phần Mở đầu, Kết luận, Thƣ mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn kết cấu theo 03 chƣơng: Chƣơng 1. CƠ SỞ HÌNH THÀNH CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN KHUYẾN Nội dung Chƣơng 1 tập trung nghiên cứu những vấn đề về cách hiểu và sự biểu đạt của cảm thức thời gian trong thơ trung đại Việt Nam. Ngoài ra, để xác định những cơ sở hình thành và vận động của cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Khuyễn, tìm hiểu về các điều kiện lịch sử, xã hội, văn hóa và quá trình cá nhân của nhà thơ là những căn cứ cần thiết. Những yếu tố này đã góp phần xác định rõ các phƣơng hƣớng biểu đạt và định hình cho sự thể hiện của cảm thức thời gian trong thơ ông.
CÁC KIỂU CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN KHUYẾN Trên cơ sở những căn cứ đã đƣợc xác định ở Chƣơng một, Chƣơng hai chúng tôi nhận diện các dạng thức biểu hiện thời gian trong thơ Nguyễn Khuyến (Thời gian chu kỳ theo tuần hoàn vũ trụ, thời gian diễn ra những sự kiện trong đời sống xã hội, thời gian tâm lý in đậm nỗi niềm cảm suy của ngƣời nghệ sĩ) và những ứng xử suy nghiệm của nhà thơ trƣớc dòng chảy thế cuộc. PHƢƠNG THỨC NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN KHUYẾN Chƣơng 3, Luận văn sẽ đi sâu tìm hiểu những hình ảnh tiêu biểu cùng với nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ và giọng điệu trữ tình thể hiện những suy tƣ ngẫm ngợi, nhận thức các dòng chảy thời gian của nhà thơ biểu hiện qua thơ chữ Hán và 13 thơ chữ Nôm Nguyễn Khuyến. Đây là những biểu hiện khá rõ ràng, giúp cho ngƣời đọc có thể nhận thức đầy đủ về hệ giá trị thẩm mĩ của thế giới nghệ thuật thơ Yên Đổ trong mối liên hệ với các nhà thơ cùng thời. 14 Chƣơng 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN KHUYẾN 1.
Cảm thức thời gian trong thơ ca trung đại 1. Giới thuyết chung về thuật ngữ “cảm thức thời gian” Lịch sử tồn tại của thế giới vật chất đƣợc xác định qua ba chiều thời gian quá khứ, hiện tại và tƣơng lai. Thời gian là một đại lƣợng vận hành thƣờng nhật trƣớc - sau, tiền - hậu, đầu – đuôi, thủy – chung… Tuy không phải là yếu tố duy nhất giúp cho việc cảm nhận và khám phá tâm hồn con ngƣời, nhƣng thời gian đã giúp cho việc xác định rõ những thuộc tính của con ngƣời qua quá trình sinh tồn lâu dài và tƣơng tác với thế giới xung quanh. Theo Từ điển Tiếng Việt (Tác giả Hoàng Phê) định nghĩa: “Thời gian là một phạm trù triết học, cùng với không gian là hình thức tồn tại của vật chất, của thế giới.
Không có sự vật hiện tƣợng nào tồn tại ngoài nó, chỉ trong thời gian và không gian thì sự vật mới có tính xác định” [54; tr. Theo đó, danh từ “thời gian” đƣợc hiểu là một đại lƣợng tồn tại khách quan của mọi vật chất, mọi sự vật hiện tƣợng trong thế giới hiện hữu này. Sự tồn tại của con ngƣời không thể không quan hệ đến bối cảnh không gian và lịch trình của thời gian. Sự hiện hữu của thời gian luôn dung chứa vạn vật và con ngƣời cùng với các hiện tƣợng tự nhiên, xã hội… Chính vì thế, trong cuộc đời của mình con ngƣời có thể cảm nhận đƣợc sự tuần hoàn của thời gian, bƣớc đi của nó luôn và sẽ gắn liền với ý thức của con ngƣời.
Đó chính là ý thức trƣớc dòng chảy thời gian theo cảm xúc chủ quan và nó trở thành một hiện tƣợng mang tính phổ quát trong hiện thực cũng nhƣ trong sáng tác nghệ thuật. Trong đời sống văn chƣơng, khi phác họa hoàn chỉnh chân dung ngƣời nghệ sĩ, việc xem xét đánh giá những biểu hiện nhận thức trƣớc các dòng chảy thời gian đƣợc chuyển hóa trong cảm xúc ý thức của chủ thể trữ tình qua sáng tác nghệ thuật thực sự có ý nghĩa không kém phần quan trọng. Không chỉ nhận thức vòng quay của tự nhiên, con ngƣời cũng ý thức rất rõ về vòng đời. Việc đo đếm, xác định sự vận động của tự nhiên theo một chu kì để phục vụ cho lao động sản xuất, con ngƣời 15 cũng đồng thời nhận thấy tác động của nó đối với đời sống.
Họ tính toán các ngày tháng lành, ngày hung tháng hạn để dự tính làm những việc quan trọng: đi xa, cƣới vợ, làm nhà… Ngƣời ta cũng đã chứng minh các ngày đặc biệt: thảm họa từ thiên nhiên, sự thay đổi triều đại, tai nạn lớn… đều có liên quan đến các dấu hiệu khác thƣờng trên bầu trời. Từ xa xƣa, con ngƣời đã nhận thức thời gian (cùng với không gian) chính là hình thức tồn tại của thế giới vật chất, không một vật thể nào có thể tồn tại ngoài thời gian. Trong Các phạm trù văn hóa trung cổ (1996), A. Gurevich nhấn mạnh: “Khó mà tìm đƣợc tiêu chí, khắc họa đầy đủ bản chất của văn hóa nhƣ là khái niệm thời gian.
Trong khái niệm thể hiện đầy đủ cảm quan và thế giới của thời đại, hành vi của con ngƣời, ý thức của nó, nhịp của cuộc sống, thái độ đối với sự vật”[17; tr. Nhận thức này là cơ sở khách quan để đi đến khái niệm phần nào mang tính chủ quan: cảm thức thời gian. “Cảm thức thời gian” là một khái niệm thuộc lĩnh vực tâm lý học chuyên sâu. Trong nghiên cứu văn học, các nhà phê bình đã vay mƣợn cách nói này để định hình cho một lối cảm nhận thời gian tâm lí thƣờng tồn tại trong tác phẩm nghệ thuật.
Từ góc nhìn tâm lý học, cảm thức là phƣơng cách mà con ngƣời nhận thức, đánh giá, xem xét một vấn đề thông qua con mắt chủ quan, bằng chính cảm nhận của mình chứ không phụ thuộc vào bất kì một ai khác. Trong văn học, thời gian khách quan đƣợc phản chiếu khi đi vào tác phẩm thông qua lăng kính cảm nhận của nhà văn, do đó nó đã có sự biến chuyển và không còn là chính mình. Ngƣời ta có thể thấy thời gian nhanh nhƣ thoi đƣa, hoặc chậm đến nỗi một ngày nhƣ nghìn thu (Nhất nhật tại tù, thiên thu tại ngoại); Hoặc thời gian không còn là một khái niệm trừu tƣợng mà có khi tồn tại ở dạng cụ thể nhƣ hƣơng vị, nhƣ màu sắc, nhƣ vật thể hiện hữu. Thời gian đƣợc cảm nhận không phải bằng các đại lƣợng vật lý thông thƣờng nhƣ giây, phút, giờ, tháng, năm… mà bằng chính cảm xúc mang rất rõ yếu tố chủ quan của con ngƣời.
Chẳng hạn khi Nguyễn Du cảm nhận bƣớc đi của thời gian bằng những hình ảnh đầy sắc màu suy cảm: “Sen tàn cúc lại nở hoa,/ Sầu dài ngày ngắn, đông đà sang xuân” (Truyện Kiều). Không chỉ diễn giải bốn mùa trôi chảy trong một năm. Mùa hạ -> mùa thu -> mùa đông -> mùa xuân, Nguyễn Du còn 16 diễn tả dòng thời gian gắn với màu sắc tâm lý “dài ngắn, nhanh chậm” trong dòng chảy tuyến tính. Tâm trạng trong trong cảnh li biệt và những xúc cảm buồn bã có thể làm cho con ngƣời ta cảm thấy thời gian trôi đi thật lâu: “Ngày vui ngắn chẳng tày gang” hoặc “Ba thu dồn lại một ngày dài ghê” (Nguyễn Du).
Khi chủ thể trữ tình mang nặng tâm tƣ trƣớc thời gian khách quan thì thời gian có thể ngƣng đọng hoặc hoặc trôi nhanh theo cảm nhận của tâm thức. Thời gian đời ngƣời, đối với mỗi cá nhân mà nói, cũng khác nhau hoàn toàn. Do đó, tâm lý là một trong những yếu quan trọng ảnh hƣởng đến sự cảm thức thời gian của con ngƣời. Trong sáng tạo nghệ thuật, thời gian đƣợc cảm nhận và biểu đạt qua quy trình tâm lý con ngƣời.
Thời gian trong cảm thức của con ngƣời nhƣ một cơ thể sống với các trạng thái cảm xúc phong phú đa dạng, phức tạp đƣợc mở rộng đƣờng biên với các chiều kích để đánh dấu những phút giây, sự kiện đặc biệt trong cuộc sống của cá nhân hoặc thời đại. Thời gian luôn tồn tại khách quan, nhƣng đối với mỗi cá nhân, thời gian lại mang màu sắc, dấu ấn riêng biệt chủ quan của từng cá thể. Cùng tồn tại trong dòng chảy thời gian, nhƣng mỗi ngƣời nghệ sĩ lại cảm nhận sự trôi chảy đó bằng nhận thức và quan niệm riêng, in đậm dấu ấn cá nhân. Các thi nhân đời Đƣờng khi đứng trƣớc vũ trụ bao la, họ luôn mẫn cảm, suy nghiệm cảm nhận đƣợc sự vô hạn của không gian và sự hữu hạn của kiếp ngƣời.
Trần Tử Ngang lắng nghe thời gian trôi chảy qua tâm thức của một con ngƣời vũ trụ: Tiền bất kiến cổ nhân, Hậu bất kiến lai giả. Niệm thiên địa chi du du, Độc đƣơng nhiên nhi lệ hạ. Dịch thơ (Trƣớc chẳng thấy ngƣời xƣa, Sau chẳng thấy ngƣời nay. Ngẫm trời đất thật vô cùng, Riêng lòng đau mà lệ xót) (Đăng U Châu đài ca) Cái quá vãng của thời trƣớc, cái hối hả đến gần của tƣơng lai và cái hiện tồn cô độc đƣợc Trần Tử Ngang “dồn nén” trong khoảnh khắc cảm nhận qua tấm lòng 17 riêng đầy cảm xúc cô đơn đau xót.
Bằng sự trải nghiệm của bản thân trong dòng chảy thời gian vật lý, ngƣời nghệ sĩ cảm nhận thời gian trong ƣu tƣ khắc khoải trƣớc những biến cải thế nhân. Ngƣời nghệ sĩ nhận ra sự trôi chảy vĩnh viễn của thời gian để kịp hoài niệm về những chặng đƣờng mình đã đi qua. Thời gian đã đi qua bộ lọc cảm quan của ngƣời nghệ sĩ. Hàng nghìn đời nay, trong dòng chảy thời gian, tất cả vạn vật, sinh linh trong vũ trụ đều trở nên hữu hạn, mong manh… Thời gian tạo nên mọi biến thiên, đồng thời cũng làm đổi thay hết thảy.
Không một quyền uy nào có thể níu giữ đƣợc thời gian. Thi sĩ vốn là ngƣời mang trái tim nhạy cảm, thời gian trong tâm thức của họ không chỉ là một ý niệm vật lý thƣờng tình để giãi bày tâm thế mà đó còn là cảm thức hiện sinh thể hiện một cái nhìn riêng của thi nhân về cuộc đời và thế sự trong sự nghiệm sinh của mình với tƣ cách là một con ngƣời hiện hữu trong cõi nhân sinh. Trong sáng tạo thi ca, cảm thức thời gian là một trong những phẩm tính thể hiện tài năng cảm xúc của ngƣời nghệ sĩ đƣợc biểu hiện trong thi phẩm của mình. Xuất phát từ cái nhìn, sự trải nghiệm cá nhân, mang tính tâm lí, thời gian trong cảm thức của ngƣời nghệ sĩ hoàn toàn tự do và khác về bản chất với thời gian theo nghĩa thông thƣờng.