Cải Tiến Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Hỗ Trợ Học Sinh Giải Quyết Vấn Đề

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu cải tiến phương pháp dạy học với yêu cầu tích cực hóa hoạt động học tập theo hướng giúp học sinh, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Lê Quang Vinh
• Người hướng dẫn: Ths. Nguyễn Văn Vĩnh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm
• Chuyên ngành: Giáo Dục
• Đề tài: Cải Tiến Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Giúp Học Sinh Giải Quyết Vấn Đề
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Thay lời tựa
• LỜI MỞ ĐẦU
• I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• III. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• IV. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
• V. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• VI. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. PHẦN NỘI DUNG
• 1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN DẠY HỌC
• 1.1.1. DẠY HỌC TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
• 1.1.1.1. Thế nào là tính tích cực
• 1.1.2. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH XÉT THEO QUAN ĐIỂM TÂM LÝ HỌC

Tóm tắt

I. Tổng quan về cải tiến phương pháp dạy học tích cực

Cải tiến phương pháp dạy học tích cực là một trong những yêu cầu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Mục tiêu chính của phương pháp này là giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

1.1. Định nghĩa phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp giúp học sinh chủ động tham gia vào quá trình học tập, từ đó phát triển khả năng tư duy và giải quyết vấn đề. Các phương pháp này bao gồm học tập theo dự án, thảo luận nhóm và các hoạt động thực tiễn.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện, khả năng làm việc nhóm và tự học. Học sinh sẽ trở nên tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến và giải quyết vấn đề thực tiễn.

II. Vấn đề và thách thức trong việc dạy học tích cực

Mặc dù phương pháp dạy học tích cực mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình triển khai. Các giáo viên cần phải đối mặt với những khó khăn trong việc thay đổi thói quen dạy học truyền thống và tạo ra môi trường học tập tích cực.

2.1. Khó khăn trong việc thay đổi phương pháp dạy học

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc từ bỏ phương pháp dạy học truyền thống. Họ có thể thiếu kỹ năng hoặc kiến thức cần thiết để áp dụng các phương pháp dạy học tích cực một cách hiệu quả.

2.2. Thiếu sự hỗ trợ từ nhà trường

Nhiều trường học chưa có đủ nguồn lực hoặc chính sách hỗ trợ cho việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Điều này có thể dẫn đến việc giáo viên không thể thực hiện các hoạt động học tập tích cực một cách hiệu quả.

III. Phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh giải quyết vấn đề

Phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua việc khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động học tập thực tiễn. Các phương pháp này bao gồm học tập theo dự án, thảo luận nhóm và các hoạt động thực hành.

3.1. Học tập theo dự án

Học tập theo dự án là một phương pháp dạy học tích cực, trong đó học sinh làm việc theo nhóm để giải quyết một vấn đề cụ thể. Phương pháp này giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm và tư duy phản biện.

3.2. Thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả để khuyến khích học sinh chia sẻ ý kiến và quan điểm của mình. Qua đó, học sinh có thể học hỏi từ nhau và phát triển khả năng giải quyết vấn đề.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp dạy học tích cực

Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong lớp học đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết cho tương lai.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của phương pháp dạy học tích cực

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng phương pháp dạy học tích cực giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh. Học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập thường có kết quả tốt hơn so với những học sinh học theo phương pháp truyền thống.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các trường học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp dạy học tích cực và đạt được những kết quả đáng khích lệ. Học sinh không chỉ học tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng xã hội và khả năng làm việc nhóm.

V. Kết luận và tương lai của phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là một xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực và sáng tạo.

5.1. Tương lai của giáo dục với phương pháp dạy học tích cực

Trong tương lai, phương pháp dạy học tích cực sẽ ngày càng được áp dụng rộng rãi trong các trường học. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.

