Chương 1 giới thiệu bối cảnh vấn đề chính sách, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu. Tiếp đến Chương 2 trình bày tổng quan các nghiên cứu trước, cơ sở lý thuyết và đề xuất mô hình nghiên cứu. Chương 3 chỉ rõ nội dung phương pháp nghiên cứu, chọn mẫu, và thiết kế bảng hỏi. Sau đó Chương 4 mô tả dữ liệu thu thập được từ khảo sát, từ đó trình bày kết quả phân tích và đưa ra nhận định.
Cuối cùng, Chương 5 đưa ra các gợi ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả của việc hướng nghiệp trong các trường THPT. CƠ SỞ LÝ THUYẾT Chương 2 trình bày những khái niệm cơ bản về tư vấn hướng nghiệp, đồng thời phác hoạ về chương trình hướng nghiệp đang được áp dụng tại các trường THPT hiện nay. Sau đó, chương này trình bày về các lý thuyết về hướng nghiệp và các nghiên cứu ủng hộ cho những lý thuyết này, đồng thời đề cập cách thiết kế khung phân tích cho bài.1 Tư vấn hướng nghiệp Hướng nghiệp (career guidance) được OECD (2004) định nghĩa là những dịch vụ và hoạt động nhằm hỗ trợ các cá nhân ra quyết định về giáo dục, đào tạo, chọn lựa nghề nghiệp để quản lý sự nghiệp của họ, ở mọi lứa tuổi và tại bất cứ thời điểm nào trong suốt cuộc đời của họ. Định nghĩa này bao gồm việc thông tin về thị trường lao động, việc tạo điều kiện dễ tiếp cận hơn các cơ hội giáo dục và việc làm, việc hỗ trợ người dân phản ánh nguyện vọng, sở thích, năng lực, thuộc tính cá nhân, trình độ và khả năng của họ để phù hợp với những cơ hội đào tạo và việc làm sẵn có.
Tại hầu hết các quốc gia, các nhà hoạch định chính sách xem các dịch vụ hướng nghiệp là những giá trị không chỉ cho các cá nhân tham gia mà còn với xã hội nói chung. Nói cách khác, các dịch vụ này không chỉ đại diện cho hàng hoá tư mà cũng là hàng hoá công (Watts, 2005). Tại những nước có thu nhập cao, thuật ngữ hướng nghiệp đang thay thế thuật ngữ hướng nghề (vocational guidance). Hướng nghề tập trung vào việc chọn lựa nghề nghiệp, phân biệt với hướng dẫn giáo dục tập trung vào sự lựa chọn các khoá học.
Hướng nghiệp phối hợp hai mảng với nhau và nhấn mạnh vào sự tương tác giữa học tập và làm việc (Hansen, 2006). Hasen (2006) định nghĩa giáo dục nghề nghiệp là hoạt động được các GV, nhân viên tư vấn hướng dẫn, và các nguồn lực của cộng đồng phân bổ vào những cơ sở giáo dục, đôi khi vào các tổ chức cộng đồng. Dịch vụ này giúp HS hiểu được động cơ của họ, giá trị của họ và làm thế nào họ có thể đóng góp cho xã hội. Dịch vụ cũng cung cấp cho họ kiến thức về thị trường -7- lao động, kỹ năng để tham gia giáo dục đào tạo, lựa chọn trong cuộc sống và công việc, cơ hội để trải nghiệm về công việc, và các công cụ để lập kế hoạch nghề nghiệp.
Bên cạnh đó, ông định nghĩa tư vấn nghề nghiệp là hoạt động giúp mọi người làm rõ mục đích và nguyện vọng của họ, hiểu bản sắc riêng của mình, đưa ra quyết định, cam kết hành động, và quản lý quá trình chuyển đổi nghề nghiệp. Trong khuôn khổ của luận văn, tác giả sử dụng thuật ngữ tư vấn hướng nghiệp như là một khái niệm tương đương với giáo dục nghề nghiệp, cả hai đều chỉ là một phần của hoạt động hướng dẫn nghề nghiệp được định nghĩa ở trên. Bởi vì hoạt động tư vấn hướng nghiệp được nghiên cứu trong bài chỉ giới hạn trong giai đoạn HS học trung học, và giáo dục nghề nghiệp tại Việt Nam bao hàm, nhưng không đầy đủ, các hoạt động được nói đến trong việc tư vấn nghề nghiệp và hướng nghiệp.2 Mục tiêu của hướng nghiệp Nghiên cứu của OECD, Ngân hàng Thế giới (WB), Trung tâm Châu Âu cho Phát triển Giáo dục và Đào tạo Nghề nghiệp (CEDEFOP) và Quỹ Đào tạo Châu Âu (ETF) khẳng định tầm quan trọng của việc hướng nghiệp trong việc giúp quốc gia đạt được ba mục tiêu chính (Watts & Sultana, 2004): Mục tiêu học tập suốt đời: Chiến đấu với việc bỏ học sớm, đảm bảo nền tảng kiến thức và kỹ năng đầy đủ để đáp ứng những thách thức trong việc tạo ra các xã hội dựa trên tri thức trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế, và thúc đẩy mối quan hệ đầy đủ giữa giáo dục, đào tạo và thế giới việc làm. Mục tiêu thị trường lao động: Giảm sự mất cân đối giữa cung và cầu lao động, giải quyết tình trạng thất nghiệp và cải thiện sự dịch chuyển lao động.
Mục tiêu công bằng xã hội và hoà nhập xã hội: Thúc đẩy các nhóm có nguy cơ bị bỏ rơi tái hoà nhập vào giáo dục, đào tạo và việc làm, lồng ghép các nhóm bị loại ra vào các chương trình đào tạo nói chung và những dịch vụ trên thị trường lao động.2 Chương trình tư vấn hướng nghiệp trong trường THPT tại Việt Nam Hướng nghiệp được thực hiện qua ba kênh chính là qua các môn văn hoá theo phương thức tích hợp, lồng ghép nội dung giáo dục hướng nghiệp vào các môn học; qua giáo dục nghề phổ thông và lao động sản xuất; và qua các hoạt động ngoại khoá, tham quan (Phụ lục 1). -8- Hình 2-1 Quy trình tập huấn hướng nghiệp Sở Giáo dục và Đào tạo Tập huấn hướng nghiệp 1-2 ngày/năm Các trường THPT Ban Giám hiệu Trao đổi Ban Hướng nghiệp Nhà trường Thông tin Nhà trường Tập huấn hướng nghiệp Giáo viên Trao đổi Giáo viên bộ môn hướng dẫn Thông tin Sinh hoạt lớp Giảng bài 9 tiết/năm Hàng ngày Học sinh -9- Nội dung môn Giáo dục Hướng nghiệp được chia thành các chủ đề nhỏ cho từng khối lớp, cho từng tháng với bốn nội dung cơ bản là tìm hiểu bản thân về năng lực và tính cách; cung cấp cơ sở thông tin về một số ngành nghề phổ biến trong xã hội như nghề giáo, y dược, xây dựng; tổ chức đi thực tế, tham quan tại các cơ sở sản xuất hoặc trường đại học, cao đẳng, TCCN; và tìm hiểu về hệ thống trường ĐH, CĐ cũng như hướng dẫn chọn nghề và làm hồ sơ tuyển sinh (Phụ lục 2). Kết quả của quá trình hướng nghiệp được kỳ vọng là Năng lực hướng nghiệp mà HS đạt được sau khi hoàn tất chương trình giáo dục THPT, bao gồm ba nhóm năng lực lớn là nhận thức bản thân, nhận thức nghề nghiệp, và xây dựng kế hoạch nghề nghiệp (Phụ lục 3).1 mô tả quy trình đào tạo và tập huấn hướng nghiệp. Người phụ trách chung là hiệu trưởng, có trách nhiệm thông qua và phê chuẩn các hoạt động tư vấn hướng nghiệp trong nhà trường.
Ban hướng nghiệp chịu trách nhiệm thu thập, xử lý những thông tin do các bộ phận khác cung cấp để đưa ra những nhận định, đánh giá sơ bộ về xu hướng chọn nghề của HS. Đồng thời, ban hướng nghiệp vừa là bộ phận phổ biến các kiến thức về tư vấn hướng nghiệp được tập huấn đến các giáo viên (GV) trong trường, vừa là tham mưu cho hiệu trưởng để đề xuất các kế hoạch và tổ chức các hoạt động hướng nghiệp cho phù hợp với kế hoạch của nhà trường trên từng nhóm đối tượng cụ thể. GV chủ nhiệm, thông qua các tiết sinh hoạt chủ nhiệm, thực hiện giáo dục hướng nghiệp đối với các lớp do mình phụ trách. Song song đó, các GV bộ môn cũng lồng ghép những nội dung hướng nghiệp trong các tiết giảng của mình.3 Các lý thuyết và các nghiên cứu trước 2.1 Lý thuyết về hướng nghiệp i.
Lý thuyết mật mã Holland Lý thuyết mật mã Holland (Holland codes) thuộc nhóm Lý thuyết đặc tính cá nhân và đặc điểm nghề. Nhóm lý thuyết này nhấn mạnh năng lực nhận biết và phát triển các đặc điểm cá nhân của mỗi người trong việc tìm môi trường công việc phù hợp với họ. Qua những đặc điểm của bản thân liên quan đến nghề nghiệp như khả năng, sở thích, cá tính, giá trị nghề nghiệp mà cá nhân nhận biết bản thân và dùng kết quả này để tìm công việc phù hợp. -10- Hình 2-2 Sáu nhóm tính cách theo lý thuyết mật mã Holland NGHIÊN CỨU Nguồn: Lấy từ Cục Nhà giáo & Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục (2015), trang 24 Theo Holland (1985, 1997, dẫn theo Leung, 2008) thì các môi trường nghề nghiệp có thể được sắp xếp thành những nhóm giống nhau.
Hầu như ai cũng có thể được xếp vào một trong sáu kiểu tính cách và có sáu môi trường hoạt động tương ứng với 6 kiểu tính cách đó (Hình 2-1) là (1) Nhóm kỹ thuật, (2) Nhóm nghiên cứu, (3) Nhóm nghệ thuật, (4) Nhóm xã hội, (5) Nhóm quản lý, và (6) Nhóm nghiệp vụ. Những người làm việc trong môi trường tương tự với tính cách của mình hầu hết sẽ thành công và hài lòng với công việc. Lý thuyết phát triển nghề nghiệp theo các giai đoạn của cuộc đời Supper (1990, dẫn theo Leung, 2008) cho rằng sự lựa chọn và phát triển nghề nghiệp là một quá trình phát triển và tự nhận thức của mỗi người, thay đổi theo thời gian và phát triển cùng với sự trải nghiệm cuộc sống. Vì vậy, hướng nghiệp là một hành trình không bao giờ chấm dứt mà xuyên suốt trong cuộc đời mỗi người.
-11- Hình 2-3 Năm giai đoạn của cuộc đời theo mô hình của Super Nguồn: Lấy từ Cục Nhà giáo & Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục (2015), trang 30 Năm giai đoạn phát triển nghề nghiệp theo năm giai đoạn cuộc đời được trình bày như sau: GIAI ĐOẠN TUỔI ĐẶC ĐIỂM Phát triển khái niệm về bản thân, thái độ, nhu cầu và khái niệm Phát triển 0 – 14 chung về thế giới việc làm. Khám phá qua các lớp học và hoạt động liên quan đến nghề Khám phá 15 – 24 nghiệp. Chưa có lựa chọn dứt khoát và đang trong giai đoạn phát triển kỹ năng. Xây dựng và ổn định những kỹ năng ban đầu qua trải nghiệm Thiết lập 25 – 44 công việc.
Duy trì 45 – 64 Quá trình điều chỉnh liên tục để hoàn thiện vị trí nghề nghiệp. Sự phát triển nghề nghiệp giảm sút, chuẩn bị về hưu hoặc giảm Giảm sút 65 + làm việc để nghỉ ngơi. Nguồn: Lấy từ Cục Nhà giáo & Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục (2015), trang 31 iii. Lý thuyết hệ thống Lý thuyết hệ thống được phát triển bởi Patton & McMahon (2006) cho rằng mỗi người không sống riêng lẻ mà là một hệ thống nhỏ đang sống trong một hệ thống lớn.
