Luận án tiến sĩ: Vận dụng chuẩn mực kế toán cho doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Gia Lai

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu nghiên cứu việc vận dụng chuẩn mực kế toán trường hợp các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Thị Cẩm Vân
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Tùng
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Việc Vận Dụng Chuẩn Mực Kế Toán – Trường Hợp Các Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Trên Địa Bàn Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN VIỆC VẬN DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
• 1.1. Chuẩn mực kế toán và vai trò đối với phát triển kinh tế đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.2. Chuẩn mực kế toán quốc tế
• 1.3. Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế cho doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.4. Chuẩn mực kế toán Việt Nam
• 1.5. Lợi ích của việc vận dụng chuẩn mực kế toán trong doanh nghiệp
• 1.6. Đo lường sự vận dụng chuẩn mực kế toán
• 1.7. Các lý thuyết liên quan đến vận dụng chuẩn mực kế toán trong các doanh nghiệp
• 1.7.1. Lý thuyết tính hữu ích của thông tin và ra quyết định
• 1.7.2. Lý thuyết các bên liên quan
• 1.7.3. Lý thuyết văn hóa của Hosftedd và Gray
• 1.8. Tổng quan về doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.9. Khái niệm doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.10. Nhu cầu sử dụng thông tin của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.11. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến vận dụng chuẩn mực kế toán trong doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.11.1. Tổng quan các nghiên cứu trên thế giới
• 1.11.2. Tổng quan các nghiên cứu trong nước
• 1.12. Kết quả đạt được và những vấn đề tồn tại trong các nghiên cứu trước
• 1.13. Tóm tắt Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mô hình nghiên cứu và phát triển giả thuyết nghiên cứu
• 2.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Xây dựng mô hình nghiên cứu
• 2.5. Thiết kế đo lường các biến và chọn mẫu nghiên cứu
• 2.6. Chọn mẫu nghiên cứu và thu thập số liệu
• 2.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.8. Tóm tắt Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• 3.2. Tình hình chung các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• 3.3. Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 3.4. Tình hình vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Đánh giá chung
• 3.5. Đánh giá tình hình vận dụng nhóm chuẩn mực kế toán phổ biến trong các DNNVV tại Gia Lai
• 3.6. Phân tích và đánh giá thang đo các nhân tố ảnh hưởng việc vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• 3.6.1. Đánh giá độ tin cậy của thang đo
• 3.6.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.6.3. Phân tích hồi quy
• 3.6.4. Phân tích và bàn luận kết quả vận dụng chuẩn mực kế toán tại các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai thông qua các nhân tố ảnh hưởng
• 3.6.4.1. Về tình hình vận dụng chuẩn mực kế toán
• 3.6.4.2. Về kết quả ảnh hưởng các nhân tố đến vận dụng chuẩn mực kế toán
• 3.7. Tóm tắt Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1. Kết luận liên quan đến việc vận dụng chuẩn mực kế toán và các nhân tố ảnh hưởng tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• 4.2. Kết luận liên quan đến việc vận dụng chuẩn mực kế toán tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• 4.3. Các kết luận liên quan đến nhân tố ảnh hưởng việc vận dụng chuẩn mực kế toán tại các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• 4.4. Hàm ý chính sách liên quan đến vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV
• 4.5. Hàm ý riêng ở tỉnh Gia Lai
• 4.6. Những hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.6.1. Những hạn chế của luận án
• 4.6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.7. Tóm tắt Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuẩn mực kế toán

Chuẩn mực kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài chính của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Việc áp dụng chuẩn mực kế toán giúp các DNNVV tại Gia Lai có thể minh bạch hóa thông tin tài chính, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh và thu hút đầu tư. Theo nghiên cứu, chuẩn mực kế toán Việt Nam đã được ban hành từ năm 1996 và đã trải qua nhiều lần cập nhật để phù hợp với thực tiễn. Tuy nhiên, việc vận dụng chuẩn mực này trong các DNNVV vẫn còn nhiều thách thức. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc hiểu và áp dụng các quy định, dẫn đến việc không đạt được hiệu quả tối ưu trong quản lý tài chính.

1.1. Vai trò của chuẩn mực kế toán

Chuẩn mực kế toán không chỉ là công cụ quản lý tài chính mà còn là cơ sở để các DNNVV thực hiện báo cáo tài chính chính xác. Việc áp dụng chuẩn mực giúp doanh nghiệp có thể đánh giá đúng tình hình tài chính, từ đó đưa ra các quyết định kinh doanh hợp lý. Theo pháp luật kế toán, các DNNVV cần tuân thủ các quy định để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp tự tin hơn trong việc giao dịch mà còn tạo niềm tin cho các nhà đầu tư và đối tác.

II. Tình hình doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Gia Lai

Tại Gia Lai, doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp. Theo số liệu từ Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, có đến 96% doanh nghiệp tại Việt Nam là DNNVV, và Gia Lai không phải là ngoại lệ. Các DNNVV tại đây đóng góp đáng kể vào doanh thu doanh nghiệp và tạo ra nhiều việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, các doanh nghiệp này thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn và công nghệ hiện đại, dẫn đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán còn hạn chế.

2.1. Đặc điểm của DNNVV tại Gia Lai

Các DNNVV tại Gia Lai thường có quy mô nhỏ, vốn đầu tư hạn chế và công nghệ lạc hậu. Điều này ảnh hưởng đến khả năng áp dụng chuẩn mực kế toán một cách hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc tuân thủ các quy định kế toán, dẫn đến việc báo cáo tài chính không chính xác. Hơn nữa, sự thiếu hụt về đào tạo kế toán cũng là một trong những nguyên nhân chính khiến cho việc vận dụng chuẩn mực kế toán gặp khó khăn.

III. Phân tích tình hình vận dụng chuẩn mực kế toán

Việc vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV tại Gia Lai hiện nay còn nhiều bất cập. Nghiên cứu cho thấy rằng chỉ một số ít doanh nghiệp thực hiện đầy đủ các quy định về kế toán. Hầu hết các doanh nghiệp chỉ áp dụng một phần nhỏ của chuẩn mực, dẫn đến việc thông tin tài chính không phản ánh đúng thực trạng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng quản lý tài chính của doanh nghiệp mà còn làm giảm tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh.

3.1. Đánh giá mức độ vận dụng

Mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV tại Gia Lai được đánh giá là thấp. Nhiều doanh nghiệp chưa có hệ thống kế toán bài bản, dẫn đến việc không thể thực hiện báo cáo tài chính đúng hạn. Theo khảo sát, chỉ khoảng 30% doanh nghiệp cho biết họ thực hiện đầy đủ các quy định về kế toán. Điều này cho thấy cần có sự can thiệp từ các cơ quan chức năng để hỗ trợ các DNNVV trong việc áp dụng chuẩn mực kế toán một cách hiệu quả hơn.

IV. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng chuẩn mực kế toán

Để nâng cao hiệu quả vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV tại Gia Lai, cần có một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường đào tạo kế toán cho các doanh nghiệp, giúp họ hiểu rõ hơn về các quy định và lợi ích của việc áp dụng chuẩn mực. Thứ hai, các cơ quan chức năng cần có chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho các DNNVV tiếp cận nguồn vốn và công nghệ hiện đại. Cuối cùng, cần xây dựng một hệ thống giám sát và đánh giá việc thực hiện chuẩn mực kế toán để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính.

4.1. Tăng cường đào tạo và hỗ trợ

Việc tổ chức các khóa đào tạo về chuẩn mực kế toán cho các DNNVV là rất cần thiết. Các doanh nghiệp cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để áp dụng chuẩn mực một cách hiệu quả. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cũng cần có các chương trình hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp trong việc đầu tư vào công nghệ và hệ thống kế toán hiện đại. Điều này sẽ giúp các DNNVV tại Gia Lai nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Cẩm Vân (2021) tại Đại học Đà Nẵng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoàng Tùng và TS. Ngô Hà Tấn, mang tựa đề "Nghiên cứu việc vận dụng chuẩn mực kế toán – Trường hợp các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Gia Lai". Luận án được triển khai trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh tiến trình hội nhập quốc tế và chuẩn bị lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) theo Quyết định số 345/QĐ-BTC ngày 16/03/2020 của Bộ Tài chính. Trong cấu trúc kinh tế quốc gia, "theo Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam (VINASME) có đến 96% doanh nghiệp ở Việt Nam đăng kí là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khối này tạo ra đến 40% tổng sản phẩm quốc nội, tạo ra hơn 1 triệu việc làm mỗi năm". Tuy nhiên, việc vận dụng Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) tại khối doanh nghiệp này, đặc biệt tại các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù như khu vực Tây Nguyên, vẫn tồn tại nhiều rào cản mang tính hệ thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như Nguyễn Thị Ngọc Điệp và cs., 2014; Nguyễn Thị Phương Thảo, 2015) chủ yếu tiếp cận theo Thuyết hành vi dự định (TPB) của Ajzen (1991) để đo lường ý định hành vi thay vì đánh giá hành vi thực tế trong việc tuân thủ và vận dụng chuẩn mực. Đồng thời, các nghiên cứu quốc tế thường tập trung vào IFRS cho các tập đoàn niêm yết quy mô lớn, thiếu vắng các bằng chứng thực nghiệm chuyên sâu về mức độ thích ứng chuẩn mực tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) ở các nền kinh tế mới nổi có sự đan xen giữa hệ thống Chuẩn mực kế toán (VAS) và Chế độ kế toán (Quyết định 48/2006/QĐ-BTC và Thông tư 133/2016/TT-BTC).

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Thực trạng mức độ vận dụng các chuẩn mực kế toán chủ yếu tại các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai diễn ra như thế nào?
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Những nhân tố vi mô và vĩ mô nào tác động trực tiếp và có ý nghĩa thống kê đến việc vận dụng chuẩn mực kế toán trong các DNNVV tại địa bàn nghiên cứu?
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Trọng số và thứ bậc tác động của từng nhân tố ảnh hưởng được xác lập như thế nào, từ đó định hình các giải pháp chính sách trọng tâm nhằm thúc đẩy việc tuân thủ chuẩn mực?

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp 4 hệ thống lý thuyết kinh điển: Lý thuyết tính hữu ích của thông tin và ra quyết định (Staubus, 1961), Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984), Lý thuyết tín hiệu (Spence, 1973) và Lý thuyết văn hóa kế toán (Gray, 1988; Hofstede, 1980). Phạm vi khảo sát thực nghiệm được thực hiện trên mẫu $N = 350$ DNNVV tại tỉnh Gia Lai (tập trung tại TP. Pleiku, thị xã An Khê và huyện Chư Sê) trong giai đoạn từ tháng 01/2016 đến tháng 05/2017. Nghiên cứu mang tính đột phá khi lượng hóa mô hình 6 nhân tố tác động, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng cho việc tái cấu trúc khuôn khổ pháp lý kế toán DNNVV tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về vận dụng chuẩn mực kế toán phân hóa thành các dòng nghiên cứu chủ đạo:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào phương pháp đo lường mức độ vận dụng và tuân thủ chuẩn mực. Các học giả như Guerreiro và cộng sự (2008), Jermakowicz và Gornik-Tomaszewski (2006), Larson và Street (2004), Uyar và cộng sự (2013) sử dụng thang đo nhị phân (danh nghĩa Có/Không) thông qua bảng hỏi. Ngược lại, các công trình của Cooke (1989, 1992), Botosan (1997), Street và Gray (2002) phát triển chỉ số công bố thông tin (Disclosure Index) có trọng số và không trọng số dựa trên việc rà soát báo cáo tài chính thường niên.

Dòng nghiên cứu thứ hai tập trung vào các nhân tố quyết định việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS và IFRS for SMEs). Các nghiên cứu thực nghiệm tại nhiều quốc gia chỉ ra rằng Quy mô doanh nghiệp (Firm size - Chow & Wong-Boren, 1987; Meek, Roberts & Gray, 1995), Đòn bẩy tài chính (Leverage - Joshi & Ramadhan, 2002), Trình độ chuyên môn của kế toán viên và Sự hỗ trợ từ tổ chức kiểm toán/cơ quan thuế là những biến số vi mô then chốt.

Trong y văn tồn tại các cuộc tranh luận học thuật đối lập gay gắt:

• Quan điểm ủng hộ sự hội tụ chuẩn mực toàn cầu: Cho rằng việc ban hành và áp dụng IFRS for SMEs (do IASB công bố ngày 07/07/2009 với 35 phần cô đọng trong 230 trang) là bắt buộc để nâng cao tính minh bạch, tính so sánh và giảm chi phí sử dụng vốn (Vera, 2012; Ihab & Nedal, 2011; Daske et al., 2008).
• Quan điểm phê phán tính khả thi và bất cân xứng chi phí - lợi ích: Nghiên cứu của Dalla Riva và cộng sự (2015) tại Brazil chứng minh việc chuyển đổi sang IFRS for SMEs không tạo ra tác động đồng nhất theo thời gian và lợi ích tài chính mang lại là không đáng kể. Tương tự, Bohušová và Blašková (2011, 2012) khi nghiên cứu tại Cộng hòa Séc chỉ ra rằng chi phí nhân lực và đào tạo trước, trong và sau khi thực thi IFRS for SMEs vượt quá lợi ích thực tế thu được ở các doanh nghiệp quy mô nhỏ và siêu nhỏ. Tại Anh, Collis và Jarvis (2002) khảo sát 382 DNNVV và khẳng định các doanh nghiệp này không có nhu cầu thông tin phức tạp do sự tích hợp giữa quyền sở hữu và quyền quản lý.

Luận án định vị vị trí học thuật bằng việc khắc phục khoảng trống nghiên cứu kép: không chỉ kiểm định mối quan hệ nhân quả giữa các đặc tính doanh nghiệp với mức độ vận dụng chuẩn mực trong điều kiện một nền kinh tế chuyển đổi có hệ thống kế toán mang tính pháp lệnh cao (Rule-based accounting), mà còn lượng hóa mức độ vận dụng chi tiết theo từng nhóm nghiệp vụ kinh tế thực tế phát sinh (VAS 01, VAS 02, VAS 03, VAS 04, VAS 14, VAS 21).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và bổ sung giá trị giải thích cho 4 lý thuyết quản trị và kế toán trong bối cảnh các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ tại thị trường mới nổi:

1. Mở rộng Thuyết tính hữu ích của thông tin và ra quyết định (Decision-Usefulness Theory của Staubus, 1961, 2000): Chứng minh rằng mục tiêu IASB đưa ra nhằm "hình thành một hệ thống chuẩn mực kế toán phục vụ cho lợi ích chung, chất lượng cao, dễ hiểu và có thể áp dụng trên toàn thế giới; và yêu cầu thông tin trên báo cáo tài chính phải rõ ràng, có thể so sánh nhằm giúp những người tham gia vào các thị trường vốn khác nhau trên thế giới cũng như các đối tượng sử dụng thông tin khác ra quyết định kinh tế" bị suy giảm tính ứng dụng khi đối tượng sử dụng thông tin kế toán của DNNVV bị thu hẹp, chủ yếu phục vụ cơ quan Thuế và Ngân hàng thương mại thay vì nhà đầu tư đại chúng.
2. Làm sâu sắc Thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory của Freeman, 1984): Xác nhận tính vượt trội của các bên liên quan nắm giữ quyền lực chế tài (Cơ quan Thuế) và quyền lực nguồn vốn (Ngân hàng) trong việc định hình hành vi kế toán của doanh nghiệp, minh chứng rằng quyền lực của bên liên quan quyết định mức độ tuân thủ chuẩn mực.
3. Vận dụng Thuyết tín hiệu (Signaling Theory của Spence, 1973; Ross, 1977): Khẳng định việc vận dụng đầy đủ chuẩn mực kế toán đóng vai trò như một tín hiệu tài chính chất lượng cao (High-quality financial signal), giúp giảm thiểu tình trạng thông tin bất cân xứng và tạo điều kiện tiếp cận các gói tín dụng chính thức.
4. Đối sánh Thuyết giá trị văn hóa kế toán (Gray, 1988; Hofstede, 1980): Làm sáng tỏ sự chi phối của tính thận trọng (Conservatism) và tính thống nhất (Uniformity) trong văn hóa kinh doanh Việt Nam, khiến kế toán viên có xu hướng bám sát chế độ kế toán hướng dẫn cơ học hơn là áp dụng xét đoán chuyên môn (Professional judgment).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các yếu tố thuộc về đặc trưng tổ chức, năng lực chủ thể và môi trường thể chế. Mô hình nghiên cứu xác lập 6 nhóm giả thuyết kiểm định tác động trực tiếp đến biến phụ thuộc "Mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán" ($Y$):

• $H_1$: Quy mô doanh nghiệp có mối quan hệ đồng biến (+) với mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán.
• $H_2$: Tỷ suất nợ vay (Đòn bẩy tài chính) có mối quan hệ đồng biến (+) với mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán.
• $H_3$: Nhận thức và sự am hiểu của chủ doanh nghiệp có mối quan hệ đồng biến (+) với mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán.
• $H_4$: Trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán viên có mối quan hệ đồng biến (+) với mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán.
• $H_5$: Sự hỗ trợ và tư vấn của cơ quan kiểm toán/cơ quan thuế có mối quan hệ đồng biến (+) với mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán.
• $H_6$: Cảm nhận về lợi ích khi vận dụng chuẩn mực có mối quan hệ đồng biến (+) với mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ ràng: mô hình áp dụng cho các DNNVV hạch toán độc lập, không áp dụng cho các công ty niêm yết đại chúng, doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hay các định chế tài chính chịu sự điều chỉnh của hệ thống quy chuẩn chuyên ngành đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triết lý nghiên cứu thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (Objectivist epistemological stance), sử dụng phương pháp tiếp cận diễn dịch (Deductive approach) kết hợp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Sequential Mixed Methods):

• Giai đoạn nghiên cứu định tính: Thực hiện tổng quan tài liệu, so sánh khung pháp lý kế toán quốc tế và Việt Nam, tiến hành phỏng vấn sâu (In-depth interviews) với các chuyên gia học thuật, kế toán trưởng và cán bộ quản lý thuế nhằm hiệu chỉnh và chuẩn hóa các biến quan sát trong thang đo nghiên cứu.
• Giai đoạn nghiên cứu định lượng: Triển khai điều tra cắt ngang (Cross-sectional survey) bằng bảng hỏi cấu trúc thang đo Likert 5 mức độ để thu thập dữ liệu sơ cấp phục vụ phân tích thống kê suy diễn.

Kích thước mẫu nghiên cứu được xác định chuẩn xác: tổng số 350 phiếu khảo sát hợp lệ được thu thập từ các Kế toán trưởng hoặc người phụ trách kế toán tại các DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình lấy mẫu tuân thủ phương pháp chọn mẫu phân tầng phi ngẫu nhiên kết hợp thuận tiện, phân bổ tập trung tại các trung tâm kinh tế trọng điểm của tỉnh Gia Lai: TP. Pleiku, thị xã An Khê và huyện Chư Sê. Đối tượng khảo sát được sàng lọc chặt chẽ (Inclusion criteria: Người trực tiếp chỉ đạo, lập và chịu trách nhiệm về BCTC của DNNVV đang hoạt động tối thiểu từ 1 năm trở lên).

Quy trình kiểm định chất lượng thang đo được thực hiện nghiêm ngặt:

• Đánh giá độ tin cậy nhất quán nội tại (Internal Consistency Reliability): Sử dụng hệ số Cronbach’s Alpha với ngưỡng chấp nhận $\alpha \ge 0.70$ và hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $\ge 0.30$.
• Đánh giá giá trị hội tụ và giá trị phân biệt (Construct Validity): Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) trích xuất bằng phương pháp Principal Axis Factoring với phép xoay Varimax hoặc Principal Components Analysis. Kiểm định tính thích hợp của dữ liệu qua chỉ số Kaiser-Meyer-Olkin ($KMO \ge 0.50$, thực tế đạt chuẩn cao) và kiểm định Bartlett ($p\text{-value} < 0.001$).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp dữ liệu định lượng khảo sát với bằng chứng định tính từ phỏng vấn chuyên gia và rà soát hệ thống văn bản pháp quy (VAS, Quyết định 48, Thông tư 133, Thông tư 16).

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý trên phần mềm SPSS. Cơ cấu mẫu khảo sát phản ánh đúng hiện trạng phân bổ ngành nghề của khu vực Tây Nguyên: doanh nghiệp thương mại, dịch vụ chiếm tỷ trọng chủ đạo, tiếp đến là doanh nghiệp sản xuất chế biến nông lâm sản và xây dựng.

Mô hình kinh tế lượng sử dụng kỹ thuật hồi quy tuyến tính đa biến (Ordinary Least Squares - OLS):

$$Y = \beta_0 + \beta_1 X_1 + \beta_2 X_2 + \beta_3 X_3 + \beta_4 X_4 + \beta_5 X_5 + \beta_6 X_6 + \varepsilon$$

Trong đó:

• $Y$: Mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán
• $X_1$: Quy mô doanh nghiệp
• $X_2$: Tỷ suất nợ vay
• $X_3$: Nhận thức của chủ doanh nghiệp
• $X_4$: Trình độ kế toán viên
• $X_5$: Tư vấn của kiểm toán và thuế
• $X_6$: Lợi ích khi vận dụng chuẩn mực

Các kiểm định vi phạm giả định hồi quy được thực hiện toàn diện: biểu đồ phân phối tần số phần dư chuẩn hóa (Histogram) và đồ thị phân tán phần dư chuẩn hóa (Scatterplot) kiểm tra tính phân phối chuẩn và phương sai sai số không đổi; hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF) được tính toán để loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến ($VIF < 2.0$, đảm bảo tính độc lập giữa các biến giải thích).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thực nghiệm từ 350 DNNVV trên địa bàn tỉnh Gia Lai chỉ ra các phát hiện mang tính đột phá:

1. Thực trạng phân hóa trong vận dụng chuẩn mực kế toán: Mức độ vận dụng các chuẩn mực kế toán chỉ đạt mức trung bình - khá và có sự thiên lệch rõ rệt. Các chuẩn mực mang tính chất nghiệp vụ phát sinh thường nhật, gần gũi với quy định tính thuế như Chuẩn mực Hàng tồn kho (VAS 02), Chuẩn mực Doanh thu và thu nhập khác (VAS 14), Chuẩn mực Tài sản cố định (VAS 03, VAS 04) được vận dụng ở mức độ cao. Ngược lại, các chuẩn mực đòi hỏi kỹ thuật ước tính kế toán phức tạp và xét đoán chuyên môn như Trình bày Báo cáo tài chính (VAS 21), Dự phòng, tài sản và nợ tiềm tàng (VAS 18), hay Thuế thu nhập hoãn lại (VAS 17) có tỷ lệ vận dụng rất thấp hoặc chỉ áp dụng mang tính hình thức đối phó.
2. Xác lập mô hình 6 nhân tố tác động có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$): Toàn bộ 6 giả thuyết nghiên cứu ($H_1$ đến $H_6$) đều được chấp nhận. Luận án đã lượng hóa và sắp xếp thứ bậc tác động theo hệ số hồi quy chuẩn hóa (Standardized Beta $\beta$) giảm dần:
   • Thứ nhất - Quy mô doanh nghiệp ($\beta$ lớn nhất): Quy mô vốn và lao động càng lớn thì nhu cầu quản trị và mức độ tuân thủ chuẩn mực càng hoàn thiện.
   • Thứ hai - Tỷ suất nợ vay: Doanh nghiệp có tỷ lệ vay vốn ngân hàng cao chịu áp lực giải trình lớn hơn, buộc phải vận dụng chuẩn mực kế toán để tăng độ tin cậy cho hồ sơ vay vốn.
   • Thứ ba - Nhận thức của chủ doanh nghiệp: Tầm nhìn và mức độ am hiểu kế toán của lãnh đạo đóng vai trò quyết định trong việc cấp nguồn lực cho công tác kế toán.
   • Thứ tư - Trình độ của kế toán viên: Năng lực chuyên môn và kỹ năng cập nhật quy định của người làm kế toán là điều kiện tiên quyết để chuyển hóa chuẩn mực vào thực tiễn.
   • Thứ năm - Tư vấn của cơ quan kiểm toán và thuế: Tác động của thanh tra, kiểm tra và hướng dẫn nghiệp vụ từ cơ quan chức năng tạo lực đẩy tuân thủ.
   • Thứ sáu - Cảm nhận về lợi ích khi vận dụng chuẩn mực: Khi doanh nghiệp nhận thức rõ việc tuân thủ chuẩn mực giúp minh bạch hóa tài chính và giảm chi phí giao dịch, mức độ tự nguyện áp dụng gia tăng rõ rệt.
3. Phát hiện ngược kỳ vọng (Counter-intuitive insight): Tỷ suất nợ vay tác động rất mạnh đến việc tuân thủ chuẩn mực, tuy nhiên theo nhận định của TS. Cao Sĩ Kiêm: "DNNVV vốn điều lệ dưới 1 tỷ đồng chiếm 42%, từ 1 -5 tỷ đồng chiếm 37%, từ 5 – 10 tỷ đồng chiếm 8% còn lại hơn 10 tỷ đồng, số vốn tự có đa số doanh nghiệp tự huy động từ các nguồn để sản xuất kinh doanh trong đó chỉ có khoảng 20% DNNVV tiếp cận nguồn vốn vay từ các ngân hàng thương mại và các tổ chức tài chính". Điều này chỉ ra một nghịch lý: 80% doanh nghiệp không tiếp cận được vốn vay ngân hàng cũng chính là nhóm có động lực tuân thủ chuẩn mực kế toán thấp nhất, tạo thành một "vòng luẩn quẩn" giữa thiếu minh bạch tài chính và bất khả năng tiếp cận thị trường vốn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung khung giải thích thực nghiệm cho thấy tính đặc thù của thể chế kế toán "kép" (Chuẩn mực song hành cùng Chế độ kế toán) tại các nền kinh tế đang chuyển đổi, làm rõ ranh giới của Thuyết tín hiệu trong môi trường tài chính phụ thuộc tín dụng ngân hàng hơn là thị trường vốn cổ phần.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình kết hợp đánh giá mức độ vận dụng thực tế qua từng nhóm chuẩn mực cụ thể gắn với hoạt động kinh doanh hàng ngày, khắc phục hạn chế đo lường ý định chung chung của các nghiên cứu trước.
• Về mặt thực tiễn quản trị doanh nghiệp:
  • Chủ doanh nghiệp cần nhận thức kế toán tài chính là công cụ quản trị chiến lược chứ không đơn thuần là công cụ phục vụ kê khai thuế.
  • Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn hóa hệ thống chứng từ, sổ sách và nâng cao năng lực đội ngũ kế toán nhằm tạo lập hồ sơ tín dụng minh bạch.
• Về mặt hoạch định chính sách nhà nước:
  • Bộ Tài chính cần xây dựng một hệ thống Chuẩn mực Kế toán riêng biệt cho DNNVV (V-IFRS for SMEs) với các nguyên tắc đơn giản hóa về đo lường và công bố thông tin, tránh tình trạng áp dụng máy móc phiên bản rút gọn từ chuẩn mực doanh nghiệp lớn.
  • Cục Thuế và các cơ quan quản lý tại địa phương (UBND tỉnh Gia Lai) cần chuyển đổi phương thức quản lý từ kiểm tra xử phạt sang đồng hành hỗ trợ, giảm thiểu sự khác biệt giữa quy định kế toán và quy định pháp luật về thuế.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan 4 hạn chế chính:

1. Giới hạn về không gian địa lý (Geographical boundary): Dữ liệu thu thập tập trung chủ yếu trên địa bàn tỉnh Gia Lai, đặc trưng cho vùng kinh tế nông nghiệp Tây Nguyên, do đó khả năng tổng quát hóa (Generalizability) cho các vùng kinh tế trọng điểm đô thị (như Hà Nội, TP.HCM) có thể có những khác biệt nhất định.
2. Hạn chế về phương pháp điều tra cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu phản ánh thực trạng tại thời điểm 2016 - 2017, chưa theo dõi được sự biến chuyển động thái (Longitudinal dynamics) của hành vi doanh nghiệp khi Thông tư 133/2016/TT-BTC đi vào thực thi ổn định.
3. Đo lường tự báo cáo (Self-reported bias): Dữ liệu thu thập qua bảng hỏi từ kế toán trưởng có thể chứa đựng yếu tố tâm lý muốn thể hiện hình ảnh tích cực của doanh nghiệp, mặc dù đã được kiểm soát qua phỏng vấn sâu.
4. Chưa bao quát các biến số thể chế vĩ mô phức hợp: Chưa đưa vào mô hình các biến ngoại sinh như sự phát triển của công nghệ kế toán số (Fintech/Cloud accounting) và mức độ cạnh tranh ngành.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phạm vi khảo sát liên vùng (Tây Nguyên - Duyên hải Miền Trung - Đông Nam Bộ) để kiểm định tác động điều tiết (Moderating effect) của yếu tố địa lý kinh tế.
• Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) kết hợp phân tích định tính so sánh tập mờ (fsQCA) để khám phá các cấu hình nhân tố phức hợp dẫn đến mức độ tuân thủ chuẩn mực cao.
• Nghiên cứu tác động của lộ trình chuyển đổi số và áp dụng phần mềm kế toán ERP/SaaS đối với hành vi vận dụng chuẩn mực tại các DNNVV.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình đóng góp tài liệu tham khảo học thuật cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu thực nghiệm về sự tương tác giữa Chuẩn mực kế toán quốc gia và quốc tế tại các địa phương có điều kiện kinh tế đặc thù.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành nghề: Cung cấp định hướng cho các Hiệp hội nghề nghiệp (VAA, VACPA) trong việc thiết kế các chương trình đào tạo bồi dưỡng liên tục (CPD) cho kế toán viên DNNVV, tập trung vào kỹ năng xét đoán nghiệp vụ và xử lý các giao dịch phức tạp theo nguyên tắc "bản chất hơn hình thức".
• Định hình chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Việt Nam và Bộ Tài chính trong việc triển khai Đề án áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính tại Việt Nam theo Quyết định 345/QĐ-BTC, bảo đảm lộ trình chuyển đổi phù hợp với năng lực hấp thụ của 96% khối doanh nghiệp cả nước.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Nâng cao tính minh bạch tài chính của khối DNNVV, tạo tiền đề cải thiện chỉ số tiếp cận tín dụng, giảm chi phí vốn vay và thúc đẩy huy động nguồn lực xã hội cho phát triển kinh tế bền vững tại khu vực miền núi, Tây Nguyên.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp lý thuyết kế toán - quản trị hoàn chỉnh cùng quy trình kiểm định thang đo thực nghiệm mẫu lớn ($N = 350$) phục vụ công bố khoa học.
• Chủ doanh nghiệp và Giám đốc điều hành (CEO) DNNVV: Nhận diện rõ vai trò của sự minh bạch kế toán trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh, tiếp cận vốn ngân hàng và giảm thiểu rủi ro pháp lý về thuế.
• Kế toán trưởng và Chuyên viên tài chính: Được cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về các lỗi thường gặp trong ghi nhận tài sản, hàng tồn kho, doanh thu và kỹ thuật lập BCTC theo chuẩn mực.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Chi cục Thuế địa phương): Nắm bắt được thực trạng và các rào cản kỹ thuật của người nộp thuế để thiết kế các chính sách hỗ trợ, sửa đổi văn bản hướng dẫn nghiệp vụ theo hướng đơn giản, khả thi.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết tính hữu ích của thông tin và ra quyết định (Staubus, 1961) và Thuyết tín hiệu (Spence, 1973) trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi có hệ thống kế toán mang tính pháp lệnh cao. Luận án chứng minh rằng tính hữu ích của thông tin kế toán tại DNNVV không vận hành theo cơ chế thị trường vốn tự do mà bị chi phối trực tiếp bởi quyền lực của cơ quan Thuế và Ngân hàng thương mại.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?
So với các nghiên cứu trong nước trước đó (như Trần Đình Khôi Nguyên, 2010; Nguyễn Thị Phương Thảo, 2015) vốn chỉ sử dụng biến nhị phân đơn giản hoặc đo lường ý định hành vi dự định (TPB), luận án đã xây dựng thang đo chi tiết hóa mức độ vận dụng thực tế trên 4 nhóm chuẩn mực cốt lõi phát sinh hàng ngày (VAS 01, VAS 02, VAS 03/04, VAS 14, VAS 21), kết hợp kiểm định định lượng OLS chặt chẽ với kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu qua phỏng vấn sâu chuyên gia.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện bất ngờ nằm ở mối quan hệ nghịch biến giữa mức độ vận dụng chuẩn mực và chi phí tuân thủ: Các doanh nghiệp quy mô siêu nhỏ (chiếm trên 40% mẫu) dù có nhu cầu tiếp cận vốn rất lớn nhưng lại có mức độ vận dụng chuẩn mực thấp nhất do rào cản chi phí nhân sự kế toán, tạo nên "bẫy bất đối xứng thông tin" khiến họ bị loại trừ khỏi hệ thống tín dụng ngân hàng thương mại.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình lặp lại (Replication Protocol) không?
Có. Toàn bộ quy trình thiết kế thang đo, tiêu chí chọn mẫu phân tầng tại 3 địa bàn (Pleiku, Chư Sê, An Khê), cấu trúc bảng hỏi Likert 5 điểm, quy trình kiểm định Cronbach’s Alpha, EFA và mô hình hồi quy đa biến đều được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lặp quy trình tại các địa phương khác.

5. Luận án gợi mở chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?
Gợi mở chương trình nghiên cứu theo dõi tiến trình hội nhập IFRS của Việt Nam từ giai đoạn chuẩn bị (theo Quyết định 345/QĐ-BTC) đến giai đoạn áp dụng tự nguyện và bắt buộc, trọng tâm là đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi số kế toán và khả năng thích ứng của DNNVV đối với chuẩn mực IFRS for SMEs phiên bản mới.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chuẩn mực kế toán và xây dựng thành công khung phân tích thực nghiệm đánh giá mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán tại khối DNNVV trên địa bàn cấp tỉnh.
2. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm tin cậy từ $N = 350$ doanh nghiệp, chỉ ra thực trạng mức độ vận dụng chuẩn mực kế toán tại Gia Lai chỉ ở mức trung bình, có sự thiên lệch mạnh sang các chuẩn mực phục vụ mục đích tính thuế (VAS 02, VAS 14).
3. Xác lập và kiểm định vững chắc mô hình hồi quy 6 nhân tố tác động có ý nghĩa thống kê theo thứ bậc: Quy mô doanh nghiệp > Tỷ suất nợ vay > Nhận thức chủ doanh nghiệp > Trình độ kế toán viên > Tư vấn kiểm toán thuế > Lợi ích vận dụng chuẩn mực.
4. Làm sâu sắc thêm các lý thuyết nền tảng (Decision-Usefulness, Stakeholder, Signaling, Gray-Hofstede Cultural Values) trong bối cảnh thể chế kế toán đan xen chuẩn mực và chế độ kế toán tại Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ từ trung ương đến địa phương, cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn trực tiếp cho Bộ Tài chính trong quá trình ban hành chuẩn mực kế toán riêng cho DNNVV và triển khai lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là khối liên minh Châu Âu, tiếp theo là Úc. Đến nay hơn 100 nước trên thế giới đã sử dụng IAS/IFRS. Tuy nhiên, một số nước hòa nhập với IAS/IFRS chậm hơn, lợi ích của việc vận dụng IAS/IFRS vẫn còn chưa rõ ràng. Sự toàn cầu hóa thị trường vốn đã tác động mạnh đến quá trình hội nhập quốc tế về chuẩn mực kế toán.

Nhằm đẩy mạnh quá trình hội nhập kế toán - vào năm 2001, Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB) được thành lập dựa trên nền tảng của Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế IASC nhưng với một cơ cấu tổ chức chặt chẽ và độc lập hơn. Mục tiêu của IASB là “hình thành một hệ thống chuẩn mực kế toán phục vụ cho lợi ích chung, chất lượng cao, dễ hiểu và có thể áp dụng trên toàn thế giới; và yêu cầu thông tin trên báo cáo tài chính phải rõ ràng, có thể so sánh nhằm giúp những người tham gia vào các thị trường vốn khác nhau trên thế giới cũng như các đối tượng sử dụng thông tin khác ra quyết định kinh tế” và “mang lại sự hội nhập giữa các hệ thống chuẩn mực quốc gia và IFRS”. Hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế không có sự bắt buộc mang tính hình luan an 10 thức về hình thức, như: biểu mẫu báo cáo thống nhất, hệ thống tài khoản kế toán thống nhất, hình thức sổ kế toán, mẫu các chứng từ thống nhất. Mặc dù đưa ra rất chi tiết các định nghĩa, nguyên tắc đo lường, cách trình bày và những thông tin bắt buộc phải trình bày trong các báo cáo tài chính nhưng IAS/IFRS không bắt buộc phải sử dụng chung các biểu mẫu báo cáo tài chính, hệ thống tài khoản.

IAS/IFRS có bộ khung khái niệm và tính thống nhất cao giữa các chuẩn mực. Như vậy, có thể thấy rằng việc ban hành các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) tạo ra một khung pháp lý có tính thống nhất về đo lường và công bố thông tin để các doanh nghiệp ở các quốc gia có thể xử lý và công bố thông tin theo cùng một chuẩn mực. Đó là cách thức để thông tin kế toán có tính so sánh và là nền tảng để gia tăng lợi ích cho người sử dụng. Đó cũng là cơ sở để khơi thông các dòng vốn đầu tư, các dòng buôn bán giữa các quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế [37].

Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế cho doanh nghiệp nhỏ và vừa Hiện nay, các quốc gia trên thế giới có sự khác biệt rất lớn về trình độ và tốc độ phát triển, môi trường kinh doanh, môi trường pháp lí, đặc điểm văn hóa. Những khác biệt này gây ra không ít khó khăn cho quá trình thương mại và đầu tư quốc tế. Do đó, hệ thống kế toán các nước không giống nhau là điều tất yếu. Hệ thống kế toán các quốc gia khác nhau chủ yếu ở một số điểm như các tổ chức lập quy việc ban hành các quy định về kế toán, các nguyên tắc và phương pháp kế toán, mức độ chi tiết trong các quy định về kế toán, tính thống nhất và linh hoạt trong kế toán, vấn đề ghi nhận, trình bày và công bố thông tin trên báo cáo tài chính.

Các quy định kế toán cho các DNNVV cũng không ngoại lệ. Những năm gần đây, toàn cầu hóa hoạt động kinh tế và sự phát triển nhanh chóng của thị trường vốn làm nảy sinh nhu cầu về bộ chuẩn mực báo cáo tài chính được chấp nhận toàn cầu [111]. Do vậy, để rút ngắn sự khác biệt về quy định kế toán giữa các quốc gia nhằm tạo ra ngôn ngữ chung về thông tin kế toán, Ủy ban Chuẩn mực Kế toán quốc tế đã ban hành chuẩn mực kế toán quốc tế áp dụng cho doanh nghiệp nói chung (IAS/IFRS) và Chuẩn mực kế toán kế toán áp dụng cho DNNVV (IFRS for SMEs). luan an 11 Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS1) cho các DNNVV do hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế IASB soạn thảo và ban hành chính thức vào ngày 7/7/2009 và có hiệu lực từ năm 2010 sau một quá trình chuẩn bị kĩ lưỡng.

