CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. Đặc điểm đơn vị sự nghiệp a. Khái niệm Đơn vị sự nghiệp được hiểu là các đơn vị do Nhà nước thành lập hoạt động trong các lĩnh vực y tế, giáo dục – đào tạo, văn hóa, thể thao, khoa học công nghệ… thực hiện cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và các dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân, đáp ứng nhu cầu về phát triển nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe cho nhân dân, đáp ứng yêu cầu về đổi mới, phát triển kinh tế xã hội của đất nước.
Trong các đơn vị sự nghiệp, nhà nước là chủ thể quản lý, nhà nước cấp kinh phí hoạt động để các đơn vị sự nghiệp thực hiện các dịch vụ công của xã hội. Ngoài ra, gắn với các chức năng hoạt động, các đơn vị sự nghiệp được Nhà nước cho phép khai thác các nguồn thu để trang trải một phần chi phí hoặc toàn bộ chi phí thường xuyên của đơn vị. Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp Các đơn vị sự nghiệp mang những đặc điểm cơ bản sau : - Là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu, có tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán. Các đơn vị sự nghiệp tự xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, quy chế hoạt động phù hợp với đặc điểm hoạt động của đơn vị và các quy định hướng dẫn của Bộ tài chính nhưng vẫn đảm bảo quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm và tuân thủ các nguyên tắc hoạt động của các đơn vị sự nghiệp nhà nước.
8 - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập không nhằm mục đích lợi nhuận mà hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội. Hoạt động bằng nguồn kinh phí do Nhà nước cấp, cấp trên cấp hoặc các nguồn kinh phí khác (thu phí, lệ phí, thu hội phí do các thành viên đóng góp, nhận tài trợ, viện trợ,…) theo nguyên tắc ‘không bồi hoàn trực tiếp”. Vai trò của các đơn vị sự nghiệp - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp là cung cấp những sản phẩm mang lại lợi ích chung, lâu dài, và bền vững cho xã hội. Kết quả của hoạt động sự nghiệp là tạo ra những sản phẩm, dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, khoa học, xã hội, … do đó có thể dùng chung cho nhiều người, cho nhiều đối tượng trên phạm vi rộng.
Đây chính là những “hàng hóa công cộng” phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế xã hội của Nhà nước. Để thực hiện những mục tiêu kinh tế xã hội nhất định, chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình, mục tiêu quốc gia như: chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chương trình nông thôn mới, … Những chương trình, mục tiêu này chỉ có Nhà nước với vai trò của mình thông qua các đơn vị sự nghiệp thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả. Xã hội sẽ không phát triển cân đối được nếu những hoạt động này do tư nhân thực hiện sẽ vì mục tiêu lợi nhuận mà hạn chế tiêu dùng, từ đó xã hội sẽ không được phát triển cân đối.
Như vậy hoạt động của các đơn vị sự nghiệp có vai trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện những công việc có lợi ích chung và lâu dài cho cộng đồng xã hội. Hoạt động của các đơn vị này mặc dù không trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất nhưng tác động đến lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất do đó có liên quan đến toàn bộ xã hội. Quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp Quản lý tài chính trong các đơn vị sự nghiệp là quản lý việc thu chi một cách có kế hoạch, hợp lý, tuân thủ các chế độ tài chính đã quy định. Đây là việc quản lý hệ thống các nguyên tắc, các quy định, quy chế, chế độ của Nhà nước về nguồn hình thành kinh phí, sử dụng nguồn kinh phí mà hình thức biểu hiện là các văn bản pháp luật, pháp lệnh nghị định… ngoài ra nó còn được thể hiện thông qua các quy chế, quy định của các đơn vị đối với hoạt động tài chính của đơn vị mình.
Là chủ thể quản lý, nhà nước sử dụng tổng thể các phương pháp, các hình thức, các công cụ để quản lý hoạt động tài chính của các đơn vị sự nghiệp trong những điều kiện cụ thể nhằm đạt được những mục tiêu nhất định. Để đạt được những mục tiêu đề ra, công tác quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp bao gồm các khâu công việc như sau: a. Lập dự toán thu, chi ngân sách nhà nước trong phạm vi được cấp có thẩm quyền giao hàng năm Lập dự toán ngân sách là quá trình phân tích, đánh giá giữa khả năng và nhu cầu các nguồn tài chính để xây dựng các chỉ tiêu thu chi ngân sách hàng năm một cách đúng đắn, có căn cứ khoa học và thực tiễn. Có hai phương pháp thường được sử dụng để lập dự toán, đó là phương pháp lập dự toán trên cơ sở quá khứ và phương pháp lập dự toán cấp không.
