chương 1 đề ra bố cục nhằm thể hiện được nội dung xuyên suốt mà tác giả sẽ thực hiện trong nghiên cứu này. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Chương 2 trình bày các khái niệm liên quan đến (1) đầu tư chứng khoán, (2) quyết định đầu tư chứng khoán, (3) nhà đầu tư cá nhân, (4) các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư chứng khoán của cá nhân (Sự quá tự tin, Hành vi bầy đàn, Thông tin kế toán, Lo ngại rủi ro). Bên cạnh đó, chương 2 cũng trình bày các lý thuyết nền làm cơ sở cho đề tài nghiên cứu, (5) Lý thuyết tài chính hành vi. Hơn nữa, chương 2 cũng đưa ra (6) khảo lược các nghiên cứu trong và ngoài nước và (7) đề xuất mô hình nghiên cứu tổng quát.
Kết thúc nội dung chương 2 là phần kết luận chương 2, nhằm đúc kết nội dung cốt lõi và chủ yếu của chương 2 và làm cơ sở để triển khai chương 3. Các cơ sở lý thuyết liên quan đến quyết định đầu tư chứng khoán 2. Chứng khoán Trong đầu tư, nhà đầu tư thường lựa chọn giữa hai loại chứng khoán được quan tâm nhiều và phổ biến như cổ phiếu và trái phiếu; hay còn gọi là chứng khoán vốn và chứng khoán nợ. Hai loại chứng khoán này thường có sự khác nhau giữa nhiều tiêu chí so sánh như tính chất, thời gian đáo hạn, lợi tức, vốn đầu tư ban đầu, thứ tự ưu tiên trong trường hợp mất khả năng thanh toán.
So sánh chứng khoán vốn và chứng khoán nợ Phân biệt Chứng khoán vốn Chứng khoán nợ Là chứng chỉ/bút toán ghi nhận cho quyền sở hữu của các cổ đông đối với Là chứng chỉ/bút toán ghi nhận quyền sở Tính chất phần vốn điều lệ trong một công ty hữu của chủ nợ đối với phần vốn vay từ phát thông qua việc nắm giữ cổ phiếu được hành trái phiếu của công ty công ty phát hành Thời gian đáo hạn cố định. (Ngoại trừ trái Thời gian đáo phiếu vĩnh viễn, trái phiếu có thể mua lại Không có thời gian đáo hạn cố định hạn được, trái phiếu chuyển đổi, trái phiếu gia hạn) Không có lợi tức cụ thể: không có lịch Có lợi tức cụ thể: tiến hành trả lãi theo thỏa Lợi tức trả cổ tức thuận cho thời hạn đầu tư 9 Các nhà đầu tư được hoàn trả đầy đủ vốn đầu tư ban đầu vào cuối thời hạn đầu tư (tùy Các nhà đầu tư nhận được giá trị thị theo khả năng của bên vay để đáp ứng các Vốn đầu tư ban trường của cổ phiếu. Khi được bán, có nghĩa vụ của mình). Nếu chứng khoán nợ đầu thể lãi hoặc lỗ đối với khoản đầu tư được bán trước khi đáo hạn, có thể nhận ban đầu được lãi hoặc lỗ đối với khoản đầu tư ban đầu Thứ tự ưu tiên Chỉ có thể chia sẻ phần lãi còn lại sau trong trường hợp Các yêu cầu của chủ sở hữu tài sản bảo đảm khi đã thanh toán hết các nghĩa vụ cho mất khả năng nợ được ưu tiên cao hơn các cổ đông các chủ nợ thanh toán Nguồn: NAB (2017), CFI (2020) Ngoài hai loại chứng khoán trên, thị trường chứng khoán Việt Nam còn có một loại chứng khoán khác, đó là chứng khoán phái sinh.
Theo Quốc hội (2019), chứng khoán phái sinh được hình thành trên một tài sản cơ sở hay tài sản gốc nhất định. Trong đó, tài sản cơ sở là các tài sản tài chính, hàng hóa, lãi suất, tỷ giá hối đoái, cũng như là chỉ số thị trường. Được giao dịch chủ yếu trên sàn giao dịch chính thức hay thị trường phi tập trung, chứng khoán phái sinh có 04 loại giao dịch cơ bản là giao dịch kỳ hạn, tương lai, quyền chọn và hoán đổi. Đầu tư chứng khoán Theo Singh (2012), đầu tư có hai cách hiểu khác nhau giữa các chuyên gia tài chính và các nhà kinh tế.
Trong đó, các chuyên gia tài chính sẽ xem trọng vào việc chuyển nguồn lực từ người này sang người khác, thì các nhà kinh tế sẽ xem tiền đến từ các nhà đầu tư là nguồn vốn mới, có tính hiệu quả. Khái niệm đầu tư được CFI (2023) cụ thể hóa hơn khi đó là hành động bỏ tiền vào doanh nghiệp hoặc tổ chức để tìm kiếm lợi nhuận. Hay theo nghiên cứu của Boda cùng cộng sự (2017), đầu tư là hoạt động đặt vốn trong một khoản thời gian nhất định với kỳ vọng về lợi nhuận trong tương lai. Đầu tư chứng khoán ngày nay, đang là một hình thức được nhiều người áp dụng để thu được lợi nhuận, cũng như giúp họ tích lũy được tài sản, tiêu dùng thuận lợi hơn (Cole & Shastry, 2009).
Thông qua các lợi ích thu được từ hoạt động đầu tư 10 vào thị trường chứng khoán, thì hoạt đồng này có thể giúp các nhà đầu tư nâng cao được chất lượng, cũng như phúc lợi cuộc sống (Subagio cùng cộng sự, 2020). Quyết định đầu tư chứng khoán Ra quyết định là một quá trình lựa chọn một phương án cụ thể sau khi đánh giá đúng đắn tất cả các lựa chọn thay thế (Subramani & Venkatraman (2003). Theo Akintoye (2006), việc ra quyết định là một quá trình trong đó, một cá nhân phản ứng với các cơ hội hoặc mối đe dọa bằng cách phân tích các lựa chọn và đưa ra quyết định, tiến đến hành động cụ thể. Theo Logitama cùng cộng sự (2021), quyết định đầu tư chứng khoán là quyết định phân bổ hoặc bỏ một số vốn nhất định nhằm mang lại lợi ích trong tương lai trong một khoản thời gian nhất định.
Các nhà đầu tư cá nhân đầu tư vào chứng khoán vốn hay chứng khoán nợ phải trải qua quá trình ra quyết định, thường bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố (Wamae, 2013). Theo Abdul (2019) đã xác định rằng các nhà đầu tư trên thị trường không nhất thiết phải hợp lý trong các quyết định của họ và những yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến họ khi họ đưa ra quyết định đầu tư của mình. Tác giả từ những lập luận nêu trên, đã xem xét 4 nhân tố có thể cấu thành những nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của cá nhân, cụ thể là Sự quá tự tin, Hành vi bầy đàn, Thông tin kế toán, Lo ngại rủi ro để thực hiện nghiên cứu. Nhà đầu tư cá nhân Nhà đầu tư cá nhân là những người có nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi; họ tự mình đầu tư vào chứng khoán (CFI, 2023).
Họ luôn tìm kiếm cách để đạt được mục tiêu tài chính hay đơn giản là tìm kiếm lợi nhuận, nên vì thế, họ tiến hành tham gia vào việc mua bán chứng khoán trên thị trường tài chính (Nguyễn Đức Hiển, 2012). Các nhà đầu tư cá nhân, nếu đứng trên phương diện là các công ty chứng khoán, thì họ sẽ là khách hàng, người tạo ra được doanh thu và lợi nhuận cho công ty. Mặc khác, nếu xét trên phương diện là công ty cổ phẩn, họ sẽ đóng vai những những người chủ của công ty, hay những cổ đông tác động đến việc kinh doanh, cũng như định hướng cho công ty trong tương lai. Tuy các nhà đầu tư cá nhân chỉ có quy mô vốn nhỏ, cũng như nguồn tài nguyên tiếp cận thấp, cơ hội cũng như danh mục đầu tư không có nhiều, 11 nhưng khi có sự so sánh với các nhà đầu tư tổ chức thì nhà đầu tư cá nhân sẽ có nhiều ưu thế về việc dễ dàng tham gia hoặc rút khỏi thị trường, điều này chính là vì họ thực hiện dựa trên cảm xúc (CFI, 2023; Ali, 2011).
