Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm qua, hoạt động xây dựng đã có sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng, nhiều công trình lớn đã hoàn thành và đưa vào sử dụng đem lại những hiệu quả kinh tế - xã hội to lớn góp phần vào thành tựu đổi mới chung của đất nước. Ngành thuỷ lợi có ý nghĩa rất quan trọng đối với phát triển sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái và phòng chống giảm nhẹ thiên tai, tưới tiêu, hệ thống thoát nước, thoát lũ…Đặc biệt là đối với các công trình đê điều. Nếu công trình đê điều không làm tốt, làm theo đúng kế hoạch được duyệt …thì khi có lũ có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Do đặc thù của ngành xây dựng cơ bản nói chung và ngành xây dựng thủy lợi nói riêng đó là sử dụng nguồn vốn đầu tư lớn, cùng với đặc điểm sản xuất của ngành là: Điều kiện xây dựng các công trình thủy lợi thường khó khăn hơn (Nguyên vật liệu xây dựng dưới sông, dưới biển khó quản lý, kiểm tra, giám sát và đánh giá….) thời gian thi công kéo dài và thường trên quy mô lớn đã đặt ra vấn đề phải giải quyết là: "Làm sao phải quản lý vốn tốt, có hiệu quả khắc phục tình trạng thất thoát và lãng phí trong sản xuất thi công, giảm chi phí hạ giá thành, tăng tính cạnh tranh cho doanh nghiệp? Để quản lý và sử dụng vốn có hiệu quả thì việc quản lý chi phí sản xuất là một trong những công cụ quản lý của KTQT.
Đánh giá hiệu quả sản xuất kinh doanh cần phải quản lý chi phí tốt sẽ chống thất thoát, lãng phí cho công trình. Đặc biệt cần phải tăng cường công tác quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN đối với ngành thuỷ lợi. Vì vậy, việc quản lý chi phí và giá thành càng trở lên cấp thiết. Kế toán quản trị chi phí và giá thành có vai trò quan trọng trong việc ra quyết định của nhà quản trị nhưng tại các công ty xây dựng công trình thủy lợi thì công tác này vẫn chưa được chú trọng.
Hệ thống kế toán quản trị đã có những biểu hiện nhất định, song tổ chức còn rời rạc, chưa đồng bộ, chưa phát huy được hiệu quả thông tin trong quá trình ra quyết định. Thông tin chi phí chưa mang tính phân tích dự báo tương lai, chưa thực sự hữu ích cho nhà quản trị ra quyết định quản lý. Việc áp dụng kế toán quản trị chi phí và vai trò của kế toán quản trị chi phí nhìn chung còn rất mờ nhạt, nhận thức về kế toán quản trị chi phí vẫn còn nhiều hạn chế đối với các nhân viên kế toán. 1 Bên cạnh đó, đối với các công ty xây dựng công trình thủy lợi để có được một công trình hoàn thiện phải trải qua khá nhiều công đoạn, mỗi công đoạn lại phát sinh nhiều khoản chi phí khác nhau nhưng kế toán không phải lúc nào cũng phản ánh được chính xác, đầy đủ thông tin về các khoản chi phí này, gây khó khăn cho việc kiểm soát chi phí.
Đồng thời, tại các công ty xây dựng công trình thủy lợi, công tác kế toán quản trị chi phí và tính giá thành sản phẩm vẫn còn một số tồn tại như: Chi phí chưa được phân loại theo cách ứng xử nên khó có thể thực hiện phân tích và đánh giá tình hình biến động chi phí; việc phân tích thông tin chỉ tiến hành trên các báo cáo tài chính mà không được ứng dụng thông tin thích hợp cho việc ra các quyết định sản xuất kinh doanh ngắn hạn, chưa có sự liên kết chặt chẽ giữa nhu cầu thông tin của nhà quản trị và hệ thống thông tin kế toán quản trị chi phí, hơn nữa, nhà quản trị vẫn có tâm lý ra quyết định mà không cần đến thông tin của kế toán quản trị chi phí và hệ thống thông tin kế toán quản trị chi phí cũng chưa thực hiện và phát huy được hết vai trò, chức năng của nó. Do vậy, công tác kế toán quản trị chi phí và giá thành tại các công ty xây dựng công trình thủy lợi hiện tại chưa đáp ứng được các yêu cầu đặt ra đối với các doanh nghiệp trong nước trong tình hình mới. Xuất phát từ tình hình trên, tác giả tiến hành nghiên cứu đề tài: “Hoàn thiện kế toán quản trị chi phí và giá thành tại các công ty xây dựng công trình thủy lợi ở Việt Nam” làm đề tài luận án. Kế toán quản trị chi phí và giá thành không phải là một đề tài mới và đã có rất nhiều tác giả tiến hành nghiên cứu.
Tuy nhiên, chưa có tác giả nào thực hiện nghiên cứu đề tài KTQTCP và giá thành trong mối quan hệ với chức năng quản lý của nhà quản trị tại các công ty xây dựng công trình thủy lợi ở Việt Nam. Vì vậy, việc lựa chọn đề tài này có ý nghĩa thực tiễn đối với hoạt động xây dựng tại các công ty xây dựng công trình thủy lợi ở Việt Nam. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu Công trình nghiên cứu tổng quan về các xu hướng nghiên cứu trong KTQT nói chung, KTQT chi phí và giá thành nói riêng được các tác giả Lili-Anne Kihn và Salme Năsi tại trường đại học Tampere (Phần Lan) và Harris, Jason, and Durden, 2 Chris tại trường DH James Cook (Australia) nghiên cứu qua các luận án và bài báo được công bố liên quan đến KTQT chi phí và giá thành.
Đề tài nghiên cứu được chia thành các nhóm sau: -Nhóm các đề tài nghiên cứu về KTQT chi phí tập trung vào các chủ đề: Sự khác biệt giữa kế toán chi phí và kiểm soát quản trị; hệ thống thông tin kế toán và quản trị chiến lược. Trong nhóm này có một số luận án nghiên cứu về phân bổ chi phí, phân tách chi phí, phân tích tác nhân chi phí, hạch toán chi phí theo hoạt động (ABC), quản lý chi phí theo hoạt động (ABCM), chi phí chênh lệch và việc sử dụng các thông tin chi phí để ra quyết định. -Nhóm thứ hai là các đề tài nghiên cứu về chi phí chiến lược gồm: Thuộc tính chi phí (attribute costing), chu kỳ chi phí, chi phí chất lượng, chi phí mục tiêu, chi phí chuỗi theo giá trị và kế toán chi phí ngược (backflush costing). -Nhóm thứ ba là các đề tài liên quan đến chiến lược định giá và giá chuyển giao được xác định dựa trên thông tin kế toán chi phí.
-Nhóm thứ tư là các đề tài nghiên cứu về: Ngân sách hoạt động, dự toán vốn, kiểm soát, đo lường hiệu suất và đánh giá. [57] * Nhóm đề tài về nhận diện và phân loại chi phí Tác giả Michael w Maher (2000) trong nghiên cứu của mình cũng cho thấy sự cần thiết của kế toán quản trị trong thời đại hiện nay. Kế toán quản trị định hướng cho việc kiểm soát chi phí trong tổ chức, Michael w Maher đă kết luận có 3 cách phân loại chi phí khác nhau cho các mục đích kiểm soát chi phí, bao gồm: (1) Chi phí chênh lệch; (2) chi phí toàn bộ; (3) Chi phí trách nhiệm. Làm rõ quy trình phân tích thông tin chi phí thông qua báo cáo phân tích chi phí, báo cáo đánh giá trách nhiệm quản lý.
Đây là cơ sở để đánh giá tính hiệu quả của các hoạt động trong từng bộ phận tại tổ chức góp phần vào công tác kiểm soát chi phí của tổ chức đó. Tuy nhiên nghiên cứu chỉ dừng lại về mặt lý thuyết mà chưa vận dụng vào thực tiễn các doanh nghiệp [61]. - Tác giả Hồ Văn Nhàn (2010) đã nghiên cứu một cách có hệ thống về cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác kế toán quản trị chi phí và giá thành dịch vụ vận chuyển khách trong doanh nghiệp taxi. Nghiên cứu của tác giả đi vào xây dựng mô hình tổ chức công tác kế toán quản trị chi phí và giá thành của dịch vụ vận tải, chỉ ra cách thức phân loại chi phí phù hợp với đặc thù của loại hình doanh nghiệp này là 3 hoạt động vận chuyển của taxi khách, từ đó định hướng phương pháp tính giá thành cho hoạt động vận chuyển [18].
- Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Lan (2012) nghiên cứu “Tổ chức kế toán quản trị chi phí vận tải hàng hoá trong các công ty vận tải đường bộ Việt Nam”. Luận án đã đi sâu vào phân tích KTQTCP trong lĩnh vực đặc thù là vận tải hàng hóa. Tác giả đã phân loại chi phí theo 2 cách: (1) theo mối quan hệ giữa chi phí với mức độ hoạt động; (2) theo cách ứng xử chi phí. Theo đó căn cứ để xác định biến phí hay định phí là số km hoặc tấn/km vận chuyển.
Tuy nhiên nghiên cứu chưa đề cập đến phương pháp ước tính chi phí nào là phù hợp đối với doanh nghiệp vận tải khi tách chi phí hỗn hợp mà tác giả giới thiệu các phương pháp: Phương pháp cực đại - cực tiểu, phương pháp bình phương bé nhất, phương pháp đồ thị phân tán để doanh nghiệp vận tải tự lựa chọn.[15] - Tác giả Đinh Thị Kim Xuyến (2014) nghiên cứu “Công tác kế toán quản trị chi phí và giá thành tại các doanh nghiệp viễn thông di động Việt Nam. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về KTQTCP và giá thành trong doanh nghiệp dịch vụ, từ việc làm rõ bản chất của KTQTCP và giá thành, nhu cầu thông tin chi phí và giá thành cho quản trị doanh nghiệp, đến nội dung của KTQTCP và giá thành trong các doanh nghiệp dịch vụ. Luận án trình bày khá rõ những ảnh hưởng của đặc điểm kinh doanh và tổ chức kinh doanh đến công tác KTQTCP và giá thành tại các doanh nghiệp viễn thông di động Việt Nam. Đặc biệt, căn cứ vào kết quả khảo sát, tác giả đã đưa ra một số đánh giá khá xác đáng về thực trạng KTQTCP và giá thành trong các doanh nghiệp viễn thông di động.
Tác giả đã nghiên cứu các cách nhận diện chi phí trong KTQT như phân loại chi phí theo khả năng quy nạp chi phí cho đối tượng hạch toán chi phí, phân loại chi phí theo mối quan hệ với báo cáo tài chính, phân loại chi phí theo mối quan hệ với mức độ hoạt động. Để phục vụ cho việc ra quyết định quản trị DN, các chi phí kinh doanh của các DN viễn thông được phân loại thành chi phí cố định hay chi phí biến đổi [34].