Bức Tranh Nông Thôn Trong Tiểu Thuyết Mảnh Đất Lắm Người Nhiều Ma Của Nguyễn Khắc Trường

Văn học Việt Nam, đặc biệt là từ sau năm 1975, đã chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong cách tiếp cận và phản… 76 trang · Trường Đại Học Võ Trường Toản · 2013.

• Tác giả: Nguyễn Khắc Trường
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Mỹ Nhung
• Trường học: Trường Đại Học Võ Trường Toản
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Bức Tranh Nông Thôn Trong Tiểu Thuyết Mảnh Đất Lắm Người Nhiều Ma
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hậu Giang

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Mục đích của việc nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Bối cảnh lịch sử - xã hội và yêu cầu đổi mới văn học từ sau năm 1975 đến nay
• 1.1.1. Bối cảnh lịch sử - xã hội
• 1.1.2. Thời kì từ 1975 đến 1985
• 1.1.3. Thời kì từ 1986 đến nay
• 1.1.4. Yêu cầu đổi mới văn học
• 1.1.5. Sự vận động của tiểu thuyết thời kì đổi mới
• 1.1.6. Tác giả và tác phẩm
• 2. CHƯƠNG 2: BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT MẢNH ĐẤT LẮM NGƯỜI NHIỀU MA
• 2.1. Bức tranh nông thôn đa dạng với nhiều phong tục tập quán
• 2.2. Bức tranh nông thôn với cuộc sống đời thường và những tín ngưỡng dân gian
• 2.3. Bức tranh nông thôn với phong tục tang ma
• 2.4. Bức tranh nông thôn với những cuộc họp đa dạng
• 2.5. Bi kịch nơi làng quê
• 2.6. Bi kịch gia đình, dòng tộc
• 2.7. Bi kịch cải cách ruộng đất
• 2.8. Số phận con người nơi làng quê
• 2.9. Thân phận con người dưới đáy xã hội
• 2.10. Thân phận của người phụ nữ
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG MẢNH ĐẤT LẮM NGƯỜI NHIỀU MA
• 3.1. Tình huống bi kịch
• 3.2. Không gian và thời gian
• 3.3. Yếu tố kì ảo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Bức Tranh Nông Thôn Trong Văn Học Việt Nam 55 ký tự

Văn học Việt Nam, đặc biệt là từ sau năm 1975, đã chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong cách tiếp cận và phản ánh hiện thực. Bức tranh nông thôn, từ lâu đã là một phần quan trọng của văn học, tiếp tục được khai thác sâu sắc hơn. Các tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc ca ngợi vẻ đẹp thanh bình mà còn đi sâu vào những vấn đề nhức nhối, những bi kịch và số phận con người nơi làng quê. Sự đổi mới tư duy trong văn học đã tạo điều kiện cho các nhà văn phản ánh một cách chân thực và đa chiều hơn về nông thôn Việt Nam, từ đó góp phần vào việc nhận thức và giải quyết những vấn đề của xã hội. Nguyễn Khắc Trường là một trong những tác giả tiêu biểu cho xu hướng này, với tác phẩm Mảnh đất lắm người nhiều ma đã gây tiếng vang lớn trong giới văn đàn.

1.1. Sự Thay Đổi Bối Cảnh Lịch Sử và Xã Hội Nông Thôn

Sau chiến tranh, nông thôn Việt Nam đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức mới. Cơ chế quản lý quan liêu, bao cấp đã bộc lộ những hạn chế, dẫn đến khủng hoảng kinh tế - xã hội. Đời sống của người nông dân gặp nhiều khó khăn, lòng tin vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước giảm sút. Tình hình quốc tế cũng có những tác động tiêu cực. Bối cảnh đó đòi hỏi phải có sự đổi mới tư duy và hành động để giải quyết những vấn đề cấp bách của đất nước. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong công cuộc đổi mới, mở ra một thời kỳ mới cho văn học Việt Nam.

1.2. Yêu Cầu Đổi Mới Văn Học và Phản Ánh Hiện Thực Nông Thôn

Công cuộc đổi mới đất nước đòi hỏi sự đổi mới toàn diện trên mọi lĩnh vực, trong đó có văn học. Văn học cần phải phản ánh một cách chân thực và sâu sắc hơn về hiện thực xã hội, đặc biệt là hiện thực nông thôn. Các nhà văn cần phải có cái nhìn mới, tư duy mới để khám phá và thể hiện những vấn đề của đời sống nông thôn. Sự đổi mới trong văn học không chỉ là sự thay đổi về hình thức mà còn là sự thay đổi về nội dung, về cách tiếp cận và phản ánh hiện thực. Nguyễn Khắc Trường đã đáp ứng được yêu cầu này với tác phẩm Mảnh đất lắm người nhiều ma.