Sự khác nhau giữa nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư tổ chức Tiêu chí Nhà đầu tư cá nhân Nhà đầu tư tổ chức Đầu tư theo cảm tính, dễ bị ảnh hưởng Đầu tư theo 4 đặc điểm đầu tư là lợi tức, rủi Đặc điểm bởi tâm lý đám đông ro, tính an toàn và tính thanh khoản Quyền sở hữu Thực hiện đầu tư bằng vốn của các cổ động Thực hiện đầu tư bằng tiền của chính họ vốn đầu tư hoặc tổ chức Quy mô đầu Thông thường có vốn đầu tư nhỏ Thông thường có vốn đầu tư lớn tư Danh mục đầu Hạn chế Phong phú tư Quản lý danh Nhà đầu tư trực tiếp quản lý và đưa ra Uỷ thác cho các nguồn lực như đội ngũ các mục đầu tư quyết định đầu tư chuyên gia tài chính giám sát, quản lý Ít khả năng tiếp cận thông tin dành riêng Tiếp cận Tiếp cận sâu rộng, chi tiết và được cập nhật cho nhà đầu tư tổ chức, sử dụng thông thông tin liên tục từ thị trường chứng khoán tin có sẵn về thị trường chứng khoán Nguồn: Jain (2007), Manurung (2009), Jones & Jensen (2016), Trần Nguyễn Minh Hải (2018), CFI (2020a, 2020b). Dựa trên bảng cho thấy, nhà đầu tư cá nhân thường có đặc điểm đầu tư theo cảm tính, có thể họ sẽ đánh giá quá cao khả năng của mình hoặc không. Vì vậy, sự quá tự tin được chọn là mẫu để nghiên cứu. Hơn thế nữa, các nhà đầu tư này dễ bị ảnh hưởng theo đám đông, chính vì thế hành vi bầy đàn là một nhân tố tạo nên quyết định đầu tư chứng khoán của họ.
Bên cạnh đó, vì họ thường thực hiện đầu tư bằng vốn tự có của mình, cũng như có quá ít khả năng tiếp cận đến những thông tin trên thị trường chứng khoán, nên họ thường lo ngại về rủi ro mà mình có thể gặp phải, cũng như các thông tin kế toán, mà họ sử dụng cũng hạn chế hơn. Từ đó cho họ những quyết định sai lệch. Các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư 2. Sự quá tự tin (Overconfidence bias) Odean (1998) đã từng phát biểu rằng, sự tự tin của nhà đầu tư sẽ có liên quan đến hành vi đầu tư của chính người đó.
Hay sự quá tự tin được định nghĩa theo De Bondt & Thaler (1995) và Hvide (2002) là khi mọi người đánh giá quá cao kiến thức và khả năng của mình. Điều này sẽ khiến cho nhà đầu tư luôn cho rằng quyết định của họ là chính xác, và từ đó giảm đi hiệu quả đầu tư do những sai lầm chủ quan được thiết lập. Một số kết quả nghiên cứu của Võ Thị Hiếu cùng cộng sự (2020) Lưu Thu Quang cùng cộng sự (2023), Perera cùng cộng sự (2022), Antony & Joseph (2017) cho thấy sự quá tự tin là một nhân tố có ảnh hưởng tích cực mạnh đến quyết định đầu tư. Hành vi bầy đàn (Herding behavior) Hành vi bầy đàn là xu hướng hành vi các nhà đầu tư bắt chước hành vi của các nhà đầu tư khác trên thị trường tài chính.
Hành vi này luôn có ảnh hưởng trong quá trình đưa ra quyết định đầu tư, dù là có kinh nghiệm hay không.