Luận án tiến sĩ hiệu quả bổ sung vitamin k2 và một số biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng sức khỏe xương ở trẻ em 7 10 tuổi tại huyện tiền hải thái bình

Sức khỏe xương và dinh dưỡng là hai yếu tố quan trọng trong sự phát triển của trẻ em, đặc biệt là trong… 190 trang · Trường Đại Học Y Dược Thái Bình · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Ngự
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Năng Trọng
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Thái Bình
• Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế
• Đề tài: Cải thiện sức khỏe xương và dinh dưỡng cho trẻ em 7-10 tuổi qua vitamin K2 tại Tiền Hải, Thái Bình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.2.1. Đặc điểm phát triển chiều cao và các yếu tố ảnh hưởng
• 1.2.1.1. Đặc điểm phát triển chiều cao trẻ em
• 1.2.1.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến phát triển chiều cao
• 1.2.1.3. Tình trạng dinh dưỡng và phát triển chiều cao
• 1.2.1.3.1. Trên thế giới
• 1.2.1.3.2. Tại Việt Nam
• 1.2.2. Biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe xương
• 1.2.2.1. Các biện pháp can thiệp
• 1.2.2.2. Một số nghiên cứu về cải thiện tình trạng dinh dưỡng và mật độ xương
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa bàn, thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa bàn nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Cỡ mẫu cho nghiên cứu
• 2.2.3. Phương pháp chọn mẫu
• 2.2.4. Nội dung và các chỉ số nghiên cứu
• 2.2.5. Phương pháp thu thập số liệu và kỹ thuật áp dụng trong nghiên cứu
• 2.2.6. Quá trình tổ chức nghiên cứu
• 2.2.7. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.2.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ 7 đến 10 tuổi ở 3 trường tiểu học huyện Tiền Hải, Thái Bình
• 3.2. Tình trạng sức khỏe xương ở trẻ em từ 7 đến 10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao tại địa bàn nghiên cứu
• 3.3. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe xương cho trẻ em từ 7 đến 10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao tại địa bàn nghiên cứu
• 3.4. Những đóng góp và tính mới của đề tài
• 3.5. Những hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sức khỏe xương và dinh dưỡng trẻ em 7 10 tuổi

Sức khỏe xương và dinh dưỡng là hai yếu tố quan trọng trong sự phát triển của trẻ em, đặc biệt là trong giai đoạn từ 7 đến 10 tuổi. Đây là thời điểm mà trẻ em cần được cung cấp đầy đủ các vi chất dinh dưỡng để hỗ trợ sự phát triển chiều cao và sức khỏe xương. Vitamin K2, một loại vitamin quan trọng, đã được chứng minh có tác dụng tích cực trong việc cải thiện sức khỏe xương. Tại Tiền Hải, Thái Bình, việc bổ sung vitamin K2 cho trẻ em đang trở thành một chủ đề được quan tâm.

1.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em tại Tiền Hải Thái Bình

Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em tại Tiền Hải đang gặp nhiều thách thức. Nhiều trẻ em trong độ tuổi này vẫn chưa được cung cấp đủ dinh dưỡng cần thiết, dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng và chậm phát triển chiều cao.

1.2. Vai trò của vitamin K2 trong sức khỏe xương

Vitamin K2 có vai trò quan trọng trong việc kích hoạt protein osteocalcin, giúp gắn canxi vào xương. Điều này không chỉ giúp tăng mật độ xương mà còn giảm nguy cơ loãng xương ở trẻ em.

II. Vấn đề dinh dưỡng và sức khỏe xương ở trẻ em 7 10 tuổi

Vấn đề dinh dưỡng và sức khỏe xương ở trẻ em từ 7 đến 10 tuổi đang trở thành một thách thức lớn tại Tiền Hải. Nhiều trẻ em không nhận đủ lượng canxi và vitamin D cần thiết, dẫn đến tình trạng xương yếu và chậm phát triển. Việc thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng này có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe của trẻ.

2.1. Tình trạng thiếu hụt canxi và vitamin D

Nghiên cứu cho thấy nhiều trẻ em tại Tiền Hải không nhận đủ lượng canxi và vitamin D, dẫn đến tình trạng xương yếu và chậm phát triển chiều cao.

2.2. Tác động của dinh dưỡng kém đến sức khỏe xương

Dinh dưỡng kém không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển chiều cao mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về xương trong tương lai. Việc cải thiện chế độ ăn uống là cần thiết để đảm bảo sức khỏe xương cho trẻ em.

III. Phương pháp cải thiện sức khỏe xương qua vitamin K2

Để cải thiện sức khỏe xương cho trẻ em từ 7 đến 10 tuổi, việc bổ sung vitamin K2 là một trong những phương pháp hiệu quả. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin K2 có thể giúp tăng cường mật độ xương và cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em.

3.1. Cách bổ sung vitamin K2 cho trẻ em

Vitamin K2 có thể được bổ sung qua thực phẩm như phô mai, trứng và các sản phẩm từ sữa. Việc khuyến khích trẻ ăn những thực phẩm này là rất quan trọng.

3.2. Các biện pháp can thiệp dinh dưỡng khác

Ngoài vitamin K2, cần bổ sung canxi và vitamin D qua chế độ ăn uống hợp lý. Việc tổ chức các hoạt động thể chất cũng giúp cải thiện sức khỏe xương cho trẻ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Tiền Hải

Nghiên cứu về hiệu quả bổ sung vitamin K2 và các biện pháp can thiệp dinh dưỡng đã cho thấy những kết quả tích cực. Trẻ em tham gia nghiên cứu đã có sự cải thiện rõ rệt về sức khỏe xương và tình trạng dinh dưỡng.

4.1. Kết quả cải thiện sức khỏe xương

Sau khi bổ sung vitamin K2, mật độ xương của trẻ em đã tăng lên đáng kể, cho thấy hiệu quả của biện pháp can thiệp này.

4.2. Tình trạng dinh dưỡng sau can thiệp

Nghiên cứu cũng cho thấy tình trạng dinh dưỡng của trẻ em đã được cải thiện, giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng và chậm phát triển chiều cao.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về vitamin K2

Việc bổ sung vitamin K2 cho trẻ em từ 7 đến 10 tuổi tại Tiền Hải đã chứng minh là một giải pháp hiệu quả để cải thiện sức khỏe xương và tình trạng dinh dưỡng. Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho các biện pháp can thiệp dinh dưỡng trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của vitamin K2 trong dinh dưỡng trẻ em

Vitamin K2 không chỉ giúp cải thiện sức khỏe xương mà còn có vai trò quan trọng trong sự phát triển toàn diện của trẻ em.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu để xác định các biện pháp can thiệp dinh dưỡng hiệu quả hơn, nhằm nâng cao sức khỏe xương cho trẻ em tại Tiền Hải và các khu vực khác.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tên "Hiệu quả bổ sung vitamin K2 và một số biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng, sức khỏe xương ở trẻ em 7-10 tuổi tại huyện Tiền Hải, Thái Bình" do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Ngự thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Hoàng Năng Trọng và TS. Trương Hồng Sơn, thuộc chuyên ngành Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế (mã số: 62 72 01 64) tại Trường Đại học Y Dược Thái Bình năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Lứa tuổi tiểu học từ 7 đến 10 tuổi là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trước khi trẻ bước vào thời kỳ dậy thì. Trong giai đoạn này, tốc độ tăng trưởng chiều cao trung bình đạt khoảng 5,5 cm/năm và mật độ chất khoáng của xương tăng khoảng 1% đến 4% mỗi năm tính từ 8 tuổi qua các giai đoạn vị thành niên. Đây là thời kỳ then chốt để cơ thể tích lũy dinh dưỡng và khắc phục tình trạng chậm tăng trưởng do thiếu hụt dinh dưỡng ở các giai đoạn trước, đồng thời chuẩn bị nền tảng tối ưu cho giai đoạn bứt phá thể lực và tầm vóc khi bước vào tuổi dậy thì.

Dù vai trò của các vi chất như canxi, sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D đã được ghi nhận trong nhiều can thiệp trước đây, vai trò của vitamin K2 (với chức năng hoạt hóa protein osteocalcin để gắn canxi vào ma trận xương) trong can thiệp cộng đồng tại Việt Nam vẫn chưa được nghiên cứu toàn diện. Tại tỉnh Thái Bình, một địa phương nông nghiệp thuộc Đồng bằng sông Hồng, suy dinh dưỡng thể nhẹ cân và thấp còi vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Trước nghiên cứu này, có rất ít thông tin dịch tễ học và đánh giá can thiệp kết hợp vitamin K2 trên sức khỏe xương và tình trạng dinh dưỡng ở nhóm trẻ 7-10 tuổi tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ 7 đến 10 tuổi ở 3 trường tiểu học huyện Tiền Hải, Thái Bình.
2. Xác định tình trạng sức khỏe xương (mật độ xương, khối lượng xương, nồng độ vitamin D, canxi ion và osteocalcin) ở trẻ em từ 7 đến 10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao tại địa bàn nghiên cứu.
3. Đánh giá hiệu quả bổ sung Vitamin K2 và một số biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe xương ở trẻ em từ 7 đến 10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao tại địa bàn nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Học sinh từ 7 đến 10 tuổi (lớp 2 đến lớp 5) đang theo học tại các trường tiểu học được lựa chọn; phân nhóm trẻ chậm tăng trưởng chiều cao (chỉ số $Z\text{-score}$ chiều cao theo tuổi $-3\text{SD} < \text{HAZ} \le -1\text{SD}$) để khảo sát sức khỏe xương và thực hiện can thiệp.
• Phạm vi không gian: 3 trường tiểu học gồm Trường Tiểu học Tây Lương (340 học sinh), Trường Tiểu học Tây Tiến (261 học sinh) và Trường Tiểu học Tây Giang (443 học sinh) thuộc huyện ven biển Tiền Hải, tỉnh Thái Bình.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu thực địa từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 5 năm 2018; xử lý số liệu và viết báo cáo từ tháng 6 năm 2018 đến tháng 8 năm 2019; hoàn thành và nghiệm thu năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Tổng quan y văn của luận án hệ thống hóa các trục nội dung chính về quá trình sinh trưởng, chuyển hóa xương và các biện pháp can thiệp dinh dưỡng:

1. Đặc điểm sinh lý phát triển thể chất và hormone: Tăng trưởng chiều cao chịu sự điều hòa của hormone tăng trưởng (GH) tiết ra từ tuyến yên và yếu tố tăng trưởng giống Insulin-1 (IGF-1), tương tác cùng steroid sinh dục trong giai đoạn dậy thì. Tốc độ tăng trưởng chiều cao ở nữ đạt đỉnh ở 12 tuổi (khoảng 9 cm/năm) và tiệm cận 0 ở 15 tuổi; ở nam đạt đỉnh ở 14 tuổi (10 cm/năm) và dừng tăng trưởng ở 17 tuổi.
2. Yếu tố di truyền và môi trường: Các nghiên cứu di truyền học trên cặp song sinh cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20 và các nghiên cứu hiện đại chỉ ra yếu tố gen giải thích khoảng 60–80% sự khác biệt chiều cao, trong khi yếu tố dinh dưỡng, môi trường và kinh tế - xã hội đóng góp 20–40%.
3. Mối liên hệ giữa dinh dưỡng, vận động và giấc ngủ: Nghiên cứu của Abdulmoein Eid Al-Agha và cộng sự (2015) tại Ả Rập Saudi trên 653 trẻ (2–18 tuổi) khẳng định tính đa dạng khẩu phần và tiêu thụ protein, sữa quyết định tích cực tới chiều cao. Tập thể dục kích thích giải phóng GH trong vòng 10–20 phút sau vận động. Giấc ngủ sinh lý sâu kích thích tiết GH cao gấp 4 lần lúc thức, đạt đỉnh từ 22 giờ đến 1 giờ sáng.
4. Cơ chế vi chất đối với chuyển hóa xương:
   • Vitamin D: Hoạt hóa thành dạng $1,25(\text{OH})_2\text{D}$ (calcitriol) điều hòa hấp thu canxi tại ruột và tái hấp thu phosphat ở ống thận. Nghiên cứu DIVIDS tại Delhi (Ấn Độ) và nghiên cứu tại Phần Lan (71% trẻ 7–19 tuổi thiếu vitamin D) cho thấy nồng độ $25(\text{OH})\text{D}$ giải thích tới 17% sự biến thiên mật độ khoáng toàn thân.
   • Vitamin K2 (Menaquinone - MK): Đóng vai trò xúc tác quá trình carboxyl hóa osteocalcin từ dạng chưa hoạt động ($\text{ucOC}$) thành dạng hoạt động ($\text{cOC}$) để gắn kết canxi ion ($\text{Ca}^{2+}$) vào khung xương. Chỉ số $\text{UCR}$ (tỷ lệ $\text{ucOC}/\text{cOC}$) phản ánh mức độ thiếu hụt vitamin K. Nghiên cứu của Summeren và cộng sự (2001) trên 86 trẻ khỏe mạnh chỉ ra trẻ em có $\text{UCR}$ cao hơn người lớn (2,3 so với 0,8), thể hiện tình trạng thiếu hụt vitamin K tương đối trong thời kỳ tái tạo xương nhanh. Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng của Summeren và cộng sự (2009) trên 55 trẻ bổ sung $45\ \mu\text{g}$ MK-7 trong 8 tuần cho thấy mức giảm $\text{ucOC}$ và cải thiện $\text{UCR}$ rõ rệt.
   • Canxi và phối hợp vi chất: Thử nghiệm tại Gambia trên 160 trẻ bổ sung $1.000\text{ mg}$ canxi carbonate trong 12 tháng ghi nhận cải thiện tầm vóc ở trẻ nam lúc 15,5 tuổi. Kanellakis và cộng sự nghiên cứu trên 173 phụ nữ chứng minh nhóm bổ sung Canxi + Vitamin D kết hợp Vitamin K1/K2 làm tăng đáng kể khối lượng xương cột sống thắt lưng.
5. Thực trạng dinh dưỡng và các can thiệp tại Việt Nam: Nghiên cứu điểm lại số liệu của SEANUTS, điều tra của Viện Dinh dưỡng, các can thiệp Sữa học đường tại Nghệ An (giảm 3,1% nhẹ cân, 1,5% thấp còi ở tiểu học), nghiên cứu bổ sung sữa vi chất của Đỗ Thị Kim Liên và cộng sự trên 454 trẻ 7–8 tuổi, nghiên cứu bánh quy bổ sung vi chất của Nguyễn Trung Hiếu tại Quảng Nam, và các nghiên cứu nhân trắc tại Hà Nội, Hưng Yên, Bình Định (Trương Quang Đạt), Thái Nguyên, Hải Phòng.

Khoảng trống nghiên cứu được giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng học đường tại Việt Nam tập trung vào bổ sung đơn thuần canxi, sắt, kẽm, vitamin A hoặc vitamin D. Luận án đã lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực nghiệm về mô hình kết hợp bổ sung vitamin K2 cùng truyền thông giáo dục dinh dưỡng và khuyến khích thể lực đối với các chỉ số sinh hóa xương ($\text{cOC}$, $\text{ucOC}$, canxi ion, vitamin D) và mật độ khoáng chất xương (BMD, BMC) ở nhóm trẻ chậm tăng trưởng chiều cao lứa tuổi tiểu học tại nông thôn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Tiêu chuẩn và định nghĩa sử dụng trong nghiên cứu

Luận án áp dụng tiêu chuẩn tăng trưởng trẻ em của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2005 và Hướng dẫn WHO 2017) để phân loại tình trạng dinh dưỡng dựa trên các chỉ số nhân trắc:

Tình trạng dinh dưỡng	Điểm ngưỡng Z-score theo tiêu chuẩn WHO
Béo phì	$\text{WHZ} > +3\text{SD}$
Thừa cân	$+2\text{SD} < \text{WHZ} \le +3\text{SD}$
Suy dinh dưỡng nhẹ cân vừa	$-3\text{SD} \le \text{WAZ} < -2\text{SD}$
Suy dinh dưỡng nhẹ cân nặng	$\text{WAZ} < -3\text{SD}$
Suy dinh dưỡng thấp còi vừa	$-3\text{SD} \le \text{HAZ} \le -2\text{SD}$
Suy dinh dưỡng thấp còi nặng	$\text{HAZ} < -3\text{SD}$
Suy dinh dưỡng gầy còm vừa	$-3\text{SD} \le \text{WHZ} \le -2\text{SD}$
Suy dinh dưỡng gầy còm nặng	$\text{WHZ} < -3\text{SD}$

• Quy ước trẻ chậm tăng trưởng chiều cao: Trẻ có chỉ số Z-score chiều cao theo tuổi nằm trong khoảng $-3\text{SD} < \text{HAZ} \le -1\text{SD}$. Nhóm này bao gồm:
  • Suy dinh dưỡng thấp còi: $-3\text{SD} < \text{HAZ} < -2\text{SD}$.
  • Nguy cơ suy dinh dưỡng thấp còi (thấp còi mức độ nhẹ): $-2\text{SD} \le \text{HAZ} \le -1\text{SD}$.
• Chỉ số sức khỏe xương: Đo lường mật độ khoáng xương ($\text{BMD}$, $\text{g/cm}^2$), khối lượng khoáng xương ($\text{BMC}$, $\text{g}$), nồng độ vitamin D huyết thanh ($25(\text{OH})\text{D}$), nồng độ canxi ion hóa ($\text{Ca}^{2+}$), osteocalcin toàn phần và các phân đoạn ($\text{cOC}$, $\text{ucOC}$, chỉ số $\text{UCR}$).
• Các mốc thời gian can thiệp: $T_0$ (trước can thiệp), $T_3$ (sau 3 tháng can thiệp), $T_6$ (sau 6 tháng can thiệp).

Thiết kế nghiên cứu và công thức cỡ mẫu

1. Mục tiêu 1 (Dịch tễ học mô tả cắt ngang):
   • Công thức ước tính một tỷ lệ quần thể: $$n = Z^2_{1-\alpha/2} \frac{p(1-p)}{d^2}$$ Với $\alpha = 0,05$ ($Z = 1,96$), sai số cho phép $d = 0,03$, tỷ lệ ước tính qua điều tra thử $p = 0,255$.
   • Cỡ mẫu lý thuyết tính toán: $n = 811$ trẻ.
   • Cỡ mẫu thực tế thu thập: Khảo sát toàn bộ $848$ học sinh lớp 2 đến lớp 5 tại 3 trường tiểu học.
2. Mục tiêu 2 (Mô tả cắt ngang sức khỏe xương):
   • Công thức ước lượng một giá trị trung bình với độ lệch chuẩn $S = 5,5$, sai số chấp nhận $2,5%$.
   • Cỡ mẫu lý thuyết: $n = 186$ trẻ.
   • Cỡ mẫu thực tế: Thực hiện trên $216$ trẻ chậm tăng trưởng chiều cao được phát hiện từ Mục tiêu 1.
3. Mục tiêu 3 (Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng):
   • Công thức so sánh hai giá trị trung bình giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng: $$n = \frac{2 Z^2_{(\alpha, \beta)} S^2}{(\mu_1 - \mu_2)^2}$$ Với $\alpha = 0,05$ ($Z = 1,96$), $\beta = 0,10$ ($Z = 1,28$, lực mẫu $90%$), $Z^2_{(\alpha, \beta)} = 10,5$. Độ lệch chuẩn giả định $S = 0,042\ \text{g/cm}^2$, hiệu số kỳ vọng $\mu_1 - \mu_2 = 0,02\ \text{g/cm}^2$.
   • Cỡ mẫu tối thiểu: $93$ trẻ/nhóm ($186$ trẻ cho 2 nhóm). Dự phòng $10%$ mất mẫu, xác định $103$ trẻ/nhóm.
   • Tổng số đối tượng thực tế tham gia: $206$ trẻ.

Phương pháp chọn mẫu và tiêu chuẩn tham gia

• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu toàn bộ cho Mục tiêu 1 và 2. Chọn mẫu có chủ đích cho Mục tiêu 3 (gán trường Tây Giang làm một nhóm, hai trường Tây Lương và Tây Tiến làm nhóm còn lại nhằm đảm bảo sự cân bằng về quy mô $103$ trẻ/nhóm và tương đồng về điều kiện kinh tế - xã hội, địa lý).
• Tiêu chuẩn lựa chọn can thiệp: Học sinh 7–10 tuổi có $-3\text{SD} < \text{HAZ} \le -1\text{SD}$, sinh sống tại địa bàn từ 3 tháng trở lên, có cam kết của phụ huynh không dùng sản phẩm bổ sung khác.
• Tiêu chuẩn loại trừ can thiệp: Trẻ thừa cân/béo phì ($\text{WAZ} \ge +2\text{SD}$); mắc bệnh lý mạn tính ảnh hưởng chuyển hóa xương (bệnh gan thận mạn, cường giáp, cường cận giáp, Cushing, kém hấp thu, bất động kéo dài, dùng Glucocorticoid); bệnh nan y, dị tật bẩm sinh, khuyết tật vận động/tâm thần; có dấu hiệu dậy thì sớm; bất dung nạp lactose; bố mẹ là người nước ngoài; hoặc đang tham gia can thiệp dinh dưỡng khác.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề và Mục tiêu nghiên cứu

Phần này làm rõ bối cảnh phát triển thể lực trẻ em trong thời kỳ tiểu học, vai trò của dinh dưỡng học đường đối với tăng trưởng tầm vóc người Việt Nam, sự cần thiết của việc tiếp cận vi chất thế hệ mới (Vitamin K2) trong hoạt hóa osteocalcin, và xác định hệ thống 3 mục tiêu của đề tài.

Chương 1. Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết 4 cụm nội dung lý thuyết và thực tiễn:

• Đặc điểm phát triển chiều cao và các yếu tố ảnh hưởng: Phân tích vai trò của hormone trục GH/IGF-1, di truyền học nhân trắc, dinh dưỡng năng lượng và vi chất, chế độ vận động thể lực, giấc ngủ sinh lý, mô hình bệnh tật nhiễm trùng và yếu tố hoàn cảnh kinh tế - giáo dục của gia đình.
• Tình trạng dinh dưỡng và tăng trưởng thể lực: Phân tích dịch tễ học suy dinh dưỡng thấp còi, nhẹ cân và thừa cân béo phì trên thế giới (Châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á) và các vùng sinh thái tại Việt Nam.
• Cơ sở sinh học của vi chất đối với sức khỏe xương: Trình bày chi tiết chu chuyển xương (tạo cốt bào và hủy cốt bào), cơ chế hấp thu canxi của Vitamin D3, vai trò của Vitamin K2 (menaquinones MK-4, MK-7) trong carboxyl hóa acid glutamic của phân tử osteocalcin tạo ái lực gắn kết ion canxi vào cấu trúc tinh thể hydroxyapatite.
• Các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng và mật độ xương: Tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng và can thiệp cộng đồng sử dụng canxi, vitamin D, vitamin K2 và sữa bổ sung vi chất trong và ngoài nước.

Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương này trình bày chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu:

• Mô tả địa bàn thực địa tại huyện Tiền Hải: xã Tây Tiến ($4.454$ nhân khẩu, diện tích $5,3\text{ km}^2$), xã Tây Lương ($7.043$ nhân khẩu, diện tích $634,54\text{ ha}$), xã Tây Giang ($6.834$ nhân khẩu, diện tích $477,72\text{ ha}$).
• Thiết kế nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang và nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng.
• Tiêu chuẩn tuyển chọn, tiêu chuẩn loại trừ cụ thể cho từng pha nghiên cứu.
• Quy trình kỹ thuật: Đo nhân trắc học (chiều cao đứng, cân nặng), đo mật độ khoáng xương ($\text{BMD}$) và khối lượng khoáng xương ($\text{BMC}$) bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA), xét nghiệm hóa sinh định lượng canxi ion huyết thanh, nồng độ $25(\text{OH})\text{D}$ và osteocalcin tại các phòng xét nghiệm chuyên sâu phối hợp (BV Đa khoa tỉnh Thái Bình, BV Đại học Y Thái Bình, Viện Y học ứng dụng Việt Nam).
• Quy trình tổ chức can thiệp tại trường học và giám sát tuân thủ; xử lý thống kê y sinh học; đảm bảo đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Cơ cấu kết quả nghiên cứu được thể hiện qua các khối số liệu chính:

                              - Cải thiện cân nặng, chiều cao, chỉ số Z-score (HAZ, WAZ)
                              - Thay đổi nồng độ Ca2+, Vitamin D, Osteocalcin huyết thanh
                              - Mức tăng BMD, BMC và chỉ số hiệu quả can thiệp (CSHQ)

1. Tình trạng dinh dưỡng của học sinh 7–10 tuổi tại địa bàn nghiên cứu:
   • Phân tích phân bố nhân trắc học trên $848$ học sinh.
   • Xác định tỷ lệ và phân bố các thể suy dinh dưỡng: thấp còi (HAZ), nhẹ cân (WAZ), gầy còm (WHZ) phân theo từng nhóm tuổi (7, 8, 9, 10 tuổi), theo giới tính (nam, nữ) và theo từng xã nghiên cứu (Tây Lương, Tây Tiến, Tây Giang).
2. Đặc điểm sức khỏe xương ở trẻ chậm tăng trưởng chiều cao:
   • Đánh giá trên $216$ trẻ có $-3\text{SD} < \text{HAZ} \le -1\text{SD}$.
   • Khảo sát các thông số: mật độ xương ($\text{BMD}$), khối lượng xương ($\text{BMC}$), nồng độ canxi ion huyết thanh, nồng độ vitamin D ($25(\text{OH})\text{D}$) và osteocalcin.
   • So sánh sự khác biệt của các chỉ số sức khỏe xương theo nhóm tuổi, giới tính và phân loại mức độ suy dinh dưỡng thấp còi.
   • Xác định phân bố tỷ lệ thiếu hụt canxi ion và thiếu hụt vitamin D trong nhóm trẻ chậm tăng trưởng.
3. Hiệu quả của các biện pháp can thiệp kết hợp bổ sung Vitamin K2:
   • Đánh giá sự biến thiên các chỉ số trước can thiệp ($T_0$), sau 3 tháng ($T_3$) và sau 6 tháng ($T_6$) giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng.
   • Đánh giá cải thiện nhân trắc: Mức tăng cân nặng, chiều cao, điểm trung bình HAZ và mức độ chuyển dịch tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi / nguy cơ thấp còi.
   • Đánh giá thay đổi sức khỏe xương: Đo lường mức độ thay đổi và tính toán chỉ số hiệu quả can thiệp ($\text{CSHQ}$) đối với mật độ xương ($\text{BMD}$), khối lượng xương ($\text{BMC}$), nồng độ canxi ion, vitamin D và hàm lượng osteocalcin huyết thanh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp dẫn liệu khoa học có hệ thống về thực trạng nhân trắc học và gánh nặng suy dinh dưỡng ở lứa tuổi học sinh tiểu học (7–10 tuổi) tại vùng nông thôn Đồng bằng sông Hồng.
• Xác lập bộ số liệu cơ bản về các chỉ số mật độ xương ($\text{BMD}$), khối lượng khoáng ($\text{BMC}$) và các chỉ số sinh hóa chuyển hóa xương (vitamin D huyết thanh, canxi ion, osteocalcin) ở nhóm trẻ em có biểu hiện chậm phát triển chiều cao tại cộng đồng.
• Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về cơ chế hoạt hóa chuyển hóa khoáng hóa xương thông qua bổ sung vitamin K2 trong việc tối ưu hóa nồng độ osteocalcin và cải thiện mật độ xương ở lứa tuổi tiền dậy thì.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

• Thiết lập và thử nghiệm mô hình can thiệp kết hợp: Bổ sung sản phẩm chứa vitamin K2 kết hợp truyền thông giáo dục dinh dưỡng và rèn luyện thể lực tại các trường tiểu học không tổ chức ăn bán trú.
• Chứng minh tính khả thi của việc lồng ghép các hoạt động cải thiện sức khỏe xương vào hệ thống chăm sóc sức khỏe học đường tuyến huyện và xã.
• Đưa ra cơ sở thực tiễn để các nhà hoạch định chính sách dinh dưỡng tham khảo trong việc xây dựng các chương trình sữa học đường hoặc vi chất bổ sung thế hệ mới cho lứa tuổi học đường tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

1. Phạm vi không gian: Đề tài triển khai tại 3 trường tiểu học thuộc một huyện ven biển duy nhất (huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình), đặc thù thuần nông nghiệp, do đó tính đại diện cho các vùng sinh thái khác (thành thị, miền núi, ven biển đặc thù) còn hạn chế.
2. Thời gian theo dõi can thiệp: Thời gian can thiệp kéo dài 6 tháng ($T_0$ đến $T_6$). Đây là khoảng thời gian đủ để ghi nhận các thay đổi sinh hóa và mật độ khoáng bước đầu, nhưng chưa theo dõi được sự tích lũy khối lượng xương và chiều cao tối đa kéo dài qua toàn bộ giai đoạn dậy thì.
3. Điều kiện tổ chức: Các trường trên địa bàn không có bếp ăn bán trú, việc kiểm soát chế độ ăn hàng ngày tại gia đình phụ thuộc vào sự tuân thủ tự nguyện của phụ huynh sau các đợt truyền thông giáo dục sức khỏe.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng thử nghiệm can thiệp bổ sung vitamin K2 phối hợp vi chất dinh dưỡng trên các địa bàn sinh thái khác nhau và các nhóm tuổi khác nhau (đặc biệt là giai đoạn dậy thì 11–15 tuổi).
• Kéo dài thời gian theo dõi dọc sau can thiệp để đánh giá sự duy trì mật độ xương đỉnh và tốc độ tăng trưởng chiều cao dài hạn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng trong nghiên cứu và thực hành:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Y học dự phòng và Nhi khoa: Tham khảo phương pháp luận thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, quy trình chọn mẫu phân tầng kết hợp chủ đích tại trường học, và phương pháp đánh giá phối hợp giữa nhân trắc học với chỉ số sinh hóa/mật độ xương bằng DEXA.
• Đối với cán bộ quản lý y tế học đường và các nhà hoạch định chính sách dinh dưỡng: Cung cấp bằng chứng thực địa phục vụ xây dựng khẩu phần vi chất bổ sung trong các chương trình sức khỏe trường học, định hướng phối hợp bộ ba Canxi - Vitamin D - Vitamin K2 trong các can thiệp tăng trưởng tầm vóc.
• Đối với các nhà lâm sàng Nhi khoa: Tham khảo các ngưỡng phân loại, đặc điểm sinh hóa xương và mối liên quan giữa chỉ số Z-score chiều cao với nồng độ osteocalcin và canxi ion ở trẻ chậm tăng trưởng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án quy ước tiêu chuẩn xác định trẻ chậm tăng trưởng chiều cao như thế nào?

Luận án quy ước trẻ chậm tăng trưởng chiều cao là những học sinh có chỉ số Z-score chiều cao theo tuổi nằm trong khoảng $-3\text{SD} < \text{HAZ} \le -1\text{SD}$ theo chuẩn tăng trưởng WHO 2005. Nhóm này bao gồm trẻ suy dinh dưỡng thấp còi ($-3\text{SD} < \text{HAZ} < -2\text{SD}$) và trẻ có nguy cơ suy dinh dưỡng thấp còi hay thấp còi mức độ nhẹ ($-2\text{SD} \le \text{HAZ} \le -1\text{SD}$).

2. Vitamin K2 đóng vai trò gì trong việc cải thiện sức khỏe xương của trẻ em theo luận án?

Theo cơ sở lý thuyết của luận án, tế bào tạo cốt bào tổng hợp ra protein osteocalcin để vận chuyển canxi gắn vào ma trận xương. Tuy nhiên, osteocalcin mới tạo thành ở dạng chưa hoạt hóa ($\text{ucOC}$). Vitamin K2 đóng vai trò là cofactor xúc tác quá trình carboxyl hóa osteocalcin thành dạng hoạt động ($\text{cOC}$). Dạng $\text{cOC}$ có ái lực cao với canxi ion, giúp canxi lắng đọng vào xương, tăng mật độ và độ chắc khỏe của xương, đồng thời ngăn ngừa canxi lắng đọng tại thành mạch.

3. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu của giai đoạn can thiệp (Mục tiêu 3) được xác lập ra sao?

Giai đoạn can thiệp sử dụng thiết kế can thiệp cộng đồng có đối chứng. Cỡ mẫu được tính toán dựa trên công thức so sánh hai giá trị trung bình với sai lầm loại I $\alpha = 0,05$, sai lầm loại II $\beta = 0,10$ (lực mẫu $90%$), độ lệch chuẩn $S = 0,042\ \text{g/cm}^2$, hiệu số mật độ xương kỳ vọng $\mu_1 - \mu_2 = 0,02\ \text{g/cm}^2$. Cỡ mẫu tính toán tối thiểu là 93 trẻ/nhóm; tính thêm $10%$ dự phòng mất mẫu thành 103 trẻ/nhóm, tổng cộng 206 trẻ tham gia nghiên cứu can thiệp.

4. Những tiêu chuẩn loại trừ nào được áp dụng đối với trẻ tham gia can thiệp?

Nghiên cứu loại trừ các trẻ: thừa cân/béo phì ($\text{WAZ} \ge +2\text{SD}$); mắc các bệnh lý mạn tính gây giảm mật độ xương (viêm khớp mạn, cường giáp, cường cận giáp, Cushing, bệnh gan thận mạn, kém hấp thu, bất động kéo dài, dùng Glucocorticoid); mắc bệnh nan y (ung thư, bệnh máu); dị tật bẩm sinh hoặc khuyết tật vận động/tâm thần (Down, tự kỷ); đã/đang nhận can thiệp dinh dưỡng khác; có dấu hiệu dậy thì; tiền sử bất dung nạp lactose; hoặc có bố mẹ là người nước ngoài.

5. Sức khỏe xương của trẻ được đo lường qua các chỉ số cụ thể nào?

Sức khỏe xương được đánh giá đa chiều qua 5 nhóm chỉ số:

• Mật độ khoáng chất của xương ($\text{BMD}$, tính bằng $\text{g/cm}^2$).
• Khối lượng khoáng chất của xương ($\text{BMC}$, tính bằng $\text{g}$).
• Nồng độ canxi ion hóa trong máu ($\text{Ca}^{2+}$).
• Nồng độ Vitamin D huyết thanh ($25(\text{OH})\text{D}$).
• Nồng độ và các tỷ lệ của protein osteocalcin ($\text{cOC}$, $\text{ucOC}$ và chỉ số $\text{UCR}$).

