Biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn NLXH - Đinh Cầm Châu

Tổng hợp các biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn nghị luận xã hội hiệu quả theo chương trình sách giáo khoa mới của tác giả Đinh Cầm Châu.

• Tác giả: Đinh Cầm Châu
• Trường học: Trường THCS Việt Hòa
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Các biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn nghị luận xã hội (theo chương trình SGK mới)
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hải Dương

Tóm tắt

I. Tổng quan về hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn nlxh

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 mang đến nhiều thay đổi căn bản trong phân môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở. Học sinh lớp 6 lần đầu tiên tiếp cận kiểu bài viết đoạn văn nghị luận xã hội. Đây là một thử thách lớn đối với lứa tuổi chuyển cấp từ bậc tiểu học. Tác giả Đinh Cầm Châu, giáo viên Ngữ văn tại trường Trung học cơ sở Việt Hòa, đã nghiên cứu và hoàn thiện sáng kiến sư phạm chuyên sâu. Đề tài tập trung xây dựng các biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn nghị luận xã hội theo chương trình sách giáo khoa mới. Nghiên cứu giải quyết trực tiếp những bỡ ngỡ ban đầu của học sinh khi chuyển từ văn miêu tả, tự sự sang thể loại nghị luận. Sáng kiến cung cấp quy trình giảng dạy khoa học, bám sát các bộ sách giáo khoa hiện hành như Cánh Diều, Kết Nối Tri Thức và Chân Trời Sáng Tạo. Phương pháp giúp giáo viên tháo gỡ khó khăn về mặt phương pháp luận, đồng thời chuẩn hóa tiêu chí đánh giá năng lực tạo lập văn bản của học sinh. Mục tiêu cốt lõi là hình thành năng lực ngôn ngữ, tư duy logic và kỹ năng bày tỏ quan điểm cá nhân trước các vấn đề đời sống.

1.1. Bối cảnh đổi mới chương trình Ngữ văn 6

Chương trình giáo dục phổ thông mới đặt trọng tâm vào việc phát triển phẩm chất và năng lực người học. Việc đưa thể loại nghị luận xã hội vào chương trình lớp 6 đánh dấu bước chuyển biến quan trọng. Học sinh không chỉ tiếp nhận văn bản văn học thuần túy. Học sinh phải học cách thể hiện ý kiến cá nhân về các hiện tượng thực tế. Đòi hỏi này tạo ra áp lực nhất định cho giáo viên giảng dạy trên lớp. Giáo viên cần thay đổi tư duy truyền thụ kiến thức thụ động. Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trở thành yêu cầu cấp thiết. Sáng kiến kinh nghiệm của Đinh Cầm Châu kịp thời đáp ứng nhu cầu đổi mới căn bản của ngành giáo dục.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu và phạm vi áp dụng sáng kiến

Mục tiêu chính của đề tài là xây dựng hệ thống biện pháp thực hành viết đoạn văn nghị luận xã hội hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào đối tượng học sinh lớp 6 tại trường Trung học cơ sở Việt Hòa, thành phố Hải Dương. Nghiên cứu khảo sát trực tiếp 75 học sinh trong năm học 2021-2022. Các giải pháp hướng tới việc giúp học sinh nắm vững cấu trúc đoạn văn, biết tìm ý và diễn đạt mạch lạc. Đồng thời, sáng kiến cung cấp tư liệu tham khảo giá trị cho đội ngũ giáo viên Ngữ văn cấp trung học cơ sở trên toàn quốc khi triển khai chương trình sách giáo khoa mới.

