Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH HẢI QUAN XUẤT - NHẬP KHẨU Ở VIỆT NAM 1. Cơ sở lý luận về cải cách thủ tục hành chính hải quan xuất - nhập khẩu ở Việt Nam 1. Những vấn đề chung về thủ tục hành chính hải quan đối với hàng hoá xuất nhập khẩu 1. Khái niệm thủ tục hành chính hải quan đối với hàng hóa XNK - Trong quản lý, các công việc cần phải được giải quyết theo những thủ tục phù hợp.
Với ý nghĩa chung nhất, “thủ tục (procedure) là phương thức, cách thức giải quyết công việc theo một trình tự nhất định, một thể lệ thống nhất, gồm một loạt nhiệm vụ liên quan chặt chẽ với nhau nhằm đạt được kết quả mong muốn” [10, tr. Trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, thủ tục trước hết được hiểu là những trình tự được quy định phải tuân theo khi thực hiện công việc. Theo quan niệm này, ở nhiều nước có luật thủ tục cho các hoạt động của các cơ quan nhà nước tương đối cụ thể. Những thủ tục như vậy không đơn thuần chỉ là yêu cầu về giấy tờ hành chính cần có mà còn là trật tự hoạt động của cơ quan nhà nước được quy định.
Theo quy định của pháp luật và thực tiễn quản lý nhà nước ở nước ta, hoạt động chấp hành và điều hành (hành pháp) của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước được thực hiện bằng hành động liên tục theo một trình tự nhất định nhằm đạt mục đích quản lý đã được đề ra. Đó là thủ tục quản lý hành chính nhà nước, được gọi là thủ tục hành chính. Vì vậy, TTHC cần được hiểu theo nghĩa rộng, như sau:“Thủ tục hành chính là trình tự về thời gian, không gian, các giai đoạn cần phải có để thực hiện mọi hình thức hoạt động của các chủ thể quản lý hành chính nhà nước, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 bao gồm trình tự thành lập các công sở; trình tự bổ nhiệm, điều động viên chức; trình tự lập quy, áp dụng quy phạm để bảo đảm các quyền chủ thể và xử lý vi phạm; trình tự tổ chức - tác nghiệp hành chính” [10, tr. Nguyên tắc quản lý nhà nước bằng pháp luật đòi hỏi hoạt động nhà nước phải tuân theo những quy tắc pháp lý quy định về trình tự, cách thức khi sử dụng thẩm quyền của từng cơ quan để xử lý công việc.
Hoạt động quản lý nhà nước tác động đến rất nhiều các quan hệ xã hội khác nhau rất đa dạng. Vì vậy, không có một TTHC duy nhất, mà có rất nhiều loại thủ tục tương ứng với từng loại hoạt động quản lý cụ thể. TTHC là vô cùng cần thiết, vì nó bảo đảm cho tiến trình hành chính không trì trệ hay cản trở, có ý nghĩa to lớn trong việc thực hiện các lợi ích xã hội khác nhau. Các cơ quan nhà nước và công chức nhà nước khi ban hành và tổ chức thực hiện các quyết định quản lý hành chính nhà nước đều phải tuân theo một quy trình đã được quy phạm TTHC quy định, nhằm thực hiện một cách tốt nhất các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước theo pháp luật cũng như phục vụ nhu cầu hàng ngày của công dân.
TTHC là một chế định tất yếu của luật hành chính. Nói khác đi, TTHC là loại quy phạm hành chính có tính công cụ để cho cơ quan nhà nước có điều kiện thực hiện chức năng của mình. TTHC bảo đảm cho các quy phạm vật chất của luật hành chính được thực hiện có hiệu quả trong đời sống xã hội. Xây dựng một quan niệm chung, thống nhất về TTHC là rất quan trọng.
Điều đó chẳng những có ý nghĩa, vai trò to lớn trong hoạt động lập pháp, lập quy mà còn hết sức cần thiết để có nhận thức hành động đúng đắn trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước; đặc biệt là trong tiến trình cải cách nền hành chính nhà nước. Như vậy, TTHC là trình tự, cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền trong mối quan hệ nội bộ của hành chính và giữa các cơ quan hành chính nhà nước với các tổ chức và công dân. Nó giữ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 vai trò đảm bảo cho công việc đạt được mục đích đã định, phù hợp với thẩm quyền của các cơ quan nhà nước hoặc của các cá nhân, tổ chức được ủy quyền trong việc thực hiện chức năng quàn lý nhà nước. Trên cơ sở khái niệm chung về TTHC có thể hiểu TTHC hải quan là trình tự thực hiện các công việc thuộc thẩm quyền của cơ quan hải quan, trình tự thực hiện quyền và nghĩa vụ của các tổ chức và cá nhân liên quan trong quá trình tiến hành hoạt động hải quan theo quy định của pháp luật.
Theo quy định của pháp luật hiện hành, hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phải được làm TTHQ theo đúng các nguyên tắc của TTHC, đó là “công khai, nhanh chóng và theo đúng các quy định của pháp luật”. Đặc điểm của thủ tục hành chính trong ngành Hải quan Thủ tục hành chính trong ngành Hải quan thực chất là một trong những loại TTHC nói chung, do đó cũng mang đặc điểm của TTHC: Thứ nhất, TTHC là trình tự thực hiện thẩm hiện thẩm quyền trong quản lý hành chính nhà nước. TTHC do pháp luật hành chính quy định và có tính chất bắt buộc đối với các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan. Thứ hai, TTHC là thủ tục viết.
Hoạt động quản lý hành chính nhà nước được thực hiện chủ yếu tại văn phòng của công sở nhà nước và kết quả của hoạt động này chủ yếu thể hiện bằng bằng văn bản cho nên việc thực hiện TTHC gắn bó mật thiết với công tác văn thư, được hỗ trợ bởi công tác văn thư. Thứ ba, TTHC được thực hiện bởi nhiều cơ quan và người có thẩm quyền. Một TTHC có thể được nhiều chủ thể có thẩm quyền cùng thực hiện. Các chủ thể này là chủ thể quản lý hành chính nhà nước và cán bộ, công chức hành chính nhà nước.
Ngoài cơ quan hành chính nhà nước và cán bộ, công chức hành chính là những chủ thể chủ yếu tiến hành TTHC, theo quy định pháp luật hiện hành, các cơ quan quyền lực nhà nước, Tòa án, Viện kiểm sát. và một số tổ chức, cá nhân khác cũng tiến hành những TTHC nhất định. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Thứ tư, TTHC là thủ tục giải quyết công việc nội bộ nhà nước và công việc liên quan đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau cho nên có nhiều loại TTHC khác nhau. Mỗi loại đặt ra trình tự và những yêu cầu khác nhau đối với các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan.
Ngoài những đặc điểm chung của TTHC, TTHQ còn mang những đặc điểm riêng đối với hoạt động XNK, đó là: Thứ nhất, TTHQ mang tính chất đặc thù trong hoạt động XNK hàng hóa. Việc tiến hành TTHQ đòi hỏi phải áp dụng tổng hợp các kỹ năng chuyên ngành liên quan đến xác nhận xuất xứ, phân loại hàng hóa, trị giá hải quan, quản lý rủi ro (QLRR). Thứ hai, TTHQ cho hàng hóa XNK được thực hiện chủ yếu tại biên giới quốc gia. Đây là địa bàn hoạt động chính của cơ quan hải quan nhằm kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh và quá cảnh lãnh thổ Việt Nam.
Thứ ba, TTHQ cho hàng hóa XNK mang tính chất liên ngành. Điều này được lý giải bởi quyết định thông quan hàng hóa của cơ quan hải quan phải dựa trên các quyết định hành chính có hiệu lực ở các bộ, ngành có liên quan khác. Hiện nay, theo quy định của pháp luật, để thông quan hàng hóa thì tùy từng trường hợp; doanh nghiệp phải nộp hồ sơ hải quan bao gồm: Các loại giấy phép, các giấy tờ quản lý chuyên ngành của 12 Bộ, Ngành liên quan như: giấy phép xuất khẩu; giấy phép nhập khẩu; giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa; giấy kiểm tra hoặc thông báo miễn kiểm tra của cơ quan kiểm tra vệ sinh an toàn thực phẩm, cơ quan kiểm dịch đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thuộc danh mục sản phẩm, hàng hóa phải kiểm tra về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, về kiểm dịch động vật và thực vật; giấy xác nhận hàng hóa nhập khẩu phục vụ trực tiếp cho quốc phòng hoặc phục vụ trực tiếp cho an ninh [3]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Thứ tư, TTHQ gắn liền với tự động hóa, điện tử hóa.
Đây là một đặc điểm đặc trưng của TTHQ hiện nay, sử dụng phương thức điện tử để cải cách, hiện đại hóa quy trình thủ tục đảm bảo cho hàng hóa được lưu thông thông suốt nhưng vẫn đảm bảo công tác kiểm tra, giám sát hải quan. Ngoài ra, việc triển khai TTHQĐT đáp ứng được yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quàn lý nhà nước về hải quan, đáp ứng yêu cầu cải cách, hiện đại hóa hải quan theo định hướng chung của Ngành, của Bộ và của Chính phủ. Cải cách thủ tục hành chính hải quan đối với hàng hóa xuất - nhập khẩu 1. Sự cần thiết phải tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính hải quan xuất - nhập khẩu * Yêu cầu thực hiện khối lượng công việc tăng lên nhanh chóng và yêu cầu giải phóng hàng hóa nhanh chóng, phục vụ kịp thời cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp Trong quá trình giao nhận hàng hóa XNK, khâu làm thủ tục hải quan đối với một lô hàng XNK là mối quan tâm của các doanh nghiệp.
Bởi lẽ, cơ quan Hải quan là một đơn vị hành chính sự nghiệp, là cơ quan quản lý của nhà nước, không hoạt động theo tinh thần và mục tiêu như các đơn vị kinh doanh thu lợi nhuận tham gia vào quá trình giao nhận hàng XNK như hãng tàu, cơ quan vận tải, kho hàng…Do đó, việc giải phóng hàng hóa nhanh chưa được quan tâm đúng mức, công tác Hải quan chưa lấy mục tiêu thúc đẩy hoạt động XNK phát triển làm mục tiêu hàng đầu, mà còn nặng về thủ tục và mục tiêu chống buôn lậu và gian lận thương mại.