Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về văn hóa doanh nghiệp 1. Một số khái niệm về văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm về văn hóa Văn hóa là một khái niệm rất rộng, với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Hiện nay có nhiều học giả khác nhau nghiên cứu về văn hóa. Do đó, có nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa. Năm 1952, tác giả Kroeber và Kluckolm đã sưu tập và đưa ra 164 khái niệm khác nhau về văn hóa. Đến nay, con số thực tế về khái niệm văn hóa đã tăng lên.
Theo gốc Hán Việt, chữ “ văn hóa” có nghĩa là làm cho có “ văn” hơn, biến thành “văn”. Theo quan niệm xưa, “ văn ” có nghĩa là đẹp đẽ. Như vậy, văn hóa là làm cho đẹp đẽ. Trong ngôn ngữ Latinh, “ cultus ” cũng bao hàm một ý nghĩa là khai hoang trồng trọt, trông nom cây lương thực, nói ngắn gọn là sự vun trồng.
Sau đó, từ cultus được mở rộng nghĩa, dùng trong lĩnh vực xã hội chỉ sự vun trồng giáo dục, đào tạo và phát triển mọi khả năng của con người. Trong cuộc sống hàng ngày văn hóa thường được hiểu là văn học, nghệ thuật như thơ ca, mỹ thuật, sân khấu, điện ảnh…Một cách hiểu thông thường khác: văn hóa là cách sống bao gồm phong cách ẩm thực, trang phục, cư xử và cả đức tin, tri thức được tiếp nhân…Vì thế mà chúng ta nói một người nào đó văn hóa cao, có văn hóa hoặc văn hóa thấp, vô văn hóa. Trong nhân loại học và xã hội học, khái niệm văn hóa được đề cập theo nghĩa rộng nhất. Văn hóa bao gồm tất cả mọi thứ vốn là một bộ phận trong đời sống con người.
Văn hóa không chỉ là liên quan đến tinh thần và bao gồm cả vật chất. Văn hóa liên kết với sự tiến hóa sinh học của loài người và nó là sản phẩm của người thông minh. Con người có khả năng hình thành văn hóa và với tư cách là một thành viên của xã hội, con người tiếp thu văn hóa, bảo tồn nó, đồng thời truyền đạt nó từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc cùng có chung một văn hóa giúp xác định nhóm người hay xã hội mà có cá thể là các thành viên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Văn hóa là bao gồm tất cả các sản phẩm của con người và như vậy văn hóa bao gồm cả hai khía cạnh: Khía cạnh phi vật chất của xã hội như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị… và các khía cạnh vật chất như nhà cửa, quần áo, các phương tiện,…Cả hai khía canh cần thiết để làm ra sản phẩm và đó là một phần của văn hóa. Như vậy, khái niệm văn hóa là chủ đề học thuật được tranh luận đáng kể trong những năm vừa qua và có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Dưới đây, tác giả trình bày một số khái niệm về văn hóa mà các nghiên cứu hay sử dụng. Theo định nghĩa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) thì khái niệm văn hóa được định nghĩa như sau: “Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của cuộc sống, của mỗi cá nhân và mỗi cộng đồng, đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao nhiêu thế kỷ nó đã cấu thành một hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống thế hiện bản sắc riêng của mỗi dân tộc”.Heriot thì cho rằng “Cái gì còn lại khi tất cả những cái khác bị quên đi - cái đó là văn hóa”.
Tác giả Edward Tylor được coi là đại biểu cho thuyết tiến hóa văn hóa, có những đóng góp đặc biệt đối với nhân loại và văn hóa học. Ông là người đầu tiên định nghĩa khoa học về văn hóa, xây dựng khái niệm văn hóa như một di sản của lịch sử và xã hội. Ông đưa ra khái niệm văn hóa như sau: “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách là thành viên của xã hội” [10]. Khái niệm về văn hóa của ông được coi là một trong những khái niệm kinh điển nhất từ trước tới nay và được trích dẫn nhiều trong các công trình nghiên cứu.
Từ những khái niệm về văn hóa đó, có thể tóm lại như sau, văn hóa là một dạng thức các quan niệm cơ bản cùng chia sẻ mà một nhóm người học hỏi, khi nó giải quyết những vấn đề liên quan đến việc thích nghi với môi trường bên ngoài và sự hợp nhất bên trong. Dạng thức này hiệu quả đủ tốt để được xem là có giá trị,và do đó được truyền dạy cho các thành viên mới như cách thức đúng đắn để nhận thức tư duy và cảm nhận liên quan các vấn đề đó. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Văn hóa bao gồm hai loại hình như sau: Văn hóa tinh thần hay còn gọi là văn hóa phi vật chất: Là những ý niệm, tín ngưỡng, phong tục tập quán, giá trị, chuẩn mực…tạo nên một hệ thống. Hệ thống đó bị chi phối bởi trình độ của các giá trị, đôi khi có thể phân biệt một giá trị bản chất.
Chính giá trị này mang lại cho văn hóa sự thống nhất và khả năng tiến hóa nội tại của nó. Văn hóa vật chất: Ngoài các yếu tố phi vật chất như giá trị, tiêu chuẩn… nền văn hóa con bao gồm tất cả các giá trị hữu hình của con người mà trong xã hội gọi chung là những tạo tác những con đường, tòa cao ốc, đền đài, phương tiện giao thông, máy móc thiết bị, … đều là đồ tạo tác. Văn hoá vật chất và phi vật chất có liên quan chặt chẽ với nhau, khảo sát một nền văn hóa có thể thấy văn hóa vật chất phản ánh những giá trị văn hóa mà nền văn hóa đó coi là quan trọng. Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp chính là tài sản vô hình của mỗi doanh nghiệp.
Văn hóa doanh nghiệp là một yêu cầu tất yếu cho sự phát triển thương hiệu, vì hình ảnh văn hóa doanh nghiệp sẽ góp phần quảng bá thương hiệu cho doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp luôn hình thành song song với sự phát triển của doanh nghiệp, văn hóa doanh nghiệp là văn hóa của một tổ chức, nó là giá trị, niềm tin, chuẩn mực được thể hiện trong thực tế và trong các hành vi của mỗi thành viên trong doanh nghiệp. Cũng giống như các giá trị văn hóa nói chung, giá trị văn hóa của doanh nghiệp bao gồm các giá trị hữu hình (hay thường gọi là vật thể) và các giá trị vô hình (hay thường gọi là phi vật thể). Giá trị hữu hình của văn hoá doanh nghiệp thể hiện thông qua các đặc trưng của sản phẩm của doanh nghiệp (chất lượng, thiết kế tiện ích, thân thiện với người sử dụng, với môi trường,…), của cảnh quan trụ sở, nơi làm việc, của trang phục nhân viên (sạch sẽ, gọn gàng, trang trọng,…) hay của biểu trưng, biểu tượng doanh nghiệp bằng hình vẽ (logo) hay bằng khẩu hiệu biểu trưng (slogan), … Giá trị vô hình của văn hóa doanh nghiệp thể hiện thông qua các đặc trưng của hành vi giao tiếp, ứng xử trong giao dịch (sự lịch sự, ân cần, tận tình, chu đáo, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 …), của lòng tin (sự tin cậy, tính nhất quán trong hành động,…), của sự cố kết, gắn bó cộng đồng (tính tập thể, tính cộng đồng, tình thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau,…), của uy tín của doanh nghiệp (sự tín nhiệm, sự trung thực, sự minh bạch…), … Khái niệm văn hóa doanh nghiệp không phải là một khái niệm xa lạ đối với mọi người, đặc biệt là những người làm việc trong doanh nghiệp.
Có rất nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp. Theo quan điểm của tác giả Gold, K.A thì văn hóa doanh nghiệp được định nghĩa như sau: “Phẩm chất riêng biệt của tổ chức được nhận thức phân biệt nó với các tổ chức khác trong lĩnh vực”. Nhóm tác giả Kotter, J.L xây dựng khái niệm về văn hóa doanh nghiệp cho rằng: “Văn hóa thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong doanh nghiệp và có xu hướng tự lưu truyền, thường trong thời gian dài”. Hiện nay, định nghĩa phổ biến và được chấp nhận rộng rãi nhất trong các nghiên cứu về lĩnh vực văn hóa là định nghĩa của Edgar Schein: “Văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh”.
Tóm lại, các khái niệm về văn hóa doanh nghiệp có đôi chút khác nhau nhưng nhìn chung các khái niệm về văn hóa doanh nghiệp đều có điểm chung là: Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được xây dựng trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp, tạo nên sự khác biệt của doanh nghiệp và được coi là truyền thống riêng của mỗi doanh nghiệp. Cốt lõi của văn hóa doanh nghiệp là tinh thần của doanh nghiệp và quan điểm giá trị của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp bắt nguồn từ những giá trị như: sự thành thực (thể hiện nói thật, không gian dối, cam kết thực hiện những gì mình hứa hẹn và đảm bảo đúng những gì mình sẽ thực hiện), sự tự giác (thể hiện mức độ sẵn sàng với công việc, không ngại khó khăn, làm việc hết mình vì tổ chức), sự khôn khéo (biết nói những điều cần nói, hỏi những điều cần hỏi, tranh luận những gì đáng tranh luận và sắp xếp những gì hợp lý nhất) và một số giá trị khác. Những giá trị này sẽ làm nền tảng định hướng cho văn hóa doanh nghiệp.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Văn hóa doanh nghiệp thể hiện được những nhu cầu, mục đích và phương hướng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, tạo cho doanh nghiệp có được màu sắc riêng, tức là nhân cách hóa doanh nghiệp đó.