II. Phân tích thực trạng học sinh lớp 6 viết đoạn văn nlxh

Quá trình chuyển tiếp từ tiểu học lên trung học cơ sở mang lại nhiều bỡ ngỡ về mặt nhận thức cho học sinh. Khảo sát đầu vào cho thấy đa số học sinh lớp 6 gặp lúng túng khi viết đoạn văn nghị luận xã hội. Học sinh quen với lối kể chuyện và miêu tả cảm tính ở bậc tiểu học. Tư duy lập luận logic và kỹ năng chứng minh vấn đề chưa được hình thành rõ nét. Vốn sống thực tế của học sinh lớp 6 còn hạn chế. Nhiều học sinh thiếu dẫn chứng cụ thể từ đời sống xã hội để đưa vào bài viết. Cấu trúc đoạn văn thường bị xáo trộn, thiếu tính liên kết giữa các câu. Lí lẽ đưa ra còn mang tính chung chung, thiếu chiều sâu thuyết phục. Thói quen đọc sách và theo dõi tin tức thời sự chưa được duy trì đều đặn. Về phía giáo viên, thời lượng dành cho rèn luyện kĩ năng viết trên lớp còn eo hẹp. Phương pháp giảng dạy đôi khi còn nặng tính lý thuyết, thiếu các hoạt động tương tác thực hành. Tình trạng này dẫn đến kết quả bài viết của học sinh chưa đạt yêu cầu chuẩn đầu ra của chương trình mới.

2.1. Khó khăn về nhận thức và kỹ năng của học sinh

Học sinh lớp 6 gặp nhiều rào cản tâm lý khi tiếp cận văn nghị luận. Các em chưa phân biệt rõ ràng giữa đoạn văn miêu tả và đoạn văn bày tỏ ý kiến. Kĩ năng tìm hiểu đề bài còn sơ sài. Học sinh thường bỏ qua khâu lập dàn ý và viết trực tiếp vào bài thi. Lối hành văn còn rườm rà, lặp từ và diễn đạt lủng củng. Khả năng liên hệ dẫn chứng thực tế còn yếu. Nhiều bài viết sử dụng dẫn chứng sáo rỗng, không phù hợp với chủ đề nghị luận. Việc thiếu kỹ năng lập luận khiến bài viết thiếu tính thuyết phục và không thể hiện rõ quan điểm cá nhân.

2.2. Hạn chế trong phương pháp giảng dạy truyền thống

Phương pháp dạy học truyền thống bộc lộ nhiều điểm hạn chế khi triển khai thể loại nghị luận xã hội lớp 6. Tiết dạy tập làm văn thường nặng về lý thuyết quy tắc. Giáo viên ít tổ chức các hoạt động thực hành viết nhóm hay thảo luận tranh biện. Việc sửa bài cho từng học sinh gặp khó khăn do sĩ số lớp đông. Đề bài đưa ra trong các tiết học còn đơn điệu, chưa kích thích tư duy sáng tạo của học sinh. Học sinh thiếu cơ hội trình bày quan điểm cá nhân trước tập thể. Những hạn chế này đòi hỏi phải có các giải pháp sư phạm đột phá và toàn diện hơn.

III. Giải pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn nlxh

Tác giả Đinh Cầm Châu đề xuất hệ thống bảy giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao kỹ năng viết cho học sinh. Bước đầu tiên là hướng dẫn học sinh phân tích đề bài và tìm ý thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở. Giáo viên rèn luyện cho học sinh thói quen lập dàn ý chi tiết trước khi đặt bút viết. Quy trình tạo lập đoạn văn được định hướng theo cấu trúc ba phần mạch lạc gồm mở đoạn, thân đoạn và kết đoạn. Giáo viên khuyến khích học sinh duy trì thói quen đọc sách báo để mở rộng vốn sống và tích lũy dẫn chứng đời sống. Các tiết học tăng cường thời lượng thực hành thông qua phương pháp dạy học dự án và làm việc nhóm. Giáo viên đa dạng hóa các dạng đề nghị luận gắn liền với các hiện tượng thực tế gần gũi với lứa tuổi học trò. Hoạt động tích hợp liên môn giữa bài học đọc hiểu và bài tập làm văn được đẩy mạnh. Học sinh được tham gia các hoạt động nói và nghe như cuộc thi hùng biện để củng cố tư duy lập luận.

