Luận án tiến sĩ: Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế địa phương tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế địa phương tại Việt Nam, đóng góp vào cải cách quản lý hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Bùi Văn Huyền
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Khoa học quản lý
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế địa phương tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu về chất lượng thể chế

Luận án tập trung vào việc phân tích chất lượng thể chế và các nhân tố ảnh hưởng đến nó tại Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào vai trò của thể chế đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. Tuy nhiên, nghiên cứu này đi sâu vào việc xác định các yếu tố quyết định chất lượng thể chế, đặc biệt là ở cấp địa phương. Các nghiên cứu trước đây về thể chế địa phương tại Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào cải cách thể chế và thực trạng thể chế. Luận án này bổ sung vào khoảng trống nghiên cứu bằng cách đánh giá định lượng các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế địa phương.

1.1. Vai trò của thể chế đối với tăng trưởng và phát triển

Các nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng chất lượng thể chế có ảnh hưởng lớn đến tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. Một thể chế tốt được đặc trưng bởi khung pháp luật hiệu quả, mức độ tham nhũng thấp, và tính minh bạch cao. Ngược lại, thể chế kém chất lượng là rào cản lớn đối với phát triển. Tại Việt Nam, thể chế địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và an sinh xã hội. Tuy nhiên, chất lượng thể chế giữa các địa phương còn chênh lệch, dẫn đến sự phát triển không đồng đều.

1.2. Khoảng trống nghiên cứu về thể chế địa phương

Các nghiên cứu về thể chế địa phương tại Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào cải cách thể chế và thực trạng thể chế. Luận án này bổ sung vào khoảng trống nghiên cứu bằng cách đánh giá định lượng các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế địa phương. Nghiên cứu sử dụng các bộ chỉ số như PCI, PAPI, và VHLSS để phân tích mối quan hệ giữa các biến số và chất lượng thể chế.

II. Cơ sở lý luận về chất lượng thể chế

Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về chất lượng thể chế, bao gồm khái niệm, phân loại, và các tiêu chí đánh giá. Thể chế địa phương được định nghĩa là hệ thống các quy tắc, quy định, và cơ chế quản lý tại cấp địa phương. Chất lượng thể chế được đánh giá dựa trên các tiêu chí như hiệu quả quản lý, mức độ tham nhũng, và tính minh bạch. Luận án cũng đề xuất một khung đo lường chất lượng thể chế dựa trên các chỉ số kinh tế và xã hội.

2.1. Khái niệm và phân loại thể chế

Thể chế được định nghĩa là hệ thống các quy tắc, quy định, và cơ chế quản lý. Thể chế địa phương là hệ thống này được áp dụng ở cấp địa phương. Luận án phân loại thể chế thành thể chế chính thức và không chính thức, trong đó thể chế chính thức bao gồm các quy định pháp luật và cơ chế quản lý nhà nước.

2.2. Tiêu chí đánh giá chất lượng thể chế

Chất lượng thể chế được đánh giá dựa trên các tiêu chí như hiệu quả quản lý, mức độ tham nhũng, và tính minh bạch. Luận án sử dụng các chỉ số như PCI, PAPI, và VHLSS để đo lường chất lượng thể chế. Các chỉ số này cung cấp cái nhìn toàn diện về hiệu quả quản lý và mức độ minh bạch tại các địa phương.

III. Thực trạng chất lượng thể chế tại Việt Nam

Luận án phân tích thực trạng chất lượng thể chế tại Việt Nam dựa trên các chỉ số quốc tế và trong nước. Kết quả cho thấy chất lượng thể chế tại Việt Nam đã có những cải thiện đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là ở cấp địa phương. Các vấn đề như tham nhũng, hiệu quả quản lý, và tính minh bạch vẫn là những rào cản lớn đối với phát triển.

3.1. Đánh giá chất lượng thể chế dựa trên chỉ số quốc tế

Luận án sử dụng các chỉ số quốc tế như WGI và GCI để đánh giá chất lượng thể chế tại Việt Nam. Kết quả cho thấy Việt Nam đạt điểm trung bình về hiệu quả quản lý và kiểm soát tham nhũng, nhưng vẫn cần cải thiện về tính minh bạch và pháp quyền.

3.2. Thực trạng chất lượng thể chế địa phương

Chất lượng thể chế giữa các địa phương tại Việt Nam còn chênh lệch. Các tỉnh có nền kinh tế phát triển thường có chất lượng thể chế tốt hơn so với các tỉnh nghèo. Các vấn đề như tham nhũng, hiệu quả quản lý, và tính minh bạch vẫn là những thách thức lớn đối với các địa phương.