II. Bi Kịch Nông Thôn Vấn Nạn Trong Mảnh Đất Lắm Người

Mảnh đất lắm người nhiều ma không chỉ là bức tranh về cuộc sống đời thường mà còn là sự phơi bày những bi kịch nơi làng quê. Đó là bi kịch của những gia đình, dòng tộc bị chia rẽ bởi hận thù và tranh giành quyền lực. Đó là bi kịch của những người nông dân bị tước đoạt đất đai và phải sống trong cảnh nghèo đói, khổ cực. Tác phẩm cũng phản ánh những hậu quả nặng nề của cải cách ruộng đất, gây ra những tổn thương sâu sắc trong lòng người dân. Những bi kịch này cho thấy sự tha hóa về đạo đức và sự suy đồi của các giá trị truyền thống trong xã hội nông thôn Việt Nam.

2.1. Bi Kịch Gia Đình và Dòng Tộc Trong Xã Hội Nông Thôn

Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, bi kịch gia đình và dòng tộc được thể hiện qua những mâu thuẫn, xung đột gay gắt giữa các thành viên. Sự tranh giành quyền lực, tài sản đã dẫn đến những hận thù sâu sắc, phá vỡ tình cảm gia đình và dòng tộc. Những bi kịch này cho thấy sự tha hóa về đạo đức và sự suy đồi của các giá trị truyền thống trong xã hội nông thôn. "Cái làng Giếng Chùa trong Mảnh đất lắm người nhiều ma là sự cộng lại của cả hai cái làng Đông Xá của Ngô Tất Tố và Vũ Đại của Nam Cao" (Nguyễn Đăng Mạnh).

2.2. Hậu Quả Của Cải Cách Ruộng Đất Nỗi Đau Nông Thôn

Cải cách ruộng đất là một sự kiện lịch sử quan trọng, nhưng cũng gây ra những hậu quả nặng nề cho nông thôn Việt Nam. Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, tác giả đã phản ánh những tổn thương sâu sắc trong lòng người dân do cải cách ruộng đất gây ra. Những người nông dân bị tước đoạt đất đai và phải sống trong cảnh nghèo đói, khổ cực. Những bi kịch này cho thấy sự phức tạp và đa chiều của lịch sử, cũng như những bài học cần rút ra từ quá khứ.

III. Số Phận Con Người Góc Nhìn Nhân Văn Trong Tác Phẩm 52 ký tự

Mảnh đất lắm người nhiều ma không chỉ phản ánh những bi kịch xã hội mà còn đi sâu vào số phận của từng con người. Tác phẩm tập trung vào những thân phận nhỏ bé, những người nông dân nghèo khổ, những người phụ nữ chịu nhiều bất công và áp bức. Qua đó, tác giả thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những nỗi đau và khát vọng của con người. Tác phẩm cũng đặt ra những câu hỏi về giá trị của con người, về ý nghĩa của cuộc sống và về khả năng vượt lên số phận. Giá trị nhân văn là một trong những yếu tố quan trọng làm nên thành công của tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma.

3.1. Thân Phận Người Nông Dân Nghèo Khó Trong Xã Hội

Người nông dân nghèo khó là một trong những đối tượng được tác giả quan tâm đặc biệt trong Mảnh đất lắm người nhiều ma. Tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống vất vả, lam lũ của họ, cũng như những khó khăn, thách thức mà họ phải đối mặt. Những người nông dân này không chỉ phải chịu đựng sự nghèo đói, khổ cực mà còn phải đối mặt với sự bất công, áp bức từ phía những kẻ có quyền lực. Tuy nhiên, họ vẫn giữ vững phẩm chất tốt đẹp, lòng nhân ái và khát vọng vươn lên trong cuộc sống.

3.2. Thân Phận Người Phụ Nữ Nỗi Đau và Khát Vọng

Người phụ nữ là một trong những đối tượng chịu nhiều thiệt thòi và bất công nhất trong xã hội nông thôn. Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, tác giả đã khắc họa những hình ảnh người phụ nữ với những nỗi đau và khát vọng sâu sắc. Họ phải chịu đựng sự áp bức, bạo hành từ phía gia đình và xã hội, nhưng vẫn giữ vững phẩm chất tốt đẹp, lòng vị tha và khát vọng được yêu thương, được hạnh phúc. Tác phẩm đã góp phần lên tiếng bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và kêu gọi sự thay đổi trong nhận thức của xã hội.

IV. Phong Tục Tập Quán Nét Đẹp Văn Hóa Làng Quê Việt 57 ký tự

Bức tranh nông thôn trong Mảnh đất lắm người nhiều ma không thể thiếu những phong tục tập quán đặc sắc của văn hóa làng xã. Tác phẩm đã tái hiện một cách sinh động những nghi lễ, hội hè, những hoạt động văn hóa truyền thống của người nông dân. Những phong tục tập quán này không chỉ là những nét đẹp văn hóa mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, tạo nên bản sắc riêng của mỗi làng quê. Tuy nhiên, tác phẩm cũng phản ánh những hủ tục lạc hậu, những yếu tố tiêu cực trong phong tục tập quán, gây ra những hệ lụy cho đời sống của người dân.

4.1. Tín Ngưỡng Dân Gian và Đời Sống Tinh Thần Nông Thôn

Tín ngưỡng dân gian đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân nông thôn. Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, tác giả đã phản ánh những tín ngưỡng, lễ hội, những hoạt động tâm linh của người dân. Những tín ngưỡng này không chỉ là niềm tin mà còn là nguồn sức mạnh tinh thần, giúp người dân vượt qua những khó khăn, thử thách trong cuộc sống. Tuy nhiên, tác phẩm cũng phê phán những hủ tục mê tín dị đoan, gây ra những hệ lụy tiêu cực cho xã hội.

4.2. Phong Tục Tang Ma Nét Văn Hóa Đậm Đà Bản Sắc

Phong tục tang ma là một trong những nét văn hóa đặc sắc của nông thôn Việt Nam. Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, tác giả đã tái hiện một cách chi tiết và sinh động những nghi lễ, phong tục trong đám tang của người dân. Những phong tục này không chỉ thể hiện sự tiếc thương đối với người đã khuất mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, chia sẻ và giúp đỡ lẫn nhau. Tuy nhiên, tác phẩm cũng phản ánh những hủ tục tốn kém, lãng phí trong đám tang, gây ra gánh nặng cho gia đình và xã hội.

V. Nghệ Thuật Thể Hiện Yếu Tố Làm Nên Thành Công Tác Phẩm 59 ký tự

Thành công của Mảnh đất lắm người nhiều ma không chỉ đến từ nội dung phản ánh hiện thực mà còn đến từ nghệ thuật thể hiện độc đáo. Tác giả đã sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật như tình huống bi kịch, không gian và thời gian nghệ thuật, yếu tố kỳ ảo để tạo nên một thế giới nghệ thuật sống động và hấp dẫn. Giọng văn trào lộng, hài hước cũng là một trong những yếu tố làm nên sự khác biệt của tác phẩm. Nghệ thuật trần thuật đa dạng, độc đáo đã giúp tác giả truyền tải một cách hiệu quả những thông điệp mà mình muốn gửi gắm.

5.1. Tình Huống Bi Kịch Tạo Kịch Tính và Sức Hấp Dẫn

Tình huống bi kịch là một trong những thủ pháp nghệ thuật quan trọng được tác giả sử dụng trong Mảnh đất lắm người nhiều ma. Những tình huống bi kịch này không chỉ tạo nên kịch tính và sức hấp dẫn cho tác phẩm mà còn giúp tác giả phơi bày những mâu thuẫn, xung đột trong xã hội. Qua đó, tác giả thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những nỗi đau và mất mát của con người.

5.2. Yếu Tố Kỳ Ảo Tăng Tính Biểu Cảm và Gợi Cảm Xúc

Yếu tố kỳ ảo là một trong những yếu tố làm nên sự khác biệt của Mảnh đất lắm người nhiều ma. Tác giả đã sử dụng những yếu tố kỳ ảo như ma quỷ, linh hồn để tăng tính biểu cảm và gợi cảm xúc cho tác phẩm. Những yếu tố kỳ ảo này không chỉ tạo nên một thế giới nghệ thuật huyền bí mà còn giúp tác giả phản ánh những khía cạnh tâm linh, tín ngưỡng của người dân nông thôn.

VI. Mảnh Đất Lắm Người

Mảnh đất lắm người nhiều ma là một tác phẩm có giá trị hiện thực và nghệ thuật sâu sắc. Tác phẩm đã phản ánh một cách chân thực và đa chiều về nông thôn Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, với những bi kịch, những vấn đề nhức nhối và những số phận con người đầy đau khổ. Đồng thời, tác phẩm cũng thể hiện những nét đẹp văn hóa truyền thống, những phẩm chất tốt đẹp của người nông dân. Nghệ thuật thể hiện độc đáo đã giúp tác giả truyền tải một cách hiệu quả những thông điệp mà mình muốn gửi gắm. Tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma xứng đáng là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại.

6.1. Giá Trị Hiện Thực Phản Ánh Xã Hội Nông Thôn Đa Chiều

Mảnh đất lắm người nhiều ma có giá trị hiện thực sâu sắc, phản ánh một cách chân thực và đa chiều về xã hội nông thôn Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc ca ngợi vẻ đẹp thanh bình mà còn đi sâu vào những vấn đề nhức nhối, những bi kịch và số phận con người nơi làng quê. Qua đó, tác phẩm góp phần vào việc nhận thức và giải quyết những vấn đề của xã hội.

6.2. Giá Trị Nghệ Thuật Đóng Góp Cho Văn Học Việt Nam

Mảnh đất lắm người nhiều ma có giá trị nghệ thuật cao, đóng góp quan trọng cho văn học Việt Nam. Tác phẩm đã sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật độc đáo như tình huống bi kịch, không gian và thời gian nghệ thuật, yếu tố kỳ ảo để tạo nên một thế giới nghệ thuật sống động và hấp dẫn. Giọng văn trào lộng, hài hước cũng là một trong những yếu tố làm nên sự khác biệt của tác phẩm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12/1986) là dấu mốc chuyển biến trong đời sống xã hội và văn học nghệ thuật Việt Nam. Không khí dân chủ và tinh thần "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật" đã tác động trực tiếp đến quan niệm nghệ thuật của các thế hệ nhