Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CỦA CON NGƢỜI 1. KHÁI NIỆM VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CỦA CON NGƢỜI 1. Khái niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con ngƣời Quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của con người nằm trong hệ thống các quyền cơ bản của con người được pháp luật quốc tế và pháp luật của nhiều quốc gia ghi nhận và bảo vệ. Trong thời đại toàn cầu hóa, việc đảm bảo quyền con người nói chung và quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe nói riêng được xem là thước đo trình độ phát triển, tính ưu việt của mọi chế độ.
Quyền này được ghi nhận trong rất nhiều văn kiện quốc tế như Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người năm 1948, Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị của con người năm 1966 (ICCPR). Trong đó, ICCPR là điều ước quốc tế quan trọng nhất bảo vệ và thúc đẩy các quyền dân sự và chính trị của mọi cá nhân trong cộng đồng nhân loại. Tại Điều 7 ICCPR đã khẳng định "Không ai có thể bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm; không ai có thể bị sử dụng để làm thí nghiệm y học hay khoa học mà không có sự đồng ý tự nguyện của người đó" [51]. Việc đối xử hay trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục là một quy phạm tập quán quốc tế (international custom law) về quyền con người, bởi vậy, tất cả các quốc gia trên thế giới đều có nghĩa vụ phải tuân thủ, bất kể quốc gia đó có là thành viên của ICCPR hay bất cứ điều ước quốc tế nào khác có liên quan hay không.
Ngoài ra, quyền này còn được ghi nhận và bảo đảm thực hiện trong hệ thống pháp luật của từng quốc gia. Tại Việt Nam, quyền này được ghi nhận 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong Hiến pháp và các văn bản luật, văn bản dưới luật khác. Có thể nói Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 đánh dấu một bước phát triển to lớn trên lĩnh vực quyền con người. Nếu như quyền con người trong Hiến pháp 1992 sửa đổi chỉ có một điều (Điều 50) quy định về quyền con người thì Hiến pháp năm 2013 đã dành một chương quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ công dân (chương II).
Trong chương này, tất cả các quyền con người, trong đó có quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe được quy định cụ thể và tương thích với các công ước quốc tế về quyền con người. Tại khoản 1 Điều 20 Hiến pháp năm 2013 quy định: "Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm" [44]. Đặc biệt, quyền này còn được bảo vệ bởi văn bản luật quan trọng là Bộ luật hình sự. Bộ luật hình sự Việt Nam cũng cấm những hành vi trái pháp luật xâm phạm đến sức khỏe, thân thể của người khác và đưa ra những chế tài đối với loại hành vi này.
Tuy nhiên, để hiểu rõ khái niệm "các tội xâm phạm sức khỏe của con người", chúng ta cần tìm hiểu khái niệm "sức khỏe". Sức khỏe là tài sản quý giá nhất của mỗi con người chúng ta và được coi là giá trị chung của nhân loại. Theo quan niệm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thì "Sức khỏe là trạng thái sảng khoái về mặt thể chất, tinh thần và xã hội chứ không chỉ là không có bệnh hay tật, không yếu đuối mà là ở trạng thái có thể chất tốt, trí tuệ phát triển và xã hội lành mạnh" [61]. Như vậy, sức khỏe là trạng thái hoàn chỉnh về thể chất, tâm thần và xã hội chứ không chỉ có bệnh và thương tật, do đó có thể bị xâm phạm bằng hành động hoặc không hành động.
Sức khỏe là tài sản riêng của mỗi con người đồng thời cũng là tài sản quý giá chung của cả cộng đồng. Vì vậy, mỗi người đều được quyền tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của mình. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong các Giáo trình luật hình sự Việt Nam và một số tài liệu nghiên cứu, bình luận chuyên sâu hiện nay chủ yếu đưa ra khái niệm chung về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người, ít có khái niệm riêng về các tội xâm phạm sức khỏe của con người, có thể điểm qua như sau: GS. Nguyễn Ngọc Hòa quan niệm: "Các tội xâm phạm sức khỏe là những hành vi (hành động hoặc không hành động) có lỗi (cố ý hoặc vô ý) xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của người khác" [20, tr.
