CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH TẠI CÔNG TY XÂY DỰNG 1. Khái quát về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp xây dựng 1. Đặc điểm doanh nghiệp xây dựng ảnh hưởng đến kế toán tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp Sản xuất xây lắp là hoạt động xây dựng mới, mở rộng, khôi phục, cải tạo hay hiện đại hóa các công trình hiện có thuộc mọi lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân (như công trình giao thông thủy lợi, các khu công nghiệp, các công trình quốc phòng, các công trình dân dụng khác). Đây là hoạt động nhằm tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho mọi ngành trong kinh tế.
Doanh nghiệp xây lắp là đơn vị kinh tế cơ sở, là nơi trực tiếp sản xuất kinh doanh gồm một tập thể lao động nhất định có nhiệm vụ sử dụng các tư liệu lao động và đối tượng lao động để sản xuất ra các sản phẩm xây lắp và tạo nguồn tích lũy cho Nhà nước. Hoạt động sản xuất kinh doanh và sản phẩm của các doanh nghiệp xây lắp có những đặc điểm cơ bản sau: - Sản phẩm xây lắp là những công trình xây lắp, vật kiến trúc… có quy mô lớn, kết cấu phức tạp mang tính đơn chiếc, thời gian sản xuất sản phẩm xây lắp lâu dài… Do đó, việc tổ chức, quản lý và hạch toán sản phẩm xây lắp phải lập dự toán (dự toán thiết kế, dự toán thi công). Quá trình sản xuất xây lắp phải so sánh với dự toán, lấy dự toán làm thước đo. - Sản phẩm xây lắp được tiêu thụ theo giá dự toán hoặc giá đấu thầu đã thỏa thuận với đơn vị chủ đầu tư (bên A) từ trước.
Do vậy, tính chất của hàng hóa của sản phẩm xây lắp không được thể hiện rõ vì đã quy định giá cả , người mua, người bán từ trước thông qua hợp đồng giao thầu. Vì vậy, việc tiêu thụ được thực hiện thông qua việc bàn giao công trình hoàn thành cho chủ đầu tư. - Sản phẩm xây lắp cố định tại nơi sản xuất và phân bổ trên nhiều vùng lãnh thổ, còn các điều kiện sản xuất phải di chuyển theo địa điểm đặt sản phẩm. Đặc 4 điểm này làm cho công tác sản xuất có tính lưu động cao và thiếu ổn định.
Bên cạnh đó, việc quản lý và theo dõi vật tư, tài sản cũng hết sức phức tạp, do ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên và dễ mất mát, hư hỏng. Điều này đòi hỏi công tác kế toán phải tổ chức tốt ngay từ quá trình hạch toán ban đầu trên cơ sở các chứng từ kế toán. - Thời gian sử dụng sản phẩm lâu dài đòi hỏi chất lượng công trình phải được đảm bảo. Đặc điểm này đòi hỏi công tác kế toán phải được tổ chức tốt, sao cho chất lượng công trình hoàn thành đúng như dự toán thiết kế, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bàn giao công trình, ghi nhận doanh thu và xác định kết quả.
- Sản phẩm xây lắp thường chịu ảnh hưởng của rất nhiều các hiện tượng tự nhiên như khi hậu, thời tiết… do vậy các công ty xây lắp cần mua bảo hiểm cho từng công trình nhằm hạn chế những rủi ro và cần phải có biện pháp bảo quản máy thi công và vật liệu ngoài trời. Kế toán cần tổ chức tốt khâu hạch toán ban đầu, cũng như chi phí phát sinh thêm như chi phí bảo hiểm, chi phí bảo quản máy móc, thiết bị, đồng thời cũng phải thường xuyên kiểm tra kiểm kê tài sản nhằm phát hiện ra những thiếu hụt để tìm biện pháp xử lý kịp thời. Những ảnh hưởng trên đã ảnh hưởng rất lớn đến kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp xây lắp. Khái niệm và phân loại chi phí 1.
Khái niệm chi phí sản xuất Cũng như các ngành SX vật chất khác, doanh nghiệp xây lắp muốn tiến hành hoạt động SX ra sản phẩm xây lắp thì tất yếu phải có ba yếu tố cơ bản đó là: Tư liệu lao động, đối tượng lao động, sức lao động. Các yếu tố này tham gia vào quá trình SX, hình thành nên ba loại chi phí tương ứng. Đó là chi phí về sử dụng tư liệu lao động, chi phí về đối tượng lao động và chi phí về sức lao động. Trong điều kiện về SX hàng hóa, các chi phí này được biểu hiện dưới dạng giá trị gọi là CPSX.
Vậy chi phí sản xuất trong doanh nghiệp xây lắp là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ chi phí về lao động sống và lao động vật hóa và các chi phí cần thiết khác mà doanh nghiệp đã bỏ ra để tiến hành các hoạt động sản xuất thi công trong một thời kỳ nhất định. Trong đó chi phí về lao động sống là chi phí về tiền lương, thưởng, phụ cấp và các khoản trích theo lương của người lao động. Chi phí lao động vật hóa là những chi phí về sử dụng các yếu tố tư liệu lao động, đối tượng lao động dưới các 5 hình thái vật chất, phi vật chất, tài chính và phi tài chính như chi phí nguyên vật liệu, chi phí khấu hao tài sản cố định. Phân loại chi phí sản xuất xây lắp Phân loại chi phí sản xuất là việc sắp xếp CPSX theo từng loại, từng nhóm khác nhau, theo những tiêu thức nhất định.
