CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các nghiên cứu về cảm xúc 1. Những nghiên cứu về cảm xúc trên thế giới Vào những năm 30 của thể kỷ XX, Vưgôtxki đã nhận xét: lĩnh vực xúc cảm – tình cảm và mối liên hệ gắn bó của nó với tưởng tượng vẫn còn là vấn đề bí hiểm đối với tâm lý học hiện đại.
Bị chi phối bởi quan niệm cho rằng, trí tuệ là yếu tố duy nhất quy định sự thành bại trong cuộc đời mỗi người, do đó không ít các nhà khoa học đã đổ xô vào các công trình nghiên cứu trí tuệ, còn lĩnh vực xúc cảm – tình cảm thì dường như rất ít được chú ý tới, thậm chí còn bị gạt ra khỏi đối tượng nghiên cứu của tâm lý học. [dẫn theo 24, tr.6] Cuối thế kỉ XX, nhiều tác giả Phương Tây rất quan tâm tới đời sống cảm xúc của con người. Trong cuốn “Trí tuệ cảm xúc” ngoài việc nhấn mạnh “những cảm xúc của chúng ta giúp chúng ta đương đầu với những cảnh ngộ và nhiệm vụ quá quan trọng đề có thể trao riêng cho trí tuệ…Chúng ta đã cường điệu giá trị và tầm quan trọng của lý trí thuần túy được đo bằng IQ trong đời sống con người” [4, tr. Goleman cũng đã đề cập tới sự giáo dục trí tuệ cảm xúc, nói đến vai trò quan trọng của giáo dục cảm xúc cho trẻ em.
Các nhà triết học Phương Tây Spencer, Wundt, Rubinstein, Anokhin, Leonchiev, Ximonov, v.v…đã có nhiều công trình khoa học chứng minh nguồn gốc cảm xúc của con người bắt nguồn từ nhận thức. Nhìn thấy mẹ đứa trẻ vui, xa mẹ đứa trẻ buồn; Nhìn thấy bác sĩ với kim tiêm đứa trẻ sợ hãi, nhìn thấy đồ chới mới đứa trẻ ngạc nhiên…Đây là thuyết nhận thức về cảm xúc. Từ những năm 90 thế kỷ XX tới nay, tâm lý học Mỹ đã có những bước tiến khá xa trong nghiên cứu cảm xúc của con người, nhất là những thành tựu 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong nghiên cứu trí tuệ cảm xúc. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ giữa vô thức và ý thức trong đời sống tình cảm con người bằng những lý giải khoa học hết sức thuyết phục.
Nhà tâm lý học Mĩ, Carroll E.Izard đã nghiên cứu về vai trò của cảm xúc cũng như các yếu tố cấu thành cảm xúc của con người. Ông nhấn mạnh đến vai trò của cảm xúc với tư cách là những nhân tố điều chỉnh hành vi, các mối quan hệ xã hội, các quá trình tâm lý,… Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh đến chức năng tích cực, thích nghi của các cảm xúc. Trên cơ sở một loạt công trình nghiên cứu của E.Izard về vấn tương quan của hai phức hợp cảm xúc như cảm nhận chủ quan và biểu hiện bên ngoài, ông nhấn mạnh sự biểu cảm cảm xúc như là thành phần quan trọng nhất của các cảm xúc. Theo nghiên cứu của Osofsky, 1984, phụ nữ thường có thay đổi về lối sống sau khi đứa con đầu lòng ra đời, ưu tiên các vai trò làm mẹ và gia đình của mình.
Ở nhiều đôi vợ chồng sau khi đứa con ra đời, các vấn đề tình dục nảy sinh, xung đột phát sinh, số lần giao tiếp và thời gian cho những lợi ích chung giảm đi. Ở các nước Phương Tây, nhiều tác giả đã nghiên cứu về diễn biến tâm lý cảm xúc của sản phụ, hiện tượng trầm nhược hậu sản, diễn biến tâm lý cảm xúc và sự thích nghi của sản phụ trong thai nghén.4] Có khá nhiều nghiên cứu về chứng trầm cảm, buồn sau sinh, rối loạn cảm xúc, loạn thần sau sinh của người phụ nữ sau khi sinh con. Loạn thần sau sinh là một nhóm các rối loạn tâm thần xảy ra trong thời kỳ sinh đẻ. Hippocrates thường được công nhận là người đầu tiên nhận biết các rối loạn tâm thần sau sinh, nhưng mãi đến những năm 1800 mới bắt đầu xuất hiện các thông báo lâm sàng về “bệnh điên sau sinh” (puerperal insanity) trên các tài liệu y khoa ở Đức và Pháp.
Năm 1818, Jean Esquirol lần đầu tiên đưa ra các số liệu có 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính chất thuyết phục qua 92 trường hợp loạn thần sau sinh được nghiên cứu tại Salpetriere trong thời kỳ Chiến tranh của Napoleon. Tuy nhiên, người có công nhiều nhất trong lĩnh vực này là Victor Louis Marce, một bác sĩ người Pháp; ông ta đã mô tả nhiều trường hợp rối loạn tâm thần sau sinh, bước đầu xây dựng được cơ sở về những khái niệm phù hợp với hiện đại và đưa ra nhận định những thay đổi sinh lý trong thời kỳ sinh đẻ có liến quan đến khí sắc của bà mẹ (Theo tài liệu của Bệnh viện Tâm thần trung ương II) Trong vòng vài thập niên gần đây, với những tiến bộ y học và công nghệ hiện đại, người ta có thể quan sát và theo dõi tiềm năng của thai nhi, khả năng sở trường của sơ sinh, ứng xử trong tương tác mẹ con và có thể phát hiện các đặc điểm và rối nhiễu trong quan hệ mẹ con sớm. Trong cuốn “Những vấn đề của các bậc làm cha mẹ”, B. Spock đã đề cập đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái xét trên nhiều phương diện: xúc cảm, tình cảm của cha mẹ và con cái, thái độ của cha mẹ về các vấn đề thuộc đời sống tình cảm của con cái và cả thái độ của con cái đối với cha mẹ.Heuyer thì cho rằng, nhân cách, cách cư xử cũng như cách biểu hiện cảm xúc của của bà mẹ đối với con trẻ trong giai đoạn đầu đời có ảnh hưởng quyết định đến đời sống tâm lý của trẻ trong tương lai.
Bên cạnh đó, tác giả còn nhấn mạnh rằng cách cư xử của bà mẹ còn phụ thuộc rất nhiều vào những quan hệ khác trong gia đình.62] Isabelle Fillozat trong cuốn “Thế giới cảm xúc của trẻ thơ” nói rõ, những cảm xúc của con người không phải có sẵn ngay từ khi mới sinh ra. Cảm xúc được hình thành, được củng cố qua chế độ sinh hoạt ổn định hàng ngày thông qua cơ chế nhập tâm, bắt chước. Chính quá trình chăm sóc, nuôi dưỡng, cách thức biểu hiện cảm xúc của những người chăm sóc, đặc biệt là người mẹ sẽ tạo thành cho trẻ những cảm xúc đặc thù ở con người. Tình cảm yêu thương, thù hận, thiện cảm, không thiện cảm, tình cảm đạo được cũng được hình 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành theo năm tháng phù hợp với sự phát triển lứa tuổi ở trẻ.