5.2. Khuyến khích giáo viên áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan giáo dục để khuyến khích giáo viên áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường học tập tốt hơn cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng giáo dục môn Toán tại các trường trung học phổ thông trong thời gian dài cho thấy phương pháp giảng dạy truyền thống vẫn chiếm ưu thế áp đảo. Theo một nghiên cứu khảo sát của ngành giáo dục vào năm 2001, có tới 43% giáo viên sử dụng phương pháp thuyết trình thuần túy khi truyền thụ khái niệm, định lý, trong khi phương pháp đàm thoại gợi mở chỉ chiếm 9% và phương pháp trực quan chỉ đạt 9%. Hệ quả là có tới 90% học sinh khi tiếp cận các bài toán giải tích thường mắc phải những sai lầm nghiêm trọng về bản chất toán học, đặc biệt là sự nhầm lẫn giữa tập xác định và miền liên tục của hàm số.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới giáo dục theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác của người học và thực trạng dạy học thụ động, một chiều đang diễn ra phổ biến. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận tâm lý học dạy học, xây dựng quy trình dạy học 3 bước cùng hệ thống 17 biện pháp sư phạm chuyên biệt nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh thông qua dạy học nội dung hàm số liên tục trong chương trình Giải tích lớp 11.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm sư phạm tại 3 cơ sở giáo dục trung học phổ thông, bao gồm trường Trung học phổ thông Nguyễn Công Trứ tại Thành phố Hồ Chí Minh, trường Trung học phổ thông chuyên Thoại Ngọc Hầu và trường Trung học phổ thông Mỹ Hội Đông tại tỉnh An Giang trong giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2005. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu được chứng minh qua các chỉ số định lượng rõ rệt: nâng điểm số trung bình của học sinh từ mức 5,91 điểm lên 7,53 điểm, đồng thời giảm độ lệch chuẩn điểm số từ 2,70 xuống còn 1,86, tạo tiền đề vững chắc cho việc nâng cao chất lượng dạy học môn Toán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 3 lý thuyết giáo dục và tâm lý học kinh điển. Thứ nhất là lý thuyết hoạt động nhận thức và vùng phát triển gần nhất của Lev Vygotsky, khẳng định dạy học phải đi trước sự phát triển và kích thích trẻ chuyển đổi từ trình độ hiện tại sang trình độ phát triển cao hơn thông qua sự dẫn dắt sư phạm hợp lý. Thứ hai là lý thuyết dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề của Isaak Lerner, nhấn mạnh việc tổ chức cho người học chiếm lĩnh tri thức thông qua việc tự lực giải quyết các mâu thuẫn nhận thức. Thứ ba là quan điểm phân bậc tính tích cực của Galina Sukina và Ivan Kharlamov, chia hoạt động nhận thức thành 3 cấp độ phát triển từ thấp đến cao: bắt chước tái hiện, tìm tòi độc lập và sáng tạo khoa học.

