Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM BÍ MẬT NHÀ NƯỚC TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm các tội xâm phạm bí mật nhà nước 1. Khái niệm bí mật nhà nước Trong giai đoạn từ năm 1948 đến năm 1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều bài viết liên quan đến BMNN đăng trên các báo của nước ta: Ngày 30 tháng 7 năm 1948, Bác viết bài “Giữ bí mật” đăng trên báo Sự Thật (Số 97, bút danh A. Trong bài viết này, Bác nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác giữ bí mật, phân tích nguyên nhân dẫn đến lộ, lọt bí mật và yêu cầu cơ quan, tổ chức, cán bộ phải nêu cao cảnh giác, có ý thức bảo mật và giáo dục, vận động nhân dân tham gia bảo mật, phòng gian.
Ngày 01 tháng 6 năm 1950, Bác viết bài “Phải giữ bí mật” đăng trên báo Sự Thật (Số 134, bút danh X.Z) khẳng định giữ bí mật là nhiệm vụ thiêng liêng, cao cả, thể hiện trách nhiệm của mỗi người đối với Tổ quốc, Chính phủ và nhân dân. Ngày 10 tháng 01 năm 1952, Bác viết bài “Giữ bí mật”, ký tên C.B đề cập đến việc phải hết sức giữ gìn bí mật trước các hoạt động tình báo, gián điệp của kẻ địch; kêu gọi cán bộ và chiến sĩ phải gương mẫu trong việc giữ gìn bí mật; đồng thời tuyên truyền và giáo dục nhân dân giữ bí mật. Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, trước nguy cơ kẻ địch phá hoại, không thực hiện nghiêm túc Hiệp định, ngày 01 tháng 02 năm 1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài: “Phải giữ bí mật của Nhà nước” đăng trên báo Nhân Dân. Nội dung bài báo khẳng định trách nhiệm bảo vệ bí mật của Nhà nước là của toàn dân, trước hết là trách nhiệm của cán bộ các cơ quan, các đoàn thể.
Người phân tích, chỉ rõ những khuyết điểm, nguyên nhân để xảy ra lộ, lọt bí mật, phê phán sự chủ quan, lơ là, mất cảnh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giác của một bộ phận cán bộ, chiến sĩ. Người đặc biệt cảnh báo tình trạng “một số ít người, vì lập trường không vững, chí khí ươn hèn, bị tiền tài, ăn uống, gái đẹp quyến rũ mà sa vào cạm bẫy của địch, tiết lộ bí mật cho địch” và yêu cầu các cơ quan, đoàn thể phải chú trọng công tác giáo dục, kiểm tra, xử lý nghiêm minh các trường hợp vi phạm quy định bảo mật. Nghiên cứu các bài báo, bài viết và hoạt động thực tiễn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có thể rút ra khái niệm về BMNN của Bác rất ngắn gọn, xúc tích, dễ hiểu, dễ nhớ: "Bí mật là những gì mà để tiết lộ ra thì có hại cho ta, có lợi cho địch" và Bác luôn nhắc nhở cán bộ, chiến sĩ, báo chí và nhân dân phải tuyệt đối giữ bí mật để ngăn ngừa địch và tay sai dò xét, đánh cắp bí mật gây thiệt hại cho cách mạng. Theo Từ điển Tiếng Việt (tr.102): “Bí mật là điều cần giữ kín trong phạm vi một số ít người, không để lộ cho người ngoài biết” [18].
Điều 2 Sắc lệnh số 69/SL ngày 10/12/1951 của Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa quy định: “Bí mật quốc gia là những việc, những tài liệu, những địa điểm và những điều gì mà để tiết lộ ra thì có hại cho ta, có lợi cho địch” [9]. Như vậy, đến năm 1951 khái niệm BMNN chính thức được đưa vào văn bản quy phạm pháp luật và được sử dụng bằng thuật ngữ “bí mật quốc gia”. Kế thừa quy định của Sắc lệnh số 69, Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 1991 quy định: BMNN là những tin về vụ việc, tài liệu, vật, địa điểm, thời gian, lời nói có nội dung quan trọng thuộc lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh, kinh tế, khoa học, công nghệ, các lĩnh vực khác mà Nhà nước không công bố hoặc chưa công bố và nếu bị tiết lộ thì gây nguy hại cho Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam [27]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 1991 đã kế thừa một số thuật ngữ trong khái niệm “bí mật quốc gia” quy định trong Sắc lệnh số 69 để phát triển định nghĩa về BMNN đầy đủ và toàn diện hơn, bao quát nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Đáng chú ý, Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 1991 đã thay cụm từ “bí mật quốc gia” bằng cụm từ “BMNN” và cụm từ này đã được sử dụng thống nhất trong các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ BMNN và pháp luật hình sự quy định các tội xâm phạm BMNN. Qua chín năm triển khai thực hiện, một số quy định của Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 1991 đã bộc lộ những vướng mắc, bất cập; không theo kịp tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Ngày 28 tháng 12 năm 2000, Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa X đã ban hành Pháp lệnh Bảo vệ BMNN thay thế Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 1991. Tại Điều 1, Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 2000 quy định: BMNN là những tin về vụ việc, tài liệu, vật, địa điểm, thời gian, lời nói có nội dung quan trọng thuộc lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, kinh tế, khoa học, công nghệ, các lĩnh vực khác mà Nhà nước không công bố hoặc chưa công bố và nếu bị tiết lộ thì gây nguy hại cho Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam [28].
Khái niệm về BMNN trong Pháp lệnh năm 2000 cơ bản vẫn kế thừa khái niệm BMNN quy định trong Pháp lệnh năm 1991, chỉ bổ sung cụm từ “đối ngoại” trong khái niệm. Từ năm 2000, khái niệm BMNN quy định trong Pháp lệnh Bảo vệ BMNN được sử dụng thống nhất trong các văn bản quy phạm pháp luật; giáo trình giảng dạy trong các trường Công an nhân dân; bài giảng tập huấn về công tác bảo vệ BMNN của các Bộ, ngành, địa phương trên toàn quốc. Phân tích khái niệm BMNN quy định tại Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 2000, có thể khẳng định BMNN là tài sản quốc gia có giá trị đặc biệt, quan hệ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trực tiếp đến sự tồn tại, phát triển, ổn định, sự vững mạnh của Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta; là những thông tin, tài liệu cần được giữ kín, không công khai, nếu bị tiết lộ sẽ gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, xã hội, gây ra hậu quả rất khó khắc phục; tồn tại phong phú, đa dạng dưới nhiều hình thức, trên nhiều phương tiện khác nhau (lời nói, văn bản, băng, đĩa, ổ cứng, USB, máy tính…); được lưu giữ, chuyển giao, sử dụng trong những phạm vi nhất định, liên quan đến nhiều người; là mục tiêu thu thập của các cơ quan đặc biệt nước ngoài, đối tượng xâm hại của các loại tội phạm; phạm vi BMNN luôn có sự thay đổi theo thời gian và sự phát triển kinh tế -xã hội. Việc xác định những tin, tài liệu, vật, địa điểm, thời gian… có phải là BMNN hay không cần căn cứ vào danh mục BMNN được Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng Bộ Công an quyết định trên cơ sở đề xuất của các Bộ, ngành, địa phương sau khi thống nhất với Bộ Công an.
Mỗi Bộ, ban, ngành, địa phương đều có những tin, tài liệu, vật… thuộc phạm vi BMNN khác nhau. Tuy nhiên, việc xác định tin, tài liệu, vật nào là Tuyệt mật, Tối mật và Mật phải căn cứ vào Pháp lệnh Bảo vệ BMNN, Quyết định của Thủ tướng Chính phủ và Thông tư (hoặc quyết định) của Bộ trưởng Bộ Công an về độ mật của tin, tài liệu, vật mang BMNN thuộc lĩnh vực công tác của mỗi Bộ, ban, ngành, địa phương. Như vậy, BMNN là những tin, tài liệu, vật được soạn thảo, lưu giữ, bảo quản tại các cơ quan, tổ chức. Những tin, tài liệu, vật này chúng ta có thể tiếp xúc, chuyển giao hàng ngày và được phổ biến bằng nhiều hình thức trong một phạm vi nhất định.
Ví dụ: Tài liệu về chủ trương, đối sách của ta trong giải quyết vấn đề Biển Đông; tin, tài liệu về vụ án đang trong giai đoạn điều tra chưa công bố hoặc không công bố; bản dự thảo kết luận thanh tra về vụ, việc cụ thể chưa công bố; Đề thi, đáp án đề thi tốt nghiệp bậc phổ thông trung học 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chưa công bố (chưa tổ chức thi, chấm thi); Đề thi, đáp án đề thi tuyển sinh các trường cao đẳng, đại học chưa công bố (chưa tổ chức thi, chấm thi)… Có thể thấy ở thời kỳ nào thì BMNN vẫn luôn được coi là “tài sản” đặc biệt thuộc sở hữu Nhà nước, do Nhà nước quản lý, nắm giữ, bảo vệ, khai thác hoặc chuyển giao để phục vụ các hoạt động đối nội, đối ngoại của đất nước. BMNN có liên quan trực tiếp đến sự ổn định về chính trị, vững mạnh về quốc phòng - an ninh và phát triển bền vững về kinh tế - xã hội. Do đó, các thế lực thù địch, bọn tội phạm và các đối tượng xấu luôn tìm cách thu thập, khai thác BMNN nhằm gây nguy hại cho Nhà nước. Ngày 24/9/2013, Ths Mai Tùng Lâm, Phó Trưởng phòng Bảo vệ BMNN và Pháp chế, Cục A82, Tổng cục An ninh II (Bộ Công an) có bài viết bàn về khái niệm BMNN, bí mật quốc gia đăng trên Tạp chí Cộng sản đưa ra quan niệm: BMNN là tin về vụ việc, tài liệu, vật, địa điểm, thời gian, lời nói hoặc thể hiện dưới dạng khác có nội dung quan trọng cần được giữ kín theo quy định của pháp luật, nếu bị tiết lộ sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho lợi ích của tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, tổ chức khác [19].
Theo quan niệm này, khái niệm BMNN ngắn gọn hơn so với khái niệm tại Điều 1 Pháp lệnh Bảo vệ BMNN năm 2000. Tuy nhiên, nội hàm của khái niệm vẫn còn một số thuật ngữ chưa rõ, cần phải giải thích thêm hoặc dẫn chiếu đến văn bản pháp luật khác, như “được giữ kín theo quy định của pháp luật”, “thiệt hại nghiêm trọng”; thiếu chủ thể là Nhà nước bị thiệt hại khi BMNN bị tiết lộ. Nghiên cứu các công trình khoa học và bài viết liên quan đến bảo vệ BMNN, các tác giả sử dụng chưa thống nhất thuật ngữ “BMNN”, “bí mật quốc gia”, kể cả trong các văn bản quy phạm pháp luật. Tuy nhiên, chưa có tác giả 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.