3.1. Hướng dẫn quy trình tìm ý và lập dàn ý đoạn văn

Giáo viên hướng dẫn học sinh kỹ năng đặt câu hỏi để tìm kiếm ý tưởng cho đoạn văn. Học sinh trả lời các câu hỏi như: Hiện tượng đó là gì? Tại sao hiện tượng đó diễn ra? Hiện tượng đó mang lại tác động tích cực hay tiêu cực? Bản thân cần có hành động cụ thể nào? Dàn ý đoạn văn cần xác định rõ câu chủ đề nêu luận điểm chính. Phần thân đoạn tập trung phát triển từ hai đến ba lí lẽ sắc bén. Mỗi lí lẽ đi kèm với một dẫn chứng thực tế xác thực và tiêu biểu. Cuối cùng, câu kết đoạn khẳng định lại quan điểm và rút ra bài học nhận thức.

3.2. Đổi mới hình thức thực hành và dạy học dự án

Hình thức dạy học dự án giúp kích thích hứng thú học tập của học sinh lớp 6. Giáo viên chia nhóm và giao nhiệm vụ nghiên cứu các đề tài xã hội thực tế. Ví dụ như đề tài về việc nuôi thú cưng trong nhà hoặc tác hại của trò chơi điện tử. Học sinh tự sưu tầm tranh ảnh, tài liệu và thiết kế bài thuyết trình. Trong tiết học nói và nghe, giáo viên tổ chức cuộc thi hùng biện trước lớp. Học sinh đóng vai trò giám khảo, nhận xét và đánh giá chéo sản phẩm của nhau. Phương pháp này giúp phát triển toàn diện kỹ năng giao tiếp, tư duy phản biện và năng lực viết văn.

IV. Kết quả ứng dụng hướng dẫn học sinh lớp 6 viết đoạn văn nlxh

Việc áp dụng sáng kiến của tác giả Đinh Cầm Châu mang lại chuyển biến tích cực trong chất lượng học tập môn Ngữ văn. Tỉ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi trong bài kiểm tra viết đoạn văn nghị luận tăng trưởng rõ rệt. Học sinh không còn tâm lý e ngại hay lúng túng khi đứng trước các đề bài mang tính xã hội. Kỹ năng tìm ý, lập dàn ý và diễn đạt đoạn văn được chuẩn hóa thành thói quen học tập bền vững. Các đoạn văn của học sinh thể hiện rõ quan điểm cá nhân với lí lẽ thuyết phục và dẫn chứng sinh động. Thái độ học tập của học sinh chuyển biến từ thụ động sang chủ động khám phá tri thức. Sáng kiến nhận được sự đánh giá cao từ ban giám hiệu và hội đồng chuyên môn Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Hải Dương. Mô hình giảng dạy này có tính ứng dụng thực tiễn cao và dễ dàng nhân rộng tới các cơ sở giáo dục trung học cơ sở khác trên toàn tỉnh và toàn quốc.

4.1. Hiệu quả thực tế tại trường THCS Việt Hòa

Kết quả khảo sát sau thực nghiệm cho thấy sự tiến bộ vượt bậc của 75 học sinh lớp 6. Tỉ lệ bài viết đạt yêu cầu về cấu trúc đoạn văn nghị luận đạt trên 90%. Số lượng học sinh biết đưa dẫn chứng thực tế và lập luận sắc bén tăng gấp đôi so với khảo sát đầu năm học. Không còn tình trạng học sinh nộp bài trắng hoặc viết lạc đề sang thể loại miêu tả, tự sự. Học sinh hình thành sự tự tin khi phát biểu ý kiến cá nhân trong các tiết học. Giáo viên tiết kiệm thời gian sửa bài nhờ vào việc học sinh đã nắm chắc kỹ thuật viết cơ bản.

4.2. Khả năng nhân rộng và bài học kinh nghiệm cho giáo viên

Sáng kiến kinh nghiệm của Đinh Cầm Châu cung cấp cẩm nang thực hành giá trị cho các tổ chuyên môn Ngữ văn. Để áp dụng thành công mô hình này, giáo viên cần linh hoạt điều chỉnh thời lượng theo từng đối tượng học sinh. Việc tổ chức các dự án học tập cần có kế hoạch rõ ràng và tiêu chí đánh giá minh bạch. Giáo viên cần thường xuyên cập nhật các vấn đề thời sự để làm phong phú nguồn ngữ liệu đề bài. Sự kiên trì rèn luyện thói quen viết hàng ngày cho học sinh đóng vai trò quyết định đến thành công lâu dài của phương pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng chỗ lùi đầu dòng, viết hoa chữ cái đầu tiên và kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng. - Đoạn văn đúng và hay luôn đảm bảo sự liên kết về nội dung và hình thức: + Dấu hiệu liên kết về nội dung: ++ Liên kết chủ đề (các câu phải phục vụ chủ đề chung của đoạn văn). ++ Liên kết lô-gíc (các câu trong đoạn văn phải được sắp xếp theo một trình tự hợp lí). + Dấu hiệu liên kết hình thức thường biểu hiện qua phép liên kết: ++ Phép lặp từ ngữ: sử dụng lặp đi lặp lại một (một số) từ ngữ nào đó ở các câu khác nhau để tạo sự liên kết.

++ Phép đồng nghĩa, trái nghĩa và liên tưởng: sử dụng các từ ngữ đồng nghĩa, trái nghĩa hoặc cùng trường liên tưởng ở các câu khác nhau để tạo sự liên kết. ++ Phép thế: sử dụng ở câu đứng sau các từ ngữ có tác dụng thay thế từ ngữ đã có ở câu đứng trước. ++ Phép nối: sử dụng ở câu đứng sau các từ ngữ biểu thị quan hệ với câu đứng trước. Cấu trúc đoạn văn phù hợp Đoạn văn nghị luận xã hội gắn với một quan điểm/ ý kiến / vấn đề được trích dẫn hoặc được gợi ra từ văn bản đọc hiểu là đoạn văn có câu chủ đề.

Câu chủ đề: là câu bao chứa trọn vẹn nội dung chính của đoạn văn, câu có hình thức ngắn gọn, đầy đủ thành phần chính, có thể đứng ở đầu hoặc cuối đoạn văn, tùy thuộc cấu trúc đoạn văn. Ví dụ đoạn văn nghị luận về ý nghĩa của tình yêu thương: Tình yêu thương như một thứ ánh sáng sưởi ấm tâm hồn mỗi người. Yêu thương là động lực mạnh mẽ giúp con người nhanh chóng thay đổi cảm xúc, giúp con người hạnh phúc vì nhận được sự quan tâm đến từ phía người trao. Nó truyền cảm hứng sống tới những con người cô đơn, bất hạnh, giúp họ vươn lên trong cuộc sống.

Yêu thương có sức mạnh cảm hóa kì diệu với những con người “lầm đường lạc lối”, mang lại niềm hạnh phúc, niềm tin trong cuộc sống. Ngoài ra, tình yêu thương chính là cơ sở để con người hoàn thiện nhân cách, tạo dựng một xã hội văn minh. Trong cuộc sống, ta không khó nhận ra những biểu hiện của tình yêu thương. Đó là tình cảm cha mẹ dành cho ta mỗi ngày, là hành động của các bạn nhỏ mọi miền Tổ quốc quyên góp chút sức lực hoặc vật chất nhỏ bé ủng hộ đồng bào miền Trung sau cơn bão lũ.

Bên cạnh đó là những người chiến sĩ áo trắng hết lòng vì sức khỏe nhân dân, những người chiến sĩ an ninh nhân dân nêu cao tinh thần bảo vệ an ninh Tổ quốc… 2. Các chủ đề nghị luận xã hội trong SGK Ngữ văn 6 chương trình GDPT 2018 Các chủ đề tập trung thể hiện rất quen thuộc, gần gũi với học sinh và bám sát theo chương trình Ngữ văn mới. Mỗi chủ điểm trong các bộ SGK Ngữ văn (Cánh diều – Kết nối tri thức với cuộc sống – Chân trời sáng tạo) chung quy lại đều là những vấn đề có ý nghĩa, tạo ấn tượng, có sự tác động đến tư tưởng của học sinh. Có thể ví dụ như phương pháp học tập trong mùa dịch Covid-19, kĩ năng đọc sách, tìm hiểu về những nét văn hóa truyền thống của dân tộc, bảo vệ môi trường, vì sao chúng ta phải đối xử thân thiện với động vật?… Mỗi chủ đề khơi gợi trong học sinh sự hứng thú, tìm tòi và cũng như nhằm giáo dục nhận thức, tư tưởng đến những điều tốt đẹp nhất, hướng chúng ta đến cái thiện, đánh thức trong các em niềm tự hào dân tộc và trách nhiệm của bản thân đối với quê hương, đất nước.

Đồng thời học được cách thuyết phục người đọc, người nghe bằng việc nêu ý kiến, sử dụng lí lẽ và bằng chứng cụ thể. Thực trạng của vấn đề 3. Thuận lợi - Một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá giờ dạy của giáo viên đứng lớp là đề ra mục tiêu kiến thức, kỹ năng, thái độ, định hướng phát triển năng lực, nhiệm vụ học tập rõ ràng; tổ chức và điều khiển học sinh học tập tích cực, chủ động, có phương pháp hỗ trợ và khuyến khích hoạt động học hiệu quả. Điều này thúc đẩy giáo viên không ngừng đổi mới phương pháp để đáp ứng yêu cầu đổi mới, trong đó có việc nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Ngữ văn nói chung và kiểu bài văn nghị luận xã hội trong chương trình Ngữ văn 6 nói riêng.

- Kiểu bài văn nghị luận xã hội thường xoay quanh những vấn đề thiết thực, gần gũi với học sinh, gắn với cuộc sống hằng ngày như vấn đề môi trường, an toàn giao thông, tệ nạn xã hội…. nên các em dễ dàng tiếp cận để viết bài văn trình bày suy nghĩ, quan điểm của mình. Khó khăn, hạn chế trong quá trình thực hiện và nguyên nhân: * Về phía học sinh: - Đối với học sinh lớp 6 vừa từ Tiểu học lên, nhận thức về đời sống xã hội của các em vẫn còn nhiều hạn chế. Tiếp cận kiểu bài nghị luận xã hội hoàn toàn mới mẻ ngay từ học kì I (dù chỉ là yêu cầu viết một đoạn văn hoặc thực hành nghe, nói, trình bày ý kiến về một vấn đề) nhưng chắc chắn sẽ khiến các em không tránh khỏi những bỡ ngỡ ban đầu.

- Bên cạnh đó, một bộ phận học sinh tỏ ra ngại học văn, có xu hướng thiên về các môn khoa học tự nhiên hoặc ngoại ngữ. Một số em chưa có thói quen chủ động tìm hiểu khám phá bài học, còn thờ ơ, thậm chí chán nản. Việc tự học, tự soạn văn, chuẩn bị cho bài học trên lớp hay tự rèn khả năng tạo lập văn bản của một số học sinh còn đối phó, thậm chí có em bị lệ thuộc vào gợi ý hướng dẫn của các loại sách tham khảo như: “Để học tốt…”, “Những bài văn mẫu.”… Những tài liệu này, vô hình chung đã làm hạn chế óc sáng tạo, suy nghĩ của người học, biến học sinh thành những người quen suy nghĩ, diễn đạt bằng những ý vay mượn, lệ thuộc quá nhiều vào sách vở. Riêng với kiểu văn nghị luận xã hội với hệ thống lí lẽ, lập luận…, nhiều em cho là khô khan, không sinh động, hấp dẫn như các văn bản truyện.

Vì vậy, dễ hiểu khi các em thụ động, thiếu hứng thú để tìm tòi, nghiên cứu, sáng tạo. - Kĩ năng làm văn của nhiều học sinh lớp 6 còn hạn chế: đứng trước một đề văn các em không xác định được yêu cầu của đề bài, từ đó khó có thể xác định và tìm được hướng đi của bài, thậm chí các em chỉ làm qua loa, đại khái cho xong, có em còn làm lạc đề hoặc làm thiếu ý, đoạn văn thiếu mạch lạc rõ ràng. Cá biệt nhiều em không cần suy nghĩ cách làm, khi giáo viên giao đề văn thì ngay lập tức đi tìm sách tham khảo để xem để chép hoặc dựa vào dàn ý cô giáo cho sẵn để làm dẫn đến bài viết không linh hoạt khô cứng, không chân thật, có phần gượng ép. - Kiểu loại văn nghị luận xã hội phạm vi bao hàm của nó rất rộng đa dạng phong phú, muôn hình muôn vẻ trong khi đó thời lượng dành cho phần lí thuyết còn ít dẫn đến kĩ năng làm bài còn hạn chế.

Bảng 1: Ý kiến khảo sát thái độ của học sinh lớp 6 đối với kiểu bài văn nghị luận xã hội (mẫu số 1) Nội dung Kết quả Nhàm chán 30% Học chỉ để biết 30% Thái độ của học sinh đối Học để đối phó với các với kiểu bài văn nghị luận 40% giờ kiểm tra. Học để rèn các kĩ năng, 10% năng lực cần thiết Không thích học 30% Tinh thần học tập của học Bình thường 40% sinh Ngại học, ngại tìm hiểu 20% Yêu thích 10% Mong muốn đối với giờ Được tích cực học tập, tự 100% Ngữ văn hiện nay, đặc học học, tự tìm hiểu. biệt đối với các tiết học Được rèn kĩ năng làm bài 90% kiểu bài văn nghị luận xã Không phải ghi chép 100% hội. nhiều Bảng trên cho thấy một số vấn đề như sau: - Về thái độ của học sinh trong các tiết học kiểu bài văn nghị luận xã hội: nhiều em còn thờ ơ với kiểu bài này, cho rằng học chỉ để biết, để đối phó với kiểm tra và một số tỏ ra rất nhàm chán, cho rằng đây là kiểu bài rất khô khan, khó học.

- Thời lượng các tiết học còn ít nên các em chưa được rèn nhiều về kĩ năng làm bài vì vậy khi thực hành vào làm các đề cụ thể, còn nhiều lúng túng từ khâu nhận diện đề, tìm ý, lập dàn ý đến quá trình viết thành đoạn văn hoàn chỉnh. Nhiều học sinh còn có tâm lý ngại đọc, nghiên cứu, tìm hiểu để mở mang kiến thức, vốn sống. * Về phía giáo viên: - Thời gian để rèn kĩ năng cho các em và thực hành đa dạng các dạng bài ngay trên lớp là chưa nhiều bởi thực tế số lượng các tiết dạy kiểu bài văn nghị luận còn chiếm tỉ lệ rất ít (chủ yếu thực hành dưới dạng bài nói: trình bày ý kiến về một vấn đề, chưa có nhiều điều kiện thực hành viết một đoạn văn ngay trên lớp). Do vậy, mặc dù giáo viên đã có ý thức ra bài tập rèn luyện kĩ năng làm văn cho học sinh tuy nhiên hệ thống bài tập chưa nhiều, đôi khi chưa cung cấp đầy đủ, đa dạng các dạng văn nghị luận xã hội cả về nội dung và phương pháp dẫn đến học sinh lúng túng khi xác định dạng bài, phương pháp làm bài và hệ thống luận điểm, luận cứ.

Tôi đã tiến hành khảo sát để tìm hiểu thực trạng dạy kiểu bài nghị luận xã hội trong chương trình Ngữ văn 6 ở một số trường THCS thông qua phiếu khảo sát ý kiến của giáo viên, kết quả như sau: Bảng 2: Ý kiến đánh giá của giáo viên về kiểu bài văn nghị luận xã hội và việc cần thiết rèn kĩ năng làm kiểu bài này cho học sinh trong chương trình Ngữ văn lớp 6: (mẫu số 2) Nội dung khảo sát Kết quả (tỉ lệ) Vai trò của kiểu bài văn nghị Rất quan trọng 60% luận xã hội trong nhà trường, Bình thường 30% đặc biệt với học sinh khối lớp Không quan trọng 10% 6.