CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 1.1 Tổng quan về chi phí sản xuất 1.1 Khái niệm chi phí sản xuất Quá trình hoạt động sản xuất là quá trình kết hợp ba yếu tố cơ bản đó là lao động, tư liệu lao động và đối tượng lao động để tạo ra sản phẩm. Trong quá trình kết hợp đó, các yếu tố nói trên bị tiêu hao và tạo ra chi phí sản xuất kinh doanh. Theo chuẩn mực số 01 - Chuẩn mực chung ( 2002), Bộ Tài chính: “Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”.
Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: “ Chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền những hao phí lao động sống và lao động vật hóa phát sinh trong quá trình hoạt động SXKD; hoặc chi phí là những phí tổn về nguồn lực kinh tế, về tài sản cụ thể sử dụng trong hoạt động sản xuất kinh doanh.Hay nói cách khác, bản chất của chi phí sản xuất là những phí tổn tài nguyên, vật chất, lao động và phải gắn liền với mục đích sản xuất kinh doanh”.TS Võ Văn Nhị (2009 ), Kế toán doanh nghiệp xây lắp, đơn vị chủ đầu tư, NXB Tài chính: “ Chi phí sản xuất trong doanh nghiệp xây lắp là toàn bộ các khoản hao phí vật chất mà doanh nghiệp chi ra để thực hiện công tác xây lắp nhằm tạo ra các sản phẩm khác nhau theo mục đích kinh doanh cũng như theo hợp đồng giao nhận thầu đã ký kết”.2Phân loại chi phí sản xuất SVTH: Trịnh Thị Huyền Trang 6 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: Th.S Nguyễn Thị Thu Trang Việc phân loại chi phí có ý nghĩa rất quan trọng.Qua việc phân loại chi phí, nhà quản trị có khả năng nhận diện, phân tích, kiểm tra, kiểm xoát chi phí từ đó đưa ra quyết định để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Trong các doanh nghiệp xây lắp, chi phí được phân loại theo nhiều tiêu thức khác nhau. (1) Phân loại chi phí theo nội dung kinh tế ban đầu Theo TS Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: Cách phân loại này quan tâm đến tính chất kinh tế của chi phí mà không kể chi phí đó phát sinh ở đâu và để làm gì, bao gồm: Chi phí nguyên vật liệu: bao gồm các chi phí nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu, phụ tùng thay thế… mà doanh nghiệp đã sử dụng và tính vào chi phí sản xuất ở trong kỳ. Chi phí công cụ dụng cụ:yếu tố này bao gồm giá mua và chi phí mua của các công cụ dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh.
Chi phí nhân công: yếu tố chi phí nhân công bao gồm các khoản tiền lương chính, phụ, phụ cấp theo lương phải trả cho người lao động và các khoản trích theo lương như kinh phí công đoàn, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế của người lao động. Chi phí khấu hao tài sản cố định: là toàn bộ chi phí khấu hao phải trích cho các loại TSCĐ phục vụ hoạt động SXKD của doanh nghiệp như khấu hao máy thi công, khấu hao nhà xưởng, TSCĐ khác. Chi phí dịch vụ mua ngoài: yếu tố này bao gồm giá dịch vụ mua từ bên ngoài cung cấp cho hoạt động sản xuất kinh doanh như giá dịch vụ điện nước, phí bảo hiểm tài sản, giá thuê nhà cửa phương tiện… Chi phí khác bằng tiền: yếu tố này bao gồm tất cả các chi phí sản xuất kinh doanh bằng tiền tại doanh nghiệp ngoài các yếu tố kể trên. Phân loại chi phí theo nội dung kinh tế ban đầu giúp doanh nghiệp biết được cơ cấu, tỉ trọng từng yếu tố chi phí để phân tích, đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch chi phí, làm cơ sở cho việc lập dự toán chi phí, xây dựng kế hoạch cung ứng để đảm bảo các yếu tố chi phí.
SVTH: Trịnh Thị Huyền Trang 7 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: Th.S Nguyễn Thị Thu Trang (2) Phân loại theo công dụng kinh tế Theo TS Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: Xuất phát từ yêu cầu quản lí và đặc điểm của việc lập dự toán chi phí trong lĩnh vực xây lắp là lập dự toán cho từng công trình, hạng mục công trình xây lắp theo từng khoản mục chi phí, nên chi phí sản xuất cần được phân loại theo mục đích, công dụng của chi phí. Theo cách phân loại này thì những chi phí sản xuất trong doanh nghiệp xây lắp được chia thành các khoản mục. Những chi phí có cùng mục đích, công dụng được xếp vào cùng một khoản mục, bao gồm: Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Bao gồm toàn bộ chi phí nguyên vật liệu, vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu…tham gia trực tiếp trong sản xuất sản phẩm xây lắp, thường chiếm tỉ lệ lớn trên tổng chi phí. Chi phí nhân công trực tiếp: Bao gồm tiền lương và các khoản trích theo lương tính vào chi phí sản xuất như kinh phí công đoàn, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội của công nhân trực tiếp thực hiện từng hoạt động sản xuất.
Chi phí sử dụng máy thi công: Bao gồm các chi phí về vật liệu, nhiên liệu chi phí khấu hao và các khoản chi phí khác liên quan tới việc vận hành, sử dụng máy thi công để sản xuất sản phẩm xây lắp. Chi phí sản xuất chung: Bao gồm tất cả các chi phí sản xuất ngoài các khoản mục chi phí trên, gồm: chi phí lao động gián tiếp, chi phí phục vụ, chi phí tổ chức quản lý sản xuất tại phân xưởng, chi phí nguyên vật liệu dùng cho máy móc thiết bị… Phân loại chi phí theo công dụng kinh tế là cơ sở để xác định số chi phí đã bỏ ra cho từng khâu, từng lĩnh vực, từng mục đích cụ thể, là căn cứ để tính giá thành sản phẩm xây lắp theo từng khoản mục, xây dựng kế hoạch giá thành và phân tích tình hình thực hiện kế hoạch giá thành. (3) Phân loại chi phí theo mô hình ứng xử của chi phí Theo TS. Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: SVTH: Trịnh Thị Huyền Trang 8 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: Th.S Nguyễn Thị Thu Trang Theo cách phân loại này chi phí được chia thành chi phí cố định, chi phí biến đổi và chi phí hổn hợp.
Chi phí biến đổi: là những chi phí mà tổng số chi phí sẽ thay đổi tỷ lệ thuận với mức độ hoạt động. Nếu xét trên một đơn vị sản xuất thì biến phí là một hằng số. Chi phí cố định: là những chi phí xét về tổng số ít thay đổi hoặc không thay đổi theo mức độ hoạt động, nhưng nếu xét trên một đơn vị mức độ hoạt động thì tỷ lệ nghịch với mức độ hoạt động. Chi phí hổn hợp: là những chi phí bao gồm hổn hợp cả biến phí và định phí.
Phân loại chi phí theo mô hình ứng xử của chi phí có vai trò quan trọng trong công tác quản trị doanh nghiệp, giúp nhà quản trị định giá bán sản phẩm, chấp nhận hay từ chối đơn đặt hàng. (4) Phân loại chi phí theo mối quan hệ với thời kì xác định kết quả Theo TS Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: Theo cách phân loại này thì chi phí bao gồm: Chi phí sản phẩm: là những chi phí gắn liền với sản phẩm được sản xuất ra hoặc mua vào trong kỳ. Chi phí này phát sinh một kỳ và ảnh hưởng tới nhiều kỳ sản xuất kinh doanh và kỳ tính kết quả kinh doanh Chi phí thời kỳ: là những chi phí phát sinh và ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận trong một kỳ kế toán. (5) Phân loại chi phí theo phương pháp tập hợp chi phí Theo TS Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: Phân loại theo tiêu thức này thì chi phí trong kỳ kế toán bao gồm các loại sau: Chi phí trực tiếp: là những chi phí phát sinh liên quan trực tiếp đến từng đối tượng chịu chi phí như: chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp… loại chi phí này thường chiếm tỷ trọng lớn trên tổng chi phí.
SVTH: Trịnh Thị Huyền Trang 9 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: Th.S Nguyễn Thị Thu Trang Chi phí gián tiếp: là những chi phí phát sinh liên quan đến nhiều đối tượng chịu chi phí, thường được tập trung, sau đó chọn tiêu thức để phân bổ cho từng đối tượng chịu chi phí.3 Đối tượng và phương pháp tập hợp chi phí sản xuất (1) Đối tượng tập hợp chi phí sản xuất Theo TS Huỳnh Lợi (2009), Kế toán chi phí, NXB Giao Thông Vận Tải, Hồ Chí Minh: Đối tượng tập hợp chi phí sản xuất là phạm vi giới hạn mà các chi phí sản xuất phát sinh cần được tổ chức tập hợp nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm tra giám sát chi phí và tính giá thành. Xác định đối tượng tập hợp chi phí sản xuất là khâu quan trọng của công tác kế toán tập hợp chi phí sản xuất. Việc xác định đối tượng tập hợp chi phí sản xuất cần căn cứ vào cơ cấu tổ chức sản xuất, địa bàn sản xuất, tính chất và đặc điểm quy trình công nghệ sản xuất, loại hình và đặc điểm sản phẩm, yêu cầu quản lý, trình độ và phương tiện kế toán. Thực chất của xác định đối tượng tập hợp chi phí là xác định nơi phát sinh chi phí( phân xưởng, bộ phận, quy trình sản xuất…) và nơi chịu chi phí( sản phẩm A, sản phẩm B…) Trong sản xuất xây lắp, do đặc điểm sản phẩm có tính đơn chiếc nên đối tượng tập hợp chi phí sản xuất thường là theo từng đơn đặt hàng, hoặc cũng có thể là một hạng mục công trình, nhóm hạng mục công trình, một ngôi nhà trong dãy nhà.
Tập hợp chi phí sản xuất theo đúng đối tượng có tác dụng phục vụ tốt cho việc tăng cường quản lý sản xuất và chi phí sản xuất, cho công tác hạch toán kinh tế nội bộ và toàn doanh nghiệp, phục vụ cho công tác tính giá thành sản phẩm được kịp thời, chính xác. (2) Phương pháp tập hợp chi phí sản xuất Phương pháp tập hợp chi phí là cách thức, kỹ thuật xác định, tập hợp chi phí cho từng đối tượng tập hợp chi phí.