Luận văn đã cụ thể hóa khung lý thuyết thông qua việc xây dựng mô hình không gian dạy học dạng sơ đồ Graph 3 chiều. Mô hình tích hợp 6 nhiệm vụ nội dung từ N1 đến N6 (tạo động cơ, bảo lưu sự kiện, lĩnh hội, củng cố, hệ thống hóa, kiểm tra đánh giá), 4 phương pháp giảng dạy của giáo viên từ PD1 đến PD4 (giải thích minh họa, trình bày nêu vấn đề, tìm tòi từng phần, nghiên cứu độc lập) và 4 trình độ học tập của học sinh từ PH1 đến PH4 (tái hiện, tìm tòi bằng thực nghiệm, tìm tòi bằng suy luận, nghiên cứu). Sự tương tác này tạo thành hệ thống 96 khối tình huống dạy học cụ thể. Trong đó, 3 khái niệm trung tâm được vận dụng xuyên suốt gồm: tính tích cực nhận thức, tình huống gợi vấn đề mang tính mâu thuẫn và quy trình dạy học 3 bước phát hiện giải quyết vấn đề do Nguyễn Bá Kim và Vũ Dương Thụy khởi xướng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp giữa dữ liệu định tính thu thập từ phiếu điều tra gồm 6 câu hỏi mở dành cho giáo viên trung học phổ thông và dữ liệu định lượng từ các bài kiểm tra thực nghiệm chuẩn hóa thời lượng 30 phút và 45 phút. Tổng quy mô mẫu nghiên cứu gồm 133 học sinh lớp 11, được phân bổ tại 3 trường: lớp 11A3 trường Trung học phổ thông Nguyễn Công Trứ với 55 học sinh làm nhóm đối chứng thực trạng, lớp 11 trường Trung học phổ thông Thoại Ngọc Hầu với 36 học sinh và lớp 11A4 trường Trung học phổ thông Mỹ Hội Đông với 42 học sinh làm nhóm thực nghiệm tác động.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện đa dạng: từ trường trung học phổ thông trọng điểm có tỷ lệ đỗ đại học cao tại trung tâm đô thị đến trường trung học phổ thông công lập mới thành lập năm 2000 tại địa bàn nông thôn với tỷ lệ tốt nghiệp trên 70%. Phương pháp phân tích thống kê toán học được lựa chọn nhằm đo lường chính xác các tham số phân phối điểm số: điểm trung bình cộng, phương sai và độ lệch chuẩn. Lý do lựa chọn phân tích thống kê kết hợp với phân loại định tính sai lầm của học sinh là nhằm phản ánh khách quan sự biến chuyển về cả lượng và chất trong năng lực tư duy của học sinh. Toàn bộ quá trình nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm được tiến hành theo dòng thời gian kéo dài qua 4 giai đoạn logic từ năm 2001 đến năm 2005.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc áp dụng quy trình dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề đã tạo ra sự cải thiện vượt bậc về kết quả học tập của học sinh. Tại trường Trung học phổ thông Thoại Ngọc Hầu, điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,53 điểm, tăng 1,62 điểm (tương đương mức tăng trưởng 27,41%) so với điểm trung bình 5,91 của nhóm đối chứng dạy học theo lối truyền thống tại trường Trung học phổ thông Nguyễn Công Trứ. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 7 đến 10 điểm) ở nhóm thực nghiệm chiếm tới 80,56% (29 trên tổng số 36 học sinh), trong đó điểm 8 chiếm tỷ lệ cao nhất là 41,67% (15 học sinh), điểm 9 đạt 25,00% (9 học sinh) và điểm 10 đạt 5,56% (2 học sinh).

Thứ hai, phương pháp dạy học tích cực làm giảm thiểu đáng kể mức độ phân tán kiến thức giữa các học sinh trong cùng một lớp học. Độ lệch chuẩn điểm số của nhóm thực nghiệm tại trường Trung học phổ thông Thoại Ngọc Hầu giảm xuống còn 1,86 và tại trường Trung học phổ thông Mỹ Hội Đông giảm xuống chỉ còn 1,30, thấp hơn rất nhiều so với độ lệch chuẩn 2,70 của nhóm đối chứng. Phương sai điểm số cũng giảm mạnh từ mức 7,31 ở nhóm đối chứng xuống 3,47 tại trường Thoại Ngọc Hầu và đạt 1,68 tại trường Mỹ Hội Đông, chứng minh tri thức đã được thẩm thấu đồng đều ở đa số học sinh.

Thứ ba, nghiên cứu ghi nhận sự chuyển biến rõ rệt về kỹ năng phát hiện và khắc phục các sai lầm toán học kinh điển. Ở giai đoạn trước thực nghiệm, có đến 90% học sinh mắc lỗi bỏ qua điều kiện xác định khi kết luận tính liên tục của hàm số hoặc khử nhân tử chung sai quy tắc. Sau quá trình thực nghiệm với hệ thống 17 biện pháp sư phạm, tỷ lệ học sinh xác định chính xác tập xác định trước khi tính giới hạn đạt trên 88%, đồng thời học sinh vận dụng linh hoạt định lý giá trị trung gian để chứng minh phương trình chứa tham số có nghiệm đạt tỷ lệ trên 75%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự thành công của phương pháp dạy học cải tiến là việc chuyển hóa vị trí của người học từ đối tượng tiếp nhận thụ động sang chủ thể tự kiến tạo tri thức. Khi giáo viên đưa ra tình huống có vấn đề thông qua quan sát đồ thị hàm số đứt đoạn hoặc phép lật ngược vấn đề giữa tính khả vi và tính liên tục, học sinh nảy sinh nhu cầu nhận thức nội tại. Việc tự mình vượt qua các trở ngại nhận thức dưới sự gợi mở của giáo viên giúp học sinh ghi nhớ sâu sắc các định lý thay vì chỉ học vẹt công thức.

Về mặt biểu diễn dữ liệu, toàn bộ tiến trình biến đổi năng lực của học sinh có thể được minh họa trực quan thông qua bảng phân phối tần suất điểm số và biểu đồ cột so sánh phổ điểm giữa các trường. Biểu đồ đường biểu diễn sự suy giảm của phương sai và độ lệch chuẩn từ mức 7,31 xuống 1,68 phản ánh trực quan xu hướng thu hẹp khoảng cách tiếp thu giữa học sinh khá giỏi và học sinh trung bình. Khi so sánh với công bố của Tống Phước Lộc năm 2001 về việc 43% tiết học bị chi phối bởi thuyết trình một chiều, kết quả thực nghiệm của luận văn đã chứng minh tính khả thi của việc thay thế thuyết trình bằng chuỗi hoạt động đàm thoại tìm tòi từng phần. Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng Điều 24 khoản 2 Luật Giáo dục năm 1998 về việc phát huy tính độc lập sáng tạo của học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc toàn diện thiết kế giáo án môn Toán theo quy trình 3 bước phát hiện và giải quyết vấn đề. Giáo viên bộ môn Toán tại các trường trung học phổ thông cần chủ động chuyển đổi 100% các bài học lý thuyết trừu tượng sang dạng chuỗi bài toán nhận thức có mâu thuẫn trong khung thời gian từ 3 đến 6 tháng. Cần tập trung xây dựng các tình huống gợi vấn đề thông qua nhận xét trực quan, phép quy lạ về quen, phép tương tự và phân tích sai lầm trong lời giải mở đầu.

Thứ hai, triển khai đồng bộ hệ thống 17 biện pháp sư phạm phân hóa trong từng tiết dạy. Tổ chuyên môn Toán tại các trường phổ thông cần áp dụng linh hoạt 3 cấp độ dạy học (thuyết trình nêu vấn đề, đàm thoại gợi mở, tự nghiên cứu độc lập) sao cho phù hợp với đặc điểm đối tượng học sinh của từng trường. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ học sinh nắm vững bản chất khái niệm và đạt điểm kiểm tra định kỳ từ 6,5 trở lên đạt mức tối thiểu 80% trong năm học tới.

Thứ ba, tăng cường bồi dưỡng năng lực tổ chức tình huống dạy học cho đội ngũ giáo viên. Ban Giám hiệu nhà trường phối hợp cùng Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức các chuyên đề tập huấn nghiệp vụ định kỳ với thời lượng tối thiểu 40 tiết mỗi năm học. Nội dung tập huấn tập trung vào kỹ năng vận hành mô hình 96 tình huống Graph dạy học, kỹ thuật đặt câu hỏi gợi mở phi thuật giải nhằm giảm tỷ lệ sử dụng phương pháp thuyết trình truyền thống xuống dưới mức 15% trong lộ trình 12 tháng.

Thứ tư, đổi mới phương thức kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của học sinh. Bộ phận chuyên môn và giáo viên bộ môn cần điều chỉnh cấu trúc đề kiểm tra 15 phút, 45 phút và đề thi học kỳ theo hướng bổ sung ít nhất 30% câu hỏi đánh giá năng lực phát hiện mâu thuẫn, biện luận tham số và giải quyết tình huống thực tiễn. Việc đánh giá của thầy phải kết hợp chặt chẽ với hoạt động tự đánh giá và đánh giá chéo giữa các nhóm học sinh xuyên suốt 2 học kỳ liên tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là giáo viên môn Toán tại các trường trung học phổ thông. Luận văn cung cấp trọn bộ giáo án thực nghiệm mẫu chi tiết về chuyên đề hàm số liên tục cùng 17 biện pháp sư phạm cụ thể, giúp giáo viên có thể ứng dụng trực tiếp vào quá trình soạn giảng hàng ngày mà không mất nhiều thời gian thử nghiệm lại từ đầu.

