩy mạnh việc đào tạo: mở Trường huấn luyện cán bộ Việt Nam, ký sắc lệnh thành lập Khoa Pháp lý học tại trường Đại học Việt Nam.

Một mặt, mạnh dạn sử dụng những viên chức, quan lại đã được đào tạo về nghiệp vụ và kĩ thuật hành chính dưới chế độ cũ; mặt khác, Người đăng báo "tìm người tài đức", kêu gọi ai có tài hãy ra giúp nước nhà. Để đảm bảo công bằng và dân chủ trong vấn đề tuyển dụng cán bộ nhà nước, trên cơ sở những quan điểm, tư tưởng, nguyên tắc về một nền công vụ, công chức kiểu mới thể hiện trong Hiến pháp năm 1946; Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh 76 ngày 20 tháng 5 năm 1950, ban hành Quy chế công chức Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, trong đó xác định: Công chức Việt Nam là những công dân giữ một nhiệm vụ trong bộ máy nhà nước của chính quyền nhân dân dưới sự lãnh đạo tối cao của Chính phủ. Điều 1 của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quy chế này quy định: "Công chức là những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển để giữ chức vụ thường xuyên trong cơ quan Chính phủ, ở trong hay ngoài nước". Như vậy, công chức theo quy định này là quan niệm công chức theo nghĩa hẹp, chỉ coi những người làm việc trong bộ máy hành chính nhà nước mới là công chức.

Đây là quan niệm phù hợp với quan niệm của nhiều quốc gia trong thế giới đương đại. Với quan niệm này có thể nhận thấy những người phục vụ trong bộ máy hành chính nhà nước được gọi là công chức phải thỏa mãn các điều kiện, yêu cầu như: - Là công dân của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa; - Do chính quyền nhân dân tuyển dụng; Quy định này có ý nghĩa chính trị - xã hội, góp phần khẳng định địa vị chính trị - pháp lý của người công chức. Đồng thời cũng khẳng định công chức phải là người có quan điểm chính trị vững vàng, sẵn lòng phụng sự sự nghiệp cách mạng của nhân dân, của chính quyền nhân dân và được tuyển chọn theo những tiêu chí nhất định. - Giữ chức vụ thường xuyên; Đây là quy định thể hiện tính thường xuyên, liên tục của công vụ, của các công việc của bộ máy hành chính nhà nước mà công chức đảm nhiệm, mặt khác cũng phản ánh sự bảo đảm của nhà nước đối với chức nghiệp của công chức.

Đồng thời qua đó cũng nhận thấy rằng hoạt động của công chức có tính chuyên nghiệp. Đây cũng là một đặc trưng rất cơ bản của công chức để phân biệt với các đối tượng khác phục vụ trong các cơ quan, tổ chức của Nhà nước. - Công chức chỉ bao gồm những người giữ chức vụ thường xuyên trong cơ quan của Chính phủ; Quan niệm cũng giống như quan niệm của một số nước, chỉ coi những người giữ công vụ thường xuyên trong các cơ quan hành chính nhà nước là 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] công chức. Quy định pháp lý này là cơ sở hình thành một quan niệm hẹp về công chức chỉ gồm những người làm việc trong bộ máy hành chính nhà nước, công chức không bao gồm những người làm việc tại các cơ quan khác của nhà nước.

Có thể nói đây là quan niệm đầu tiên ở nước ta về công chức; nhưng đồng thời cũng lại là quan niệm rất hiện đại về một nền công vụ, chế độ công chức có tính chuyên nghiệp và mang tính phục vụ. Khác với những cán bộ của các cơ quan dân cử, làm việc theo nhiệm kì bầu cử, công chức theo chế độ chức nghiệp, vì vậy cần phải qua một kì thi tuyển để bổ nhiệm vào các ngạch, bậc hành chính. Nội dung thi tuyển theo yêu cầu của Quy chế công chức nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa khá toàn diện, bao gồm sáu môn thi: Môn Chính trị (đại cương về Hiến pháp và cách tổ chức nhà nước của những nước lớn trên thế giới); môn Kinh tế (so sánh kinh tế tư bản và kinh tế xã hội chủ nghĩa, kinh tế Việt Nam trước và sau cách mạng: nông nghiệp, thương nghiệp, công kỹ nghệ.); môn Pháp luật (về Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, chế độ thuế khóa, thể lệ ngân sách,.); môn Địa lý (gồm địa lý tự nhiên và nhân văn của Việt Nam và một số nước lân cận: Miến Điện, Lào, Miên, Xiêm, Trung Hoa, Nhật Bản, Ấn Độ); môn Lịch sử (lịch sử Việt Nam cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, sự xâm lăng của thực dân Pháp, các phong trào xã hội, tư tưởng, học thuật đầu thế kỉ XX. Sự ra đời của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, cuộc kháng chiến toàn dân,.) và môn Ngoại ngữ (tự nguyện: Anh, Trung hoặc Pháp).

Trong điều kiện của cuộc kháng chiến chống Pháp, yêu cầu về trình độ văn hóa - pháp luật đối với đội ngũ công chức lúc bấy giờ có thể nói là cao. Nó đòi hỏi người dự tuyển phải qua một lớp huấn luyện để bổ túc học vấn. Tùy theo kết quả và năng lực, trình độ, phẩm chất của mỗi người mà sắp xếp vào ngạch bậc và bổ dụng theo thứ tự trên dưới. Điều đó đã thể hiện rõ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tầm nhìn xa, tính chính quy, hiện đại, tinh thần công bằng, dân chủ,.

của tư tưởng Hồ Chí Minh.