IV. Mô hình thực nghiệm và kết quả ước lượng

Luận án sử dụng mô hình thực nghiệm để đánh giá tác động của các nhân tố đến chất lượng thể chế tại các địa phương. Kết quả cho thấy các yếu tố như thu nhập bình quân, mức độ tham nhũng, và hiệu quả quản lý có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng thể chế. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc cải thiện các yếu tố này có thể nâng cao chất lượng thể chế địa phương.

4.1. Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng mô hình hồi quy với dữ liệu từ các bộ chỉ số PCI, PAPI, và VHLSS. Phương pháp phân tích phương sai và tương quan được sử dụng để đánh giá mối quan hệ giữa các biến số và chất lượng thể chế.

4.2. Kết quả ước lượng

Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố như thu nhập bình quân, mức độ tham nhũng, và hiệu quả quản lý có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng thể chế. Các địa phương có thu nhập cao và mức độ tham nhũng thấp thường có chất lượng thể chế tốt hơn.

V. Giải pháp nâng cao chất lượng thể chế địa phương

Luận án đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thể chế tại các địa phương Việt Nam. Các giải pháp tập trung vào việc cải thiện hiệu quả quản lý, giảm thiểu tham nhũng, và tăng cường tính minh bạch. Ngoài ra, nghiên cứu cũng đề xuất các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương và thu hút đầu tư.

5.1. Giải pháp cải thiện hiệu quả quản lý

Luận án đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện hiệu quả quản lý tại các địa phương, bao gồm việc đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý và cải cách thủ tục hành chính.

5.2. Giải pháp giảm thiểu tham nhũng

Để giảm thiểu tham nhũng, luận án đề xuất tăng cường tính minh bạch trong quản lý và thực hiện các chính sách kiểm soát tham nhũng hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Nhóm nghiên cứu về vai trò của thể chế với tăng trưởng và phát triển Các nghiên cứu về chất lượng thể chế thường có hai hướng tiếp cận: (i) thứ nhất, các nghiên cứu phần lớn tập trung vào xem xét cách thức và mức độ mà chất lượng thể chế ảnh hưởng đến tăng trưởng, phát triển kinh tế và các vấn đề xã hội, (ii) thứ hai, là các nghiên cứu xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế của một quốc gia/khu vực. Tại sao chất lượng thể chế lại khác nhau giữa các quốc gia/khu vực, và yếu tố nào quyết định điều này.

Một thể chế tốt sẽ đi cùng với sự phát triển tốt hơn, đó là lý do mà chủ đề này rất được quan tâm bởi các học giả, tuy nhiên các vấn đề khó khăn và phức tạp trong nghiên cứu thực nghiệm dẫn tới có ít các nghiên cứu theo hướng tiếp cận này. Trong phần này, tác giả sẽ tổng quan lại các nghiên cứu theo hướng tiếp cận thứ nhất, các nghiên cứu về các yếu tố quyết định chất lượng thể chế. Nghiên cứu về các yếu tố quyết đinh đến tăng trưởng, bên cạnh các yếu tố truyền thống được xem xét như: tích lũy vốn vật chất và con người, tiến bộ kỹ thuật và công nghệ như một biến ngoại sinh và nội sinh; các nghiên cứu những thập niên gần đây đã chuyển hướng sang phân tích một số biến số định tính đặc trưng cho các nghiên cứu xã hội học như: thể chế, chất lượng quản trị, các khía cạnh của bối cảnh văn hóa và vốn xã hội (Rothstein và Stolle 2003). Douglass đưa ra một kết luận liên quan: “Nghiên cứu lịch sử tăng trưởng kinh tế là nghiên cứu về những bước đổi mới thể chế cho phép hiện thực hoá những cuộc trao đổi ngày càng phức tạp bằng cách tiết giảm chi phí giao dịch (và sản xuất) của chúng” (North, do James & Thomas chủ biên, 1994, trang 258).

Những khác biệt cố hữu về tỷ lệ tăng trưởng kinh tế không thể lý giải được nếu không đề cập đến các thể chế (Olson, 1996). Trong kinh tế học thể chế, đã có rất nhiều các nghiên cứu khác nhau về vai trò của thể chế với tăng trưởng và phát triển. Các nghiên cứu thường sử dụng phân tích theo các quốc gia khác nhau hoặc nghiên cứu trường hợp lịch sử. Các phân tích thường tập trung vào các chỉ số phản ánh nhận thức chung về vấn đề chính phủ bảo vệ quyền tài sản tốt như nào, tính pháp quyền, mức độ tham nhũng ((Knack & Keefer, 1995), (Mauro, 1995), (Hall & Jones, 1999), (Rodrik, 2000), (Acemoglu & Robinson, 2000), (Dollar & Kraay, 2003), (Chong & Calderon, 2000)).

7 Knack and Keefer (1995) nghiên cứu mối quan hệ giữa thể chế và tăng trưởng. Theo nghiên cứu, đối với thể chế với chức năng bảo vệ quyền tài sản thì các chỉ số bạo lực chính trị, tự do chính trị và dân sự là chưa đủ để thay thế cho chỉ số chất lượng thể chế, nghiên cứu này sử dụng chỉ số International Country Risk Guide (ICRG) và Business Environmental Risk Intelligence (BERI) đại diện cho chất lượng thể chế. Nghiên cứu chỉ ra rằng các thể chế với vai trò bảo vệ quyền sở hữu có ảnh hưởng rất lớn đến đầu tư và tăng trưởng của một nền kinh tế. Mauro (1995) xem xét mối quan hệ giữa biến số thể chế (chỉ số tham nhũng, quan liêu, và hiệu quả của hệ thống tư pháp) và các biến số kinh tế vĩ mô, và kênh tác động của thể chế đến tăng trưởng.

Nghiên cứu chỉ ra rằng không chỉ các biến thể chế có ảnh hưởng đến tăng trưởng và phát triển, mà ngược lại các biến số vĩ mô cũng có tác động đến thể chế. Do đó nghiên cứu sử dụng biến công cụ nhằm giải quyết vấn đề nội sinh trong mô hình nghiên cứu. Kết quả cho thấy tham nhũng làm giảm đầu tư tư nhân và qua đó làm giảm tăng trưởng. Dollar and Kraay (2003) xem xét mối quan hệ giữa thể chế, thương mại và tăng trưởng.

Sử dụng số liệu chéo giữa các quốc gia, nghiên cứu chỉ ra có sự tương quan lớn giữa hai biến thể chế (được đo bằng chỉ số thượng tôn pháp luật-rule of law, sử dụng bộ chủ số WGI) và logarit biến thu nhập GDP bình quân đầu người. Do đó, khi xem xét tác động của thể chế đến cán cân thương mại cần quan tâm đến vấn đề nội sinh trong mô hình, để giải quyết vấn đề này nghiên cứu sử dụng các biến công cụ là tỷ lệ dân số sử dụng tiếng Anh và sử dụng một ngôn ngữ chính của Châu Âu, biến công cụ này nhằm nắm bắt ảnh hưởng của ngồn gốc thuộc địa đến chất lượng thể chế hiện tại. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế nhanh trong dài hạn, thương mại tăng cao đi cùng với một thể chế tốt. Hay nói cách khác, chất lượng thể chế và thương mại có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế.

Chong and Calderon (2000) chỉ ra mối quan hệ nhân quả giữa thể chế và tăng trưởng kinh tế. Tương tự với nghiên cứu của Knack and Keefer (1995), nghiên cứu này sử dụng bộ chỉ số Business Environmental Risk Intelligence (BERI) đại diện cho chất lượng thể chế. Các chỉ số thành phần đo lường chất lượng thể chế được đưa vào như các biến độc lập trong mô hình hồi quy bao gồm: biến nhà nướcpháp quyền (rule of law) đo lường liệu thể chế có thiết lập được cơ chế giải quyết các tranh chấp hay chính là biến thay thế (proxy) cho việc bảo đảm quyền sở hữu và quyền hợp đồng, chỉ số thoái thác hợp đồng chính phủ (Repudiation of Contracts by Government) là chỉ số về thực thi hợp đồng, đo lường uy tín của chính phủ (sự tin tưởng của các doanh 8 nghiệp) trong việc đảm bảo thực thi hợp đồng, chỉ số tham nhũng trong chính phủ (government corupption) và chất lượng bộ máy công chức (quality of Bureaucracy) các chỉ số này thay thế cho chất lượng của các dịch vụ cung cấp bởi chính phủ và mức độ, khả năng loại trừ các hành vi tìm kiếm đặc lợi (lợi ích nhóm). Nghiên cứu đã chứng minh rằng không chỉ thể chế tốt có vai trò thúc đẩy tăng trưởng, mà tăng trưởng kinh tế sẽ tạo ra một thể chế tốt hơn.

Nói cách khác, có mối quan hệ nhân quả giữa tăng trưởng và chất lượng thể chế. Một thể chế tốt với chức năng bảo vệ quyền sở hữu sẽ là một trong những yếu tố quyết định đến tăng trưởng và phát triển ((Acemoglu et al., 2001; Hall & Jones, 1999; Sokoloff & Engerman, 2000). Một số nghiên cứu khác với cách tiếp cận ít "vĩ mô" hơn, xem xét mối quan hệ giữa các biện pháp về quyền tài sản (ví dụ như sự tồn tại của quyền sử dụng đất) với sản lượng hoặc đầu tư, ví dụ, Besley (1995), Johnson et al (1999). Ngoài ra các nghiên cứu (Engerman và Sokoloff (2000), North (1993, 1994) Jones (1981), Greif (1989) lại phản ánh sự khác biệt về thể chế theo thời gian đã ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế như thế nào.

Nhìn chung, trong nền kinh tế toàn cầu, mỗi quốc gia, khu vực hoặc địa phương phải chứng minh khả năng sử dụng tài nguyên hiệu quả nhất có thể, để tận dụng các cơ hội do sự mở rộng thị trường và tạo ra các cơ hội mới (Borza 2012). Điều này phụ thuộc vào các yếu tố quyết định chất lượng thể chế (thể chế chính thức hoặc không chính thức, thể chế công cộng hoặc tư nhân) được gọi chung là quản trị (Stiglitz 2006, trang 57). Các nghiên cứu khác nhau về vai trò của thể chế đối với tăng trưởng và phát triển hầu hết chỉ ra rằng một thể chế tốt có ảnh hưởng tích cực đến các biến số kinh tế vĩ mô (thương mại, đầu tư,.) và thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế. Tuy nhiên, các nghiên cứu này cũng chỉ ra vấn đề nội sinh trong các mô hình phân tích (do tương quan giữa các biến), và tác động qua lại giữa thể chế và các biến số vĩ mô.

Nhóm nghiên cứu về các nhân tố quyết định chất lượng thể chế Như đã tổng quan trên, vai trò của thể chế đối với tăng trưởng và phát triển đã được khẳng định trong rất nhiều các nghiên cứu trong những thập niên gần đây. Nhưng những nghiên cứu thực nghiệm về các nhân tố quyết định chất lượng thể chế lại là những nghiên cứu có ý nghĩa hơn về mặt chính sách. Đây là một nhiệm vụ quan trọng nhằm thực hiện các chính sách để xây dựng một thể chế tốt hơn. Tuy nhiên, khảo sát các tài liệu nghiên cứu cho thấy rất ít các nghiên cứu thực nghiệm giải quyết vấn đề này.

Theo Alonso and Garcimartín (2013) có 3 lý do khiến các nghiên cứu thực 9 nghiệm về chủ đề này rất ít ỏi: (i) sự hạn chế của các bộ chỉ số đánh giá chất lượng thể chế, (ii) vấn đề biến nội sinh khi xây dựng mô hình đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế, (iii) vấn đề đa cộng tuyến giữa các biến giải thích có thể dẫn đến một số biến độc lập không được đưa vào mô hình, (iv) việc bỏ qua một số biến có thể gây ra sai lệch đối với các tham số ước lượng. Dưới đây là tổng quan các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế như sau: Nghiên cứu của Islam and Montenegro (2002) Để xét xét các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thể chế của các quốc gia tác giả đã xây dựng mô hình thực nghiệm như sau: = + ∗ ℎ + + ℎ+ + + !!!" # + $ # + % # + & + ' # + &) + * Trong đó INDEX chỉ số chất lượng thể chế, ethnolin là chỉ số phân hóa sắc tộc, socialist, french, german, and scandinavian là biến giả chỉ nguồn gốc của hệ thống pháp lý, PPPGnp là logarit của GNP trung bình, independent là số năm quốc gia đó được độc lập, openness là chỉ số đo độ mở cử nền kinh tế được tính bằng tỷ lệ tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trên GDP, gini là hệ số gini, fpress là chỉ số tự do về báo chí, c&b là chỉ số về hệ thống kiểm tra và cân đối giữa các nhánh quyền lực chính trị của chính phủ. Trong nghiên cứu chỉ số về chất lượng thể chế INDEX được nhóm tác giả tính toán từ 2 nguồn khác nhau.