Nhóm thứ hai là cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn Toán. Công trình cung cấp khung tham chiếu khoa học từ mô hình Graph 96 tình huống dạy học, làm công cụ đắc lực phục vụ công tác dự giờ, đánh giá chất lượng tiết dạy của giáo viên và xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp giảng dạy cấp trường.

Nhóm thứ ba là học viên cao học, sinh viên sư phạm ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục, từ quy trình xây dựng giả thuyết, thiết kế công cụ đo lường đến kỹ thuật xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm bằng toán học thống kê.

Nhóm thứ tư là các chuyên gia nghiên cứu phát triển chương trình và tác giả biên soạn sách giáo khoa môn Toán. Những phát hiện định lượng thực tế từ 133 học sinh và khảo sát giáo viên là nguồn dữ liệu thực chứng quý giá để thiết kế các chuỗi bài tập tình huống gợi mở, gắn liền toán học với tư duy logic trong các bộ sách giáo khoa mới.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề mang lại ưu thế gì vượt trội so với dạy học truyền thống trong môn Toán? Phương pháp này giúp học sinh trực tiếp trải nghiệm quá trình tìm kiếm chân lý toán học thay vì ghi nhớ máy móc. Bằng việc giải quyết mâu thuẫn nhận thức, học sinh hiểu sâu bản chất khái niệm, giúp nâng điểm số trung bình từ 5,91 lên 7,53 điểm và giảm hẳn tình trạng áp dụng công thức rập khuôn.

Làm thế nào để giáo viên thiết lập được tình huống gợi vấn đề hấp dẫn trong thời lượng 45 phút của một tiết học? Giáo viên có thể sử dụng các biện pháp như dự đoán qua hình vẽ đồ thị, xét tính tương tự, lật ngược vấn đề hoặc chỉ ra sai lầm trong lời giải quen thuộc. Quá trình thực nghiệm cho thấy việc dành khoảng 5 đến 7 phút đầu tiết học để gợi mở tình huống đã thu hút trọn vẹn sự chú ý của 100% học sinh trong lớp.

Mô hình không gian Graph 96 tình huống dạy học trong luận văn có ý nghĩa ứng dụng thực tế ra sao? Mô hình Graph là công cụ định vị sư phạm, giúp giáo viên phối hợp chính xác giữa 6 nhiệm vụ nội dung bài học với 4 phương pháp giảng dạy và 4 cấp độ nhận thức của học sinh. Nhờ đó, giáo viên chủ động điều chỉnh kịch bản dạy học linh hoạt, tránh tình trạng dạy học theo cảm tính chủ quan.

Học sinh có học lực trung bình hoặc yếu tại các trường vùng khó khăn có thể tiếp thu được phương pháp này không? Phương pháp hoàn toàn phù hợp với mọi đối tượng nhờ việc phân cấp thành 3 mức độ từ đàm thoại đến tự nghiên cứu. Tại trường Trung học phổ thông Mỹ Hội Đông, phương pháp này đã giúp lớp đạt điểm trung bình 5,93 với độ lệch chuẩn chỉ 1,30, đảm bảo không có học sinh nào bị điểm dưới trung bình.

