CHƯƠNG 1 4 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN THEO MÔ HÌNH TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP TỰ CHỦ TÀI CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm các đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính Khái niệm về đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính Đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý Nhà nước (Theo Điều 2, Nghị định 16/2015/NĐ-CP). Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực: y tế, giáo dục, khoa học công nghệ và môi trường, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm… Các đơn vị sự nghiệp do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thành lập, được cấp ngân sách hoạt động thông qua việc Nhà nước giao Ngân sách hàng năm.
Bên cạnh đó, một số loại hình đơn vị sự nghiệp còn có nguồn thu sự nghiệp. Ví dụ: trường học có thu học phí, bệnh viện có thu viện phí. Căn cứ vào mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên và đầu tư, đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ được chia làm 3 loại như sau: - Đơn vị sự nghiệp công lập đảm bảo toàn bộ chi thường xuyên và chi đầu tư. - Đơn vị sự nghiệp công lập đảm bảo toàn bộ chi thường xuyên.
- Đơn vị sự nghiệp công đảm bảo một phần chi thường xuyên (do giá, phí dịch vụ sự nghiệp công chưa kết cấu đủ chi phí, được Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo giá, phí chưa tính đủ chi phí). Tổ chức hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập cơ bản bao gồm hoạt động sự nghiệp và hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ, trong đó hoạt động sự nghiệp là hoạt động chủ yếu của đơn vị được Nhà nước giao nhằm thực hiện chức năng kinh tế - xã hội mà đơn vị đảm nhiệm (giáo dục, đào tạo, NCKH; hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch; bảo vệ sức khỏe người dân…). Xét theo mô hình tổ chức hoạt động, đơn vị SNCL chia thành 3 loại: 5 + Các đơn vị SNCL tổ chức hoạt động sự nghiệp riêng bệt với hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ: Các đơn vị sự nghiệp công lập sẽ tổ chức các đơn vị trực thuộc chuyên hoạt động dịch vụ, của bộ máy tổ chức và hạch toán kế toán riêng biệt. + Các đơn vị SNCL tổ chức hoạt động sự nghiệp kết hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ: Các đơn vị sự nghiệp công lập ngoài bộ phận hoạt động sự nghiệp với mức thu phí do NN quy định, còn tổ chức các bộ phận hoạt động dịch vụ ngay tại đơn vị mình, nhưng mức thu phí do đơn vị tự quyết định.
+ Các đơn vị SNCL tổ chức hoạt động hỗn hợp: Các đơn vị sự nghiệp công lập sẽ tổ chức các hoạt động dịch vụ xen lẫn các hoạt động sự nghiệp ngay tại đơn vị mình. Nhằm phát huy mọi khả năng của đơn vị sự nghiệp công lập để cung cấp dịch vụ chất lượng cao cho xã hội, đồng thời tăng thu nhập của cán bộ nhân viên trong các đơn vị sự nghiệp, thực hiện chủ trương xã hội hóa trong việc cung cấp dịch vụ xã hội, huy động đóng góp từ xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, trên đà giảm dần bao cấp từ NSNN, Chính phủ đã thực hiện trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị sự nghiệp công lập trong việc tổ chức lại bộ máy, sắp xếp lại đội ngũ và đặc biệt là trong sử dụng nguồn lực tài chính. Các đơn vị sự nghiệp công lập được trao quyền tự chủ, trong đó có tự chủ tài chính là đơn vị do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thành lập, là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu riêng, tài khoản riêng và tổ chức bộ máy kế toán theo quy định Luật kế toán. Quyền tự chủ về tài chính là khả năng đơn vị tự thực hiện các hành vi được cơ quan NN có thẩm quyền cho phép trong lĩnh vực tài chính và tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Vậy, đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính là đơn vị do cơ quan NN thành lập, có nguồn thu sự nghiệp và được cơ quan NN có thẩm quyền giao quyền trong việc thực hiện các hành vi trong lĩnh vực tài chính và tự chịu trách nhiệm về các hành vi đó. 6 Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính Các đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính hoạt động trong nhiều nghành, nhiều lĩnh vực với tính chất, đặc điểm, quy mô khác nhau. Nhưng dù thuộc ngành, lĩnh vực nào có thể khái quát đặc điểm chung của các đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính như sau: Thứ nhất, thực hiện nghĩa vụ với NSNN. Đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính có các hoạt động, dịch vụ phải đăng ký, kê khai, nộp đủ các loại thuế và các khoản khác (nếu có), được miễn, giảm thuế theo quy định của pháp luật.
Thứ hai, huy động vốn và vay tín dụng. Đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính được vay vốn của các tổ chức tín dụng, được huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để đầu tư mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và tự chịu trách nhiệm trả nợ vay theo quy định của pháp luật. Thứ ba, quản lý và sử dụng tài sản. Đơn vị SNCL tự chủ tài chính thực hiện đầu tư, mua sắm, quản lý sử dụng tài sản NN theo quy định của pháp luật về quản lý tài sản NN tại đơn vị hành chính sự nghiệp.