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Nguyễn Hữu Ngự là công trình nghiên cứu y tế công cộng và dinh dưỡng học đường được tiến hành bài bản tại 3 trường tiểu học huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Bằng phương pháp mô tả dịch tễ học kết hợp can thiệp cộng đồng có đối chứng trên nhóm đối tượng học sinh 7–10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao, luận án đã làm rõ thực trạng dinh dưỡng, xác lập các chỉ số mật độ xương và sinh hóa chuyển hóa xương cơ bản. Đề tài cung cấp cơ sở thực nghiệm vững chắc về hiệu quả của giải pháp bổ sung Vitamin K2 kết hợp can thiệp truyền thông và vận động thể lực trong việc nâng cao mật độ xương và cải thiện tầm vóc cho trẻ em lứa tuổi tiền dậy thì tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong quá trình phát triển xã hội, yếu tố con người luôn đóng một vai trò rất quan trọng, đặc biệt là trẻ em. Trẻ em là chủ nhân tương lai của mọi quốc gia trên thế giới. Chính vì vậy, sự phát triển về thể lực trí tuệ của trẻ luôn được quan tâm hàng đầu. Tăng trưởng ở trẻ em bị chi phối bởi nhiều yếu tố: yếu tố di truyền và môi trường bên ngoài trong đó có dinh dưỡng, bệnh tật và môi trường sống.

Yếu tố di truyền: Bao gồm các yếu tố về giới, chủng tộc; các yếu tố gen; các bất thường bẩm sinh. Yếu tố môi trường: Bao gồm điều kiện kinh tế- xã hội, điều kiện địa lý, các yếu tố về bà mẹ, yếu tố dinh dưỡng, hoạt động thể lực, yếu tố tâm lý…[1],[2]. Ở trẻ nhỏ, giai đoạn tiểu học từ 7 đến 10 tuổi là lứa tuổi chuyển tiếp từ trẻ em thành trẻ vị thành niên. Trong giai đoạn này, trẻ thường có những chuyển biến về mức tăng trưởng thể chất cũng như tinh thần và là một giai đoạn phát triển quan trọng làm nền tảng cho những thời điểm tiếp theo trong cuộc đời trẻ.

Việc cải thiện dinh dưỡng không chỉ quan trọng ở những năm đầu đời mà còn là một quá trình liên tục suốt những năm học đường đặc biệt là giai đoạn vị thành niên [3]. Lứa tuổi dậy thì đặc trưng bởi sự tăng trưởng vượt bậc về cơ bắp, khung xương cũng như các chức năng sinh dục mới. Ở giai đoạn 10 tuổi, cứ mỗi năm lại tăng thêm 6 cm ở bé gái và tăng dần đến khi đạt được 9 cm một năm ở đội tuổi 12. Đỉnh tốc độ tăng trưởng của trẻ nam là 12 tuổi (5 cm/ năm) và đạt tối đa ở 14 tuổi (10 cm/ năm).

Tốc độ tăng trưởng sẽ giảm dần và tiệm cận 0 ở độ tuổi 15 ở nữ và 17 ở nam giới. Thời gian phát triển chiều cao mạnh nhất ở nữ giới là 8-17 tuổi, quyết định đến 23% chiều cao trung bình ở người trưởng thành. Kích thước xương, khối lượng xương và mật độ chất khoáng ở mỗi xương tăng lên khoảng 4% mỗi năm tính từ giai đoạn trẻ 8 tuổi cho đến qua 2 giai đoạn vị thành niên [4]. Trong giai đoạn này, cơ thể có nhiều cơ hội để khắc phục các tình trạng chậm tăng trưởng do thiếu dinh dưỡng ở các giai đoạn trước.

Vai trò của một số loại vi chất dinh dưỡng như canxi, sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D.đối với tăng trưởng ở trẻ em nói chung đã được đề cập từ lâu. Tuy nhiên, vitamin K2 gần đây mới được các nghiên cứu chứng minh có hiệu quả trong việc giúp xương chắc khỏe hơn. Vitamin K2 có tác dụng hoạt hóa protein osteocalcin giúp gắn canxi vào xương, do vậy có tác dụng làm tăng mật độ xương, giảm tốc độ loãng xương [5],[6]. Trường học cung cấp môi trường thể chất, xã hội và giáo dục cho trẻ em, có khả năng định hình hoạt động thể chất và hành vi ăn uống của trẻ.

Do đó, việc tổ chức tại trường học những hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe về dinh dưỡng và tổ chức/khuyến khích các hoạt động thể dục thể thao ở trẻ em tiểu học là vô cùng cần thiết để chuẩn bị điều kiện tốt nhất cho trẻ có thể phát huy được tối đa tiềm năng phát triển khi bước vào tuổi dậy thì [7]. Thái Bình là một tỉnh nông nghiệp thuộc Đồng Bằng sông Hồng, kinh tế xã hội tuy đã có nhiều thay đổi tích cực nhưng vẫn còn nhiều khó khăn, tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân và suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi vẫn còn là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Bên cạnh đó cho đến nay chưa có nhiều thông tin về tình trạng dinh dưỡng của nhóm trẻ từ 7-10 tuổi là giai đoạn rất quan trọng trong phát triển thể chất của trẻ vì là nền tảng cho giai đoạn tăng tốc về tăng trưởng ở giai đoạn dậy thì. Hiện nay, trên cả nước nói chung và tại tỉnh Thái Bình nói riêng, chưa có nghiên cứu nào toàn diện về việc bổ sung vitamin K2 cũng như các biện pháp can thiệp để cải thiện mật độ xương và tình trạng dinh dưỡng của trẻ em.

Nhằm góp phần đề xuất biện pháp can thiệp để cải thiện tầm vóc người Việt Nam, chúng tôi thực hiện đề tài: “Hiệu quả bổ sung vitamin K2 và một số biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng, sức khỏe xương ở trẻ em 7- 10 tuổi tại huyện Tiền Hải, Thái Bình” nhằm mục tiêu: 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ 7 đến 10 tuổi ở 3 trường tiểu học huyện Tiền Hải, Thái Bình. Xác định tình trạng sức khỏe xương (mật độ xương, khối lượng xương, nồng độ vitamin D, canxi ion và osteocalcin) ở trẻ em từ 7 đến 10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao tại địa bàn nghiên cứu. Đánh giá hiệu quả bổ sung Vitamin K2 và một số biện pháp can thiệp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe xương ở trẻ em từ 7 đến 10 tuổi chậm tăng trưởng chiều cao tại địa bàn nghiên cứu.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm phát triển chiều cao và các yếu tố ảnh hưởng 1. Đặc điểm phát triển chiều cao trẻ em Trẻ em là một cơ thể đang lớn và phát triển vì vậy tăng trưởng là một đặc điểm sinh học cơ bản. Có năm nhóm yếu tố ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ em: di truyền, môi trường, nội tiết, bệnh tật và khuynh hướng thời gian.

Mô hình tăng trưởng thể chất của trẻ em không phải đứng yên mà thay đổi theo thời gian. Sự tăng trưởng của xương ở trẻ em sẽ quyết định đến chiều cao của một người sau này. Ở lứa tuổi tiểu học tốc độ tăng trưởng chiều cao khoảng 5,5cm mỗi năm, mật độ xương cũng tăng lên khoảng 1% một năm ở cả bé trai và bé gái. Giai đoạn tiền dậy thì là giai đoạn mà khẩu phần ăn (năng lượng và các chất dinh dưỡng) rất cần thiết cho phát triển cơ thể trẻ em trước khi dậy thì.

Đối với lứa tuổi này, khẩu phần ăn (protein nguồn gốc động vật) và chiều cao của cha mẹ có mối liên quan dương tính với mức tăng chiều cao trẻ em [4]. Đặc điểm phát triển ở giai đoạn này là có sự tác động của hormone tăng trưởng GH có khả năng kích thích chiều dài của xương. Hàm lượng hormone này ở tuổi tiền dậy thì tăng lên và bên cạnh việc kích thích tăng trưởng, nó còn có chức năng điều chỉnh chuyển hóa protein, lipid và glucid [8]. Tuổi tiểu học là giai đoạn quyết định sự phát triển tối đa các tiềm năng di truyền liên quan đến tầm vóc, thể lực và trí tuệ.

Đây là giai đoạn trẻ tích lũy chất dinh dưỡng cần thiết chuẩn bị cho giai đoạn dậy thì tiếp theo, là giai đoạn có sự biến đổi nhanh cả về thể chất và tâm lý, nhưng cũng là giai đoạn rất dễ bị tổn thương khi bị thiếu hụt về dinh dưỡng. Đặc biệt trong giai đoạn những năm đầu tiên của cuộc đời, sự phát triển về trí tuệ và khả năng học tập của một con người được hình thành và phát triển hơn 50%, khoảng 30% tiếp theo được phát triển cho đến khi trẻ được 8 tuổi, từ đó trí tuệ con người sẽ tiếp tục phát triển trong quá trình 5 học tập và làm việc trong những năm tiếp theo. Điều này cho thấy, việc cải thiện dinh dưỡng không chỉ quan trọng ở những năm đầu đời, mà là một quá trình liên tục cả những năm tuổi học đường đặc biệt là giai đoạn vị thành niên [9]. Lứa tuổi dậy thì đặc trưng bởi sự tăng trưởng vượt bậc về cả cơ bắp, khung xương cũng như các chức năng sinh dục mới.

Ở giai đoạn 10 tuổi, cứ mỗi năm lại tăng 6cm ở bé gái và tăng dần đến khi đạt được 9cm một năm ở độ tuổi 12. Đỉnh tốc độ tăng trưởng của trẻ nam là 12 tuổi (5cm/năm) và đạt tối đa đến 14 tuổi (10cm/năm). Tốc độ tăng trưởng sẽ giảm dần và tiệm cận 0 ở độ tuổi 15 ở nữ giới và 17 ở nam giới. Thời gian phát triển chiều cao mạnh nhất ở nữ giới là từ 8-17 tuổi, quyết định đến 23% chiều cao trung bình ở người trưởng thành.

Kích thước xương, khối lượng xương và mật độ chất khoáng ở mỗi xương tăng lên khoảng 4% mỗi năm tính từ giai đoạn trẻ 8 tuổi cho đến qua giai đoạn vị thành niên [8]. Sự tích lũy nhanh chóng về khối lượng xương có liên quan đến sự tăng trưởng và phát triển chiều cao và có thể cả sự hoạt động của các hormone tăng trưởng như hormone tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1), steroid sinh dục và các receptor của các hormone. Tích lũy IGF-1 tương quan với sự phát triển giới tính và sự tương tác với các steroid sinh dục. Cụ thể là, sự tăng tiết các hormone sinh dục sẽ làm tăng tiết IGF-1 [10].

Một số yếu tố ảnh hưởng đến phát triển chiều cao 1. Yếu tố di truyền Chiều cao là một đặc điểm nhân trắc học quan trọng của con người, có thể đo lường và ước tính được sự phân bố chiều cao trung bình trong quần thể. Những nghiên cứu trong giai đoạn cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 trên những cặp song sinh được nhận nuôi hoặc được chính sự chăm sóc trong gia đình cho thấy chiều cao là một đặc điểm mang tính di truyền [11],[12]. Yếu tố di truyền quyết định tiềm lực tối đa có thể đạt được (chiều cao, cân nặng) của một cá thể.

Nhiều quan sát trên các chủng tộc người khác nhau 6 cho thấy có sự ảnh hưởng của yếu tố di truyền đến chiều cao, cân nặng, vóc dáng của người trưởng thành. Tuy nhiên, số liệu điều tra và kết quả một số nghiên cứu cho thấy rằng sự khác nhau về tiềm năng tăng trưởng giữa các chủng tộc có thể do dinh dưỡng và môi trường hơn là do di truyền. Qua so sánh số liệu từ một số nước phát triển và kém phát triển nhận thấy ở các vùng đô thị với quần thể dân cư được nuôi dưỡng tốt thì chỉ 3% sự khác nhau về chiều cao và 6% về cân nặng là có thể quy cho chủng tộc; ngược lại, sự khác nhau về điều kiện kinh tế xã hội và tình trạng dinh dưỡng giữa nông thôn và thành thị có thể lên đến 12% về chiều cao và 30% về cân nặng trong cùng một nhóm chủng tộc [1]. Chiều cao con người được kiểm soát bởi nhiều gen và cả yếu tố môi trường.