Cả hai phương pháp đều có ưu nhược điểm và điều kiện vận dựng khác nhau. Phương pháp lập dự toán trên cơ sở quá khứ là phương pháp xác định các chỉ tiêu trong dự toán dựa vào kết quả hoạt động thực tế của kỳ liền trước và điều chỉnh theo tỷ lệ tăng trưởng và tỷ lệ lạm phát dự kiến. Phương pháp này rất dễ dàng thực hiện, được xây dựng tương đối ổn định, tạo điều kiện cơ sở bền vững cho nhà quản lý trong đơn vị trong việc điều hành mọi hoạt động. 10 Phương pháp lập dự toán cấp không là phương pháp xác định các chỉ tiêu trong dự toán dựa vào nhiệm vụ, mục tiêu hoạt động trong năm kế hoạch, phù hợp với điều kiện cụ thể hiện có của đơn vị chứ không dựa trên kết quả hoạt động thực tế của năm trước.
Do vậy đây là phương pháp lập dự toán phức tạp hơn do không dựa trên số liệu, kinh nghiệm có sẵn. Tuy nhiên nếu đơn vị thực hiện theo phương pháp này sẽ đánh giá được một cách chi tiết hiệu quả chi phí hoạt động của đơn vị, chấm dứt tình trạng mất cân đối giữa khối lượng công việc và chi phí thực hiện, đồng thời giúp đơn vị lựa chọn cách thức tối ưu nhất để đạt được mục tiêu đề ra. Lập dự toán năm đầu thời kỳ ổn định Căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao, nhiệm vụ của năm kế hoạch, chế độ chi tiêu tài chính hiện hành, kết quả hoạt động sự nghiệp, tình hình thu chi tài chính của năm trước liền kề mà đơn vị lập dự toán thu, chi năm kế hoạch; xác định loại đơn vị sự nghiệp, số kinh phí đề nghị ngân sách cấp bảo đảm hoạt động thường xuyên (đối với đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động và đơn vị sự nghiệp được ngân sách đảm bảo toàn bộ); cụ thể như sau: - Dự toán thu, chi thường xuyên + Dự toán thu Đối với các khoản thu phí, lệ phí: Căn cứ vào đối tượng thu, mức thu và tỷ lệ được để lại chi theo quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đối với các khoản thu sự nghiệp: Căn cứ vào kế hoạch hoạt động dịch vụ và mức thu do đơn vị quyết định hoặc theo hợp dồng kinh tế đơn vị đã ký kết.
+ Dự toán chi Đơn vị lập dự toán chi tiết cho từng loại nhiệm vụ như: chi thường xuyên thực hiện chức năng, nhiệm vụ nhà nước giao; chi phục vụ cho công tác thu phí, lệ phí; chi hoạt động dịch vụ theo các quy định hiện hành. 11 - Dự toán chi không thường xuyên Dự toán này bao gồm các khoản chi thực hiện nhiệm vụ được giao, các khoản chi phát sinh ngoài kế hoạch dự toán đầu năm đã được duyệt, kinh phí thực hiện các dự án, đề tài nghiên cứu khoa học đã được phê duyệt và triển khai và thường được bổ sung trong năm tài chính nhằm đảm bảo thực hiện các chủ trương, nhiệm vụ chi của cơ quan có thẩm quyền. Dự toán thu, chi của đơn vị sự nghiệp phải có cơ sở thuyết minh tính toán, chi tiết theo từng nội dung thu, chi gửi cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp để xem xét tổng hợp để gửi Bộ, ngành chủ quản (đối với đơn vị sự nghiệp trung ương), gửi cơ quan chủ quản địa phương (đối với các đơn vị sự nghiệp địa phương) theo quy định hiện hành. Lập dự toán hai năm tiếp theo trong thời kỳ ổn định - Đối với thu, chi hoạt động thường xuyên Căn cứ các quy định của nhà nước đơn vị lập dự toán thu, chi động thường xuyên của năm kế hoạch.
Trong đó kinh phí ngân sách nhà nước đảm bảo hoạt động thường xuyên (đối với đơn vị tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động, đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động) theo mức kinh phí ngân sách nhà nước bảo đảm hoạt động thường xuyên của năm trước liền kề, cộng (+) hoặc trừ (-) kinh phí của nhiệm vụ tăng hoặc giảm của năm kế hoạch do cơ quan có thẩm quyền quyết định. - Dự toán chi không thường xuyên Dự toán này bao gồm các khoản chi thực hiện nhiệm vụ được giao, các khoản chi phát sinh ngoài kế hoạch dự toán đầu năm đã được duyệt, kinh phí thực hiện các dự án, đề tài nghiên cứu khoa học đã được phê duyệt và triển khai và thường được bổ sung trong năm tài chính nhằm đảm bảo thực hiện các chủ trương, nhiệm vụ chi của cơ quan có thẩm quyền. 12 Dự toán thu, chi của đơn vị sự nghiệp gửi cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp để xem xét tổng hợp để gửi Bộ, ngành chủ quản (đối với đơn vị sự nghiệp trung ương), gửi cơ quan chủ quản địa phương (đối với các đơn vị sự nghiệp địa phương) theo quy định hiện hành. Tổ chức chấp hành dự toán thu chi Chấp hành dự toán là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp kinh tế tài chính, hành chính nhằm biến các chỉ tiêu thu chi ghi trong dự toán ngân sách của đơn vị thành hiện thực.