Việc xác định tiêu thức phân loại CPSX hợp lý và khoa học vừa đáp ứng được yêu cầu của kế toán tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm, vừa đáp ứng yêu cầu quản lý nhằm tiết kiệm chi phí và hạ giá thành sản phẩm. Có nhiều tiêu thức phân loại chi phí sản xuất. Trong phạm vi đề tài này, việc phân loại chi phí sản xuất được tiến hành trên một số tieu thức như sau: Phân loại CPSX theo mục đích và công dụng của chi phí Theo tiêu thức phân loại này, những chi phí sản xuất có chung công dụng được sắp xếp vào cùng một khoản mục mà không phân biệt tính chất kinh tế của nó. Chi phí sản xuất được chia làm các loại (thường gọi là các khoản mục) sau đây: - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Là toàn bộ các khoản chi phí về nguyên vật liệu chính, nguyên vật liệu phụ, nhiên liệu, được sử dụng trực tiếp để sản xuất sản phẩm.
- Chi phí nhân công trực tiếp: Là các chi phí phải trả cho công nhân trực tiếp sản xuất sản phẩm như tiền lương, tiền công, các khoản phụ cấp, chi phí BHXH, BHYT, KPCĐ, BHTN,… trích theo tiền lương của công nhân trực tiếp sản xuất. - Chi phí máy thi công: Là các khoản chi phí liên quan đến hoạt động của máy thi công (chi phí vật liệu cho máy hoạt động, chi phí tiền lương và các khoản phụ cấp lương, tiền công trực tiếp điều khiển máy, sửa chữa bảo dưỡng máy thi công,.) và chi phí vật liệu, chi phí dịch vụ khác phục vụ cho xe, máy thi công. - Chi phí sản xuất chung: Là các khoản chi phí sản xuất liên quan đến việc phục vụ và quản lý sản xuất trong phạm vi các phân xưởng, đội sản xuất. Chi phí sản xuất chung bao gồm các yếu tố chi phí sản xuất sau: Chi phí nguyên vật liệu, chi phí công cụ dụng cụ, chi phí nhân viên phân xưởng, chi phí dịch vụ mua ngoài, chi phí bằng tiền khác, chi phí khấu hao TSCĐ dùng cho sản xuất ở phân xưởng.
Phân loại theo tiêu thức này có tác dụng xác định được số chi phí đã bỏ ra cho từng lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp, làm cơ sở cho việc tính giá thành. Nó phục vụ cho nhu cầu quản lý chi phí sản xuất theo định mức, là cơ sở để lập giá thành cho kỳ sau. 6 Phân loại CPSX theo nội dung tính chất kinh tế của chi phí Theo cách phân loại này, người ta sắp xếp chi phí có cùng nội dung và tính chất kinh tế vào một loại gọi là yếu tố chi phí, mà không phân biệt chi phí đó phát sinh ở đâu và có tác dụng như thế nào. Cách phân loại này còn được gọi là phân loại chi phí theo yếu tố.
Theo chế độ kế toán hiện hành Việt Nam khi hạch toán chi phí sản xuất tại doanh nghiệp sản xuất các doanh nghiệp phải theo dõi được chi phí theo năm yếu tố: - Chi phí nguyên vật liệu - Chi phí nhân công - Chi phí khấu hao máy móc thiết bị - Chi phí dịch vụ mua ngoài - Chi phí bằng tiền khác Cách phân loại này cho biết nội dung, kết cấu tỷ trọng từng loại chi phí mà doanh nghiệp sử dụng trong quá trình sản xuất trong tổng chi phí sản xuất của doanh nghiệp. Đồng thời đây cũng là cơ sở để xây dựng các dự toán chi phí sản xuất, xác định nhu cầu về vốn của doanh nghiệp, xây dựng các kế hoạch về vật tư, lao động, tiền vốn… trong doanh nghiệp sản xuất. Phân loại CPSX theo phương pháp tập hợp chi phí và mối quan hệ với các đối tượng chịu chi phí Theo cách phân loại này, chi phí sản xuất kinh doanh được chia thành hai loại: - Chi phí gián tiếp: Là các chi phí có liên quan đến nhiều đối tượng kế toán tập hợp chi phí khác nhau nên không thể quy nạp trực tiếp cho từng đối tượng tập hợp chi phí được mà phải tập hợp theo từng nơi phát sinh chi phí khi chúng phát sinh, sau đó quy nạp cho từng đối tượng theo phương pháp phân bổ gián tiếp. Khi thực hiện phân bổ chi phí cho từng đối tượng, doanh nghiệp cần phải lựa chọn tiêu chuẩn phân bổ cho từng đối tượng phụ thuộc vào tính hợp lý và khoa học của tiêu chuẩn phân bổ được lựa chọn.
- Chi phí trực tiếp: Là những chi phí liên quan trực tiếp đến từng đối tượng kế toán tập hợp chi phí (như từng loại sản phẩm, công việc, hoạt động, đơn đặt hàng…) chúng có thể được quy nạp cho từng đối tượng chịu chi phí. Cách phân loại này có ý nghĩa về mặt kỹ thuật, quy nạp chi phí vào đối tượng tập hợp chi phí sản xuất. Tuy nhiên, thông qua cách phân loại chi phí này các 7 nhân viên kế toán quản trị có thể tư vấn giúp các nhà quản trị doanh nghiệp đưa ra và thực hiện một cơ cấu tổ chức sản xuất, kinh doanh hợp lý để đa số các khoản chi phí có thể quy nạp trực tiếp cho từng đối tượng tập hợp chi phí. Từ đó giúp cho việc kiểm soát chí phí được thuận lợi hơn.