Người lớn, mà đặc biệt là người mẹ cần phải chú ý đến cách thức biểu hiện cảm xúc của chính mình với con và giáo dục cảm xúc cho trẻ ngay từ khi còn nhỏ. Năm 1935, Spitz và Wolf đã nghiên cứu trên 130 trẻ ở hai điều kiện sống khác nhau: một nhóm không có tình yêu thương của mẹ, một nhóm có tình cảm của mẹ và đưa ra kết luận: Những đứa trẻ không nhận được tình yêu thương của mẹ dễ bị rối nhiễu tâm lý, tâm thể phát triển không tốt. Theo Spitz, chính cảm giác an toàn nhờ đôi tay bà mẹ tạo ra khi trẻ tập đi và tình cảm ấm áp qua giọng nói của người mẹ gọi con làm cho đứa trẻ ham tập đi. Nếu thiếu những yếu tố đó ngay trẻ 2, 3 tuổi không tập đi thành công.76, 77] Nhiều nghiên cứu khác cũng cho thấy rằng, sự chăm sóc của mẹ thôi chưa đủ mà chính tình cảm của người mẹ có tầm quan trọng hàng đầu đối với sự phát triển về cả sinh lý và tâm lý của đứa trẻ trong tương lai.77] Trên đây, chúng tôi điểm qua một số nghiên cứu về cảm xúc và kết quả đạt được trong nghiên cứu của các tác giả.
Từ các kết qủa nghiên cứu nêu trên, có thể thấy tình yêu thương, sự âu yếm của người mẹ dành cho con trong những năm tháng đầu tiên có vai trò quan trọng. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu cũng nói rõ trong những năm đầu đời của trẻ thì cách bà mẹ biểu hiện cảm xúc của mình đóng vai trò trực tiếp đến sự phát triển đời sống xúc cảm – tình cảm sau này của trẻ. Những nghiên cứu về cảm xúc trong nước Từ năm 1993 tới nay Vũ Thị Chín đã biên soạn và dịch một số tài liệu về tâm lý sản phụ và sơ sinh như: Bước đầu tìm hiểu tâm lý sản phụ và quan hệ mẹ con sớm; Quan hệ mẹ con và giữa trẻ cùng trang lứa; Những quan hệ đầu tiên của trẻ trong gia đình; v.v… Trong đó, tác giả đưa ra những thay đổi 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm lý của sản phụ sau sinh, vai trò của người mẹ đối với sự phát triển toàn diện của trẻ. Từ cuối 1994, BS Phạm Bích Nhung cùng các cộng tác viên của Bệnh viện đã tham gia thực hiện chuyên đề nghiên cứu: Tâm lý phụ sản và quan hệ sớm mẹ con của Trung tâm nghiên cứu trẻ em.
Nội dung nghiên cứu đã phần lớn phác họa được những nét lớn về chân dung tâm lý của sản phụ từ khi bắt đầu mang thai tới khi sinh và ngày đầu sau đẻ và nuôi con. Kết quả của nghiên cứu cho thấy, về tâm lý trong cuộc đẻ và sinh con đó là sự mất chủ động gần như biến phụ sản thành một đối tượng hoàn toàn thụ động đưa người phụ nữ trở về với thời kỳ lo hãi thời thơ ấu đầy non nớt và chưa làm chủ được mình. Trong cuốn: “Năng lực cảm xúc của cha mẹ và số phận của con”, Nguyễn Hạc Đạm Thư và Nguyễn Thị Châu Giang đã nghiên cứu một số trường hợp cụ thể và đã theo dõi trong thời gian rất dài để rút ra những kết luận bổ ích trong việc nuôi dạy con cái. Các tác giả tìm hiểu những đứa trẻ trong gia đình luôn có cách ứng xử, giáo dục con cái theo cách tiêu cực như: thường xuyên cáu gắt, mắng con cái, tức giận,… Qua quá trình theo dõi tác giả nhận thấy những trẻ này thường trở nên bi quan, nghi ngờ, sống khép nép, hư hỏng, bất cần đời… Hai tác giả đã rút ra một kết luận: khả năng làm chủ cảm xúc của cha mẹ ảnh hưởng lớn tới sự phát triển tâm lý nhân cách của con cái sau này.
Trong bài viết “Ý thức và vô thức trong lĩnh vực xúc cảm – tình cảm con người”, tác giả Lê Khanh đã chỉ ra mối quan hệ giữa vô thức và ý thức trong đời sống xúc cảm – tình cảm con người.