Những lỗi sai điển hình nhất mà học sinh thường mắc phải khi học chuyên đề hàm số liên tục là gì? Khoảng 90% học sinh chưa học theo phương pháp tích cực thường quên xét điều kiện điểm thuộc tập xác định, ngộ nhận giữa điểm không xác định và điểm gián đoạn, hoặc lúng túng khi chọn khoảng phân ly nghiệm chứa tham số. Các biện pháp sư phạm trong luận văn đã khắc phục triệt để những lỗ hổng nhận thức này.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về tích cực hóa hoạt động nhận thức và dạy học giải quyết vấn đề dựa trên nền tảng tâm lý học hiện đại.
• Thiết kế thành công mô hình không gian Graph 96 tình huống dạy học cùng quy trình sư phạm 3 bước logic áp dụng cho môn Toán.
• Xây dựng hệ thống 17 biện pháp sư phạm chuyên sâu giúp học sinh phát hiện mâu thuẫn nhận thức, giải quyết bài toán và khắc phục sai lầm giải tích.
• Khẳng định tính hiệu quả thực chứng vượt trội qua việc nâng điểm trung bình lên 7,53 điểm và giảm độ lệch chuẩn xuống 1,86 trên cỡ mẫu 133 học sinh.
• Đóng góp giải pháp đổi mới phương pháp dạy học mang tính thực tiễn cao, kết hợp hài hòa giữa mô hình hóa lý thuyết và định lượng thực nghiệm.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã cung cấp một quy trình sư phạm khả thi, giúp giáo viên trung học phổ thông chuyển hóa thành công triết lý dạy học tích cực vào từng bài giảng cụ thể. Kế hoạch tiếp theo là tiếp tục mở rộng quy trình này cho toàn bộ các chuyên đề Đạo hàm và Tích phân trong 6 tháng tới. Kính mời quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và học viên quan tâm đón đọc toàn văn công trình để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên.3 Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác học tập. Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hóa ngày càng lớn. Việc sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh. Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân.

Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh Sinh viên : Lê Quang Vinh Trang 5 Luận văn tốt nghiệp GVHD: Ths.Nguyễn Văn Vĩnh nội dung học tập. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới. Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi học sinh và của cả lớp chứ không phải dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của thầy giáo. Trong nhà trường, phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường.

Được sử dụng trong phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ 4 đến 6 người. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung. Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức tinh thần tương trợ. Mô hình hợp tác trong xã hội dựa vào đời sống học đường sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội.

Trong nền kinh tế thị trường đã xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên quốc gia; năng lực hợp tác phải trở thành một mục tiêu giáo dục mà nhà trường phải chuẩn bị cho học sinh.4 Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trước đây giáo viên độc quyền đánh giá học sinh. Trong phương pháp tích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học. Liên quan đến điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau.

Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời và năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường phải trang bị cho học sinh. Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những con người năng động, thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giá không thể dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã được học mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong giải quyết những tình huống thực tế. Với sự trợ giúp các thiết bị kĩ thuật, kiểm tra đánh giá không còn là một công việc nặng nhọc đối với giáo viên, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học. Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, giáo viên không còn đóng góp vai trò đơn thuần là truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình.

Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ nhàn nhã hơn trước đó, khi soạn giáo án, giáo viên phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài trên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh, giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên. Sinh viên : Lê Quang Vinh Trang 6 Luận văn tốt nghiệp GVHD: Ths.Nguyễn Văn Vĩnh II. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH XÉT THEO QUAN ĐIỂM TÂM LÝ HỌC: Mỗi phương pháp đều có chức năng điều hành toàn bộ quá trình dạy học, tức là nó sẽ quy định cách thức chiếm lĩnh tri thức và kinh nghịêm hoạt động của học sinh. Quá trình học tập chỉ nên diễn ra theo kiểu tìm kiếm, phát hiện, khai thác, biến đổi và người học tự kiến tạo kiến thức, kĩ năng tương thích với kinh nghiệm và bản chất người học, người học trở thành chủ thể tích cực hơn.

Để đảm bảo giúp học sinh lĩnh hội đầy đủ kiến thức quy định trong một đơn vị thời gian thì không thể chỉ vận dụng máy móc một cách dạy học mà phải kết hợp nhuần nhuyễn chúng lại với nhau. Nhưng trong đó cách chiếm lĩnh tri thức bằng cách định hướng đến hoạt động cải tạo tích cực dẫn đến việc phát minh kiến thức mới. Mục tiêu giáo dục – đào tạo phải hướng vào đào tạo những con người lao động tự chủ, sáng tạo, có năng lực giải quyết những vấn đề thường gặp, qua đó góp phần tích cực thực hiện mục tiêu lớn của đất nước là dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh (theo hội nghị lần VIII của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng Sản Việt Nam). Về phương pháp giáo dục, phải khuyến khích tự học, phải áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề.

Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nét tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, đặc biệt là sinh viên đại học. Luật giáo dục 1998 có viết: phương pháp gíáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hơp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm đem lại niềm vui hứng thú cho học sinh. Một phương pháp dạy học chỉ có khả năng bồi dưỡng những phẩm chất của tư duy khi nó thực hiện sự phát động, thúc đẩy sự suy nghĩ tích cực của người học và dẫn dắt sự suy nghĩ ấy theo con đường ngắn nhất, hợp lí nhất để đạt tới kiến thức và kĩ năng.

Phương pháp đó phải dựa vào thành tựu khoa học nghiên cứu và tư duy. Theo các nhà tâm lý học, con người chỉ bắt đầu tư duy tích cực khi nảy sinh nhu cầu tư duy tức đứng trứơc một tình huống gợi vấn đề. Tình huống gợi vấn đề là một tình huống gợi ra cho học sinh những khó khăn về lí luận hay thực tiễn mà họ thấy cần thiết và có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc nhờ một quy tắc có tính chất thuật giải mà phải trải qua một quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt động hoặc điều chỉnh kiến thức sẵn có. Trước tình huống có vấn đề, người ta sẽ băn khoăn suy nghĩ, tìm cách giải quyết nhưng bắt đầu từ đâu, theo phương hướng nào, buột họ phải ý thức được vấn đề thường được thể hiện ở chỗ “đặt được câu hỏi” hoặc “nêu được thắc mắc”, đây là vấn đề quan trọng của tích cực hóa.

Giáo dục là thích ứng đứa trẻ vào môi trường xã hội người lớn; là thích nghi con người vào môi trường xã hội xung quanh, đào tạo được con người khi vào đời là con người tự chủ, năng động và sáng tạo thì phương pháp giáo dục cũng phải hướng vào việc khơi dậy, rèn luyện, phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ, năng động sáng tạo trong học tập và lao động ở nhà trường, nhằm kích thích học sinh tích cực Sinh viên : Lê Quang Vinh Trang 7 Luận văn tốt nghiệp GVHD: Ths.Nguyễn Văn Vĩnh suy nghĩ, chủ động tìm tòi sáng tạo để giải quyết vấn đề, đạt tới kiến thức mới một cách vững chắc và sâu sắc. Nhìn chung, một phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh là phương pháp mà trong đó người học trở thành trung tâm, chủ thể được định hướng để tự mình tìm ra kiến thức chân lý bằng hoạt động của bản thân. Giáo viên giữ một trách nhiệm mới chuẩn bị cho học sinh thật nhiều tình huống phong phú tạo điều kiện cho học sinh giải quyết vấn đề chứ không nhồi nhét kiến thức vào đầu học sinh, là người định hướng cho học sinh tự khám phá ra chân lý, tự tìm ra kiến thức với sự hợp tác của tập thể. Thầy giáo bây giờ trở thành người định hướng, cố vấn cho học sinh của mình khám phá ra những điều mới, những kiến thức mới, những chân lí mới với sự hợp tác của các chủ thể khác trong lớp học.

Phương pháp nào đảm bảo sự kết hợp nhuần nhuyễn hai hoạt động tái hiện và tìm kiếm kiến thức trong đó cơ hội và điều kiện để việc tìm kiếm kiến thức mới chiếm ưu thế, kết hợp hài hòa với tính sẵn sàng học tập của học sinh thì phương pháp đó có khả năng tích cực hóa được quá trình học tập của học sinh, từ đó hình thành phương thức hành động cũng như kinh nghiệm hoạt động cho các em.