Tuy nhiên, để bộ chuẩn mực này đi vào thực tế là cả một tiến trình mà ở đó, các nhà kế toán chuyên nghiệp cùng các hiệp hội nghề nghiệp tranh luận để đi tới: có cần thiết ban hành một bộ chuẩn mực riêng hay không? Hay là dựa trên bộ chuẩn mực đầy đủ cho các DN lớn và ứng dụng cho các DNNVV? Nhận biết được những khó khăn mà các DNNVV gặp phải khi xây dựng báo cáo tài chính theo chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IFRS, cũng như đối tượng sử dụng thông tin tài chính khác biệt của các DNNVV, Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế đã nghiên cứu xây dựng bộ chuẩn mực kế toán dành cho các DNNVV. Để đi đến bộ chuẩn mực hiện nay, có thể điểm qua những cột mốc quan trọng trong quá trình xây dựng chuẩn mực. Năm 2000: IASB đã đưa ra báo cáo về tồn tại nhu cầu xây dựng chuẩn mực cho các DNNVV; Tháng 6 năm 2004, Hội đồng chuẩn mực kế toán Quốc tế (IASB) công bố tài liệu thảo luận “Những quan điểm chủ yếu về chuẩn mực kế toán áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa” để lấy ý kiến của các tổ chức và chuyên gia kế toán trên toàn cầu. Tính đến tháng 9 năm 2004 đã có 121 ý kiến bằng văn bản của các tổ chức tài chính, kế toán, kiểm toán lớn liên quan đến vấn đề nghiên cứu, ban hành chuẩn mực kế toán áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Hầu hết các ý kiến phản hồi đều cho thấy sự cần thiết ban hành một chuẩn mực kế toán riêng áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, những vấn đề cụ thể thì chưa được đề xuất. Các thảo luận cơ bản quan tâm đến hai câu hỏi lớn: + Lĩnh vực nào cần đơn giản hóa trong đo lường và trình bày ở các DNNVV? + Những chủ đề gì trong hệ thống IFRS có thể bỏ qua khi xây dựng chuẩn mực cho các DNNVV khi các chủ đề đó không thường xuyên xảy ra. Nếu nó xảy ra thì có thể vận dụng chính sách kế toán phù hợp khi tham khảo IFRS không? Năm 2005 và 2006: IASB xây dựng bản câu hỏi để thu thập ý kiến về những vấn đề đơn giản hóa trong ghi nhận, đo lường và trình bày BCTC trong các 1 International Financial Reporting Standards luan an 12 DNNVV; Tháng 2 năm 2007, bản dự thảo chuẩn mực quốc tế về báo cáo tài chính áp dụng cho các đơn vị nhỏ và vừa được công bố để lấy ý kiến công luận.

Tháng 6 năm 2007, áp dụng thực nghiệm bản dự thảo chuẩn mực với sự tham gia của 116 doanh nghiệp nhỏ và vừa ở 20 nước trên thế giới. Tính đến 30 tháng 11 năm 2007 đã có 162 ý kiến phản hồi bằng văn bản của các tổ chức tài chính, kế toán, kiểm toán trên toàn cầu về bản dự thảo chuẩn mực. Bản dự thảo này đưa ra các nguyên tắc đơn giản hóa trong công tác kế toán, có quan tâm đến nhu cầu của người sử dụng BCTC của các DNNVV cũng như quan tâm giữa chi phí và lợi ích của thông tin kế toán mang lại. Có 5 vấn đề đơn giản hóa được đưa ra như sau: Một là, nhiều chủ đề trong IFRS sẽ không thể hiện trong chuẩn mực cho DNNVV vì nó không liên quan trong hoạt động ở các DNNVV, như lợi nhuận cơ bản trên mỗi cổ phiếu, BCTC giữa niên độ, báo cáo phân khúc.

Tuy nhiên, trong trường hợp phát sinh các sự kiện kinh tế đó thì yêu cầu sử dụng các qui định trong bộ chuẩn mực cho DN lớn. Hai là, với những lựa chọn chính sách kế toán, bản dự thảo chỉ bao gồm sự lựa chọn chuẩn mực đơn giản hơn, nhưng mở ra đề xuất là các DNNVV được phép chọn lựa các chính sách phức tạp hơn đã thể hiện trong IFRS. Ba là, đơn giản nhiều nguyên tắc trong việc ghi nhận và đo lường các yếu tố cơ bản như: tài sản, nợ phải trả, thu nhập và chi phí. Bốn là, vấn đề công bố thông tin ít hơn đáng kể.

Năm là, các chuẩn mực được viết rõ ràng hơn, dễ dịch ra các ngôn ngữ khác. Như vậy, việc hình thành chuẩn mực trình bày BCTC cho các DNNVV đánh dấu một mốc phát triển của khoa học kế toán. Bộ chuẩn mực gồm 230 trang được tổ chức theo từng chủ đề, mỗi chủ đề này được trình bày tách biệt thành một phần riêng và được chia thành 35 phần (sections) như thế, khác với bộ chuẩn mực cho doanh nghiệp có qui mô lớn là sự kết hợp của cả IAS và IFRS. Về nội dung, cơ bản IFRS for SEMs được soạn thảo trên cơ sở các chuẩn mực quốc tế (IAS/ IFRS), tuy nhiên có sự rút gọn, giảm bớt hoặc đơn giản hóa các quy định để phù hợp với đặc điểm hoạt động của các DNNVV, được thiết kế cho các công ty nhỏ, tập trung vào luan an 13 các nhu cầu của người cho vay, chủ nợ và người dùng khác mà mối quan tâm chính là thông tin về luồng tiền, thanh khoản và khả năng thanh toán, đồng thời giúp cân đối lợi ích – chi phí trong quá trình ban hành cũng như khi vận dụng.

Một số cách thức đơn giản hóa quy định của IAS/IFRS khi soạn thảo IFRS for SMEs được Ủy ban soạn thảo chuẩn mực giới thiệu như: lược bỏ những nội dung phức tạp không liên quan đến hoạt động của DNNVV, giảm sự lựa chọn về chính sách kế toán, đơn giản hóa một số nguyên tắc ghi nhận và đánh giá, đơn giản hóa yêu cầu trình bày và công bố thông tin, đơn giản hóa ngôn ngữ và cách thức diễn đạt. Các phần của bộ chuẩn mực này được chia thành các nhóm chủ đề lớn sau: - Phạm vi áp dụng của bộ chuẩn mực - Nguyên tắc chung cho việc trình bày và đo lường - Các phần cơ bản liên quan đến trình bày báo cáo tài chính - Các phần liên quan đến tài sản, nợ phải trả, công nợ - Các phần liên quan đến đầu tư và hợp nhất kinh doanh - Các phần liên quan đến các trường hợp đặc biệt Mặc dù có nhiều tranh luận về “có hay không” một bộ chuẩn mực cho các DNNVV, việc hình thành chuẩn mực này xuất phát từ những lý do cơ bản sau: - Làm tăng khả năng so sánh của thông tin từ BCTC trong quá trình ra quyết định của nhà đầu tư, người cho vay và các đối tượng khác.