Đối với TSCĐ sử dụng vào hoạt động dịch vụ phải thực hiện trích khấu hao thu hồi vốn theo quy định áp dụng cho các doanh nghiệp NN. Số tiền trích khấu hao và tiền thu thanh lý tài sản thuộc nguồn vốn NSNN được để lại bổ sung quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp. Thứ tư, các khoản chi thường xuyên. Căn cứ vào nhiệm vụ được giao và khả năng nguồn tài chính, thủ trưởng đơn vị được quyết định một số mức chi quản lý, chi hoạt động sự nghiệp cao hoặc thấp hơn mức chi do cơ quan NN có thẩm quyền quy định và được quyết định phương thức khoán chi cho từng bộ phận, đơn vị trực thuộc.
Thứ năm, chế độ tiền lương, tiền công và thu nhập. Đơn vị SNCL tự chủ tài chính được xác định tổng quỹ lương để trả cho người lao động trên cơ sở tiền lương tối thiểu của NN không tăng quá 2 lần đối với đơn vị tự đảm bảo một phần kinh phí và không quá 2,5 lần đối với đơn vị tự đảm bảo toàn bộ chi phí thường xuyên. Khi Nhà nước điều chỉnh các quy định về tiền lương, nâng mức lương tối thiểu hoặc thay đổi định mức, chế độ thì cả 2 loại đơn vị SNCL tự chủ 7 tài chính trên phải tăng thêm các khoản chi theo chính sách chế độ từ nguồn thu sự nghiệp, các khoản tiết kiệm chi, các quỹ của đơn vị. Thứ sáu, sử dụng kết quả tài chính trong năm.
Đơn vị SNCL tự chủ tài chính được trích lập 4 quỹ: quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi, quỹ dự phòng ổn định thu nhập. Thứ bẩy, quản lý sử dụng cán bộ viên chức. Thủ trưởng đơn vị SNCL tự chủ tài chính xây dựng kế hoạch biên chế hàng năm gửi cấp có thẩm quyền phê duyệt. Đơn vị SNCL tự chủ tài chính được chủ động sử dụng số biên chế được giao.
Các đặc điểm trên đòi hỏi Tổ chức công tác kế toán trong đơn vị SNCL tự chủ tài chính phải được sắp xếp khoa học để phát huy được quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính của đơn vị. Đặc điểm quản lý tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính Đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính được quy định từ Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 có hiệu lực từ ngày 06/4/2015, đã tạo ra một thay đổi lớn trong hoạt động các đơn vị sự nghiệp nói chung và đời sống cán bộ nhân viên đơn vị sự nghiệp nói riêng. Đặc điểm quản lý tài chính trong đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính được tóm tắt như sau: Đối với đơn vị sự nghiệp công lập tự đảm bảo chi thường xuyên và chi đầu tư - Đặc điểm nguồn tài chính của đơn vị bao gồm: (a) Nguồn thu từ hoạt động dịch vụ sự nghiệp công, bao gồm cả nguồn ngân sách Nhà nước đặt hàng cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo giá tính đủ chi phí; (b) Nguồn thu phí theo pháp luật về phí, lệ phí được để lại chi theo quy định (phần được để lại chi thường xuyên và chi mua sắm, sửa chữa lớn trang thiết bị, tài sản phục vụ công tác thu phí); (c) Nguồn thu khác theo quy định của pháp luật (nếu có); (d) Nguồn ngân sách Nhà nước cấp cho các nhiệm vụ không thường xuyên (nếu có), gồm: Kinh phí thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ (đối 8 với các đơn vị không phải là tổ chức khoa học công nghệ), kinh phí các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình, dự án, đề án khác; kinh phí đối ứng thực hiện các dự án theo quyết định của cấp có thẩm quyền; vốn đầu tư phát triển; kinh phí mua sắm trang thiết bị phục vụ hoạt động sự nghiệp theo dự án được cấp có thẩm quyền phê duyệt; kinh phí thực hiện nhiệm vụ đột xuất được cơ quan có thẩm quyền giao (đ) Nguồn vốn vay, viện trợ, tài trợ theo quy định của pháp luật. - Đặc điểm sử dụng nguồn tài chính của đơn vị bao gồm: (a) Chi đầu tư từ Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, nguồn vốn vay và các nguồn tài chính hợp pháp.
- Căn cứ nhu cầu đầu tư và khả năng cân đối các nguồn tài chính, đơn vị chủ động xây dựng danh mục các dự án đầu tư, báo cáo cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Trên cơ sở danh mục dự án đầu tư đã được phê duyệt, đơn vị quyết định dự án đầu tư, bao gồm các nội dung về quy mô, phương án xây dựng, tổng mức vốn, nguồn vốn, phân kỳ thời gian triển khai theo quy định của pháp luật về đầu tư.