Trần Thị Quang Vinh quan niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, cố ý hoặc vô ý xâm phạm đến sức khỏe của con người [59, tr. Trần Văn Luyện quan niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, gây tổn hại hoặc đe dọa gây tổn hại đến quyền sống, quyền được bảo hộ về sức khỏe của con người [28, tr. Đỗ Đức Hồng Hà quan niệm: "Các tội xâm phạm sức khỏe của con người là hành vi có lỗi, xâm phạm quan hệ nhân thân mà nội dung của nó là quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của con người" [26, tr. Về cơ bản các quan điểm trên đều tiếp cận dưới góc độ pháp lý, đều phản ánh nội hàm khái niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con người.
Các khái niệm trên đều phản ánh được đặc điểm của các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, có dấu hiệu lỗi và xâm phạm quyền được bảo hộ về sức khỏe của con người. Tuy nhiên, ở chừng mực nhất định, có quan điểm lại không đề cập đến dấu hiệu chủ thể là người có năng lực trách nhiệm hình sự, dấu hiệu tuổi chịu trách nhiệm hình sự của chủ thể hoặc chưa khẳng định rõ khách thể của tội phạm này là quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của con người được pháp luật bảo vệ. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những phân tích trên, theo chúng tôi, dưới góc độ khoa học luật hình sự, các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi (hành động hoặc không hành động) nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm phạm tới quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của người khác được Hiến pháp và pháp luật hình sự ghi nhận, bảo vệ. Những đặc điểm về các tội xâm phạm sức khỏe của con ngƣời Từ khái niệm nêu trên, chúng ta có thể chỉ ra những đặc điểm cơ bản của các tội xâm phạm sức khỏe của con người như sau: Một là, các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Hành vi nguy hiểm cho xã hội của các tội xâm phạm sức khỏe là những hành vi có tính chất gây tổn hại cho sức khỏe của con người. Những hành vi đó có thể là hành động hoặc có thể không hành động. Hậu quả của hành vi khách quan nói trên là những thiệt hại gây ra cho quyền được tôn trọng và bảo vệ về sức khỏe thể hiện dưới dạng thiệt hại về thể chất là thương tích hoặc tổn hại cho sức khỏe. Thương tích là vết thương trên cơ thể của nạn nhân, vì thế sức khỏe của họ bị suy giảm, còn tổn hại về sức khỏe là tình trạng rối loạn chức năng hoạt động của một hoặc nhiều bộ phận của cơ thế con người do hành vi phạm tội gây ra, vì thế sức khỏe của họ bị suy giảm như sự rối loạn hệ tuần hoàn, hệ tiêu hóa, hệ thần kinh.
Hai là, các tội xâm phạm sức khỏe của con người được quy định trong Bộ luật hình sự. Theo Điều 8 Bộ luật hình sự thì hành vi nguy hiểm cho xã hội chỉ có thể bị coi là tội phạm nếu "… được quy định trong Bộ luật hình sự…". Và tại Điều 2 Bộ luật hình sự quy định: "Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự…" [40]. Như vậy, cũng giống như các tội phạm khác, tính được quy định trong Bộ luật hình sự là dấu hiệu đòi hỏi phải có ở hành vi bị coi là tội phạm trong 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các tội xâm phạm sức khỏe của con người.
Việc quy định những hành vi nguy hiểm cho xã hội được coi là tội phạm nói chung và các tội xâm phạm sức khỏe của con người nói riêng phải được quy định trong Bộ luật hình sự là cơ sở bảo đảm cho việc đấu tranh phòng, chống tội phạm được thống nhất, bảo đảm cho quyền con người, trong đó có quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe khỏi bị xâm phạm bởi hành vi xử lý tùy tiện. Ba là, các tội xâm phạm sức khỏe của con người do những người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện. Theo pháp luật hình sự Việt Nam, chủ thể của tội phạm được hiểu là con người cụ thể đã thực hiện hành vi phạm tội ở thời điểm họ có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Cũng như các tội phạm khác, chủ thể của các tội xâm phạm sức khỏe của con người là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo luật định.
Năng lực chịu trách nhiệm hình sự là năng lực nhận thức và điều khiển hành vi. Năng lực chịu trách nhiệm hình sự là điều kiện cần thiết để có thể xác định một người có lỗi hay không khi họ thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Chỉ có người có năng lực trách nhiệm hình sự mới có thể là chủ thể của tội phạm. Người có năng lực trách nhiệm hình sự là người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội có khả năng nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi, có khả năng điều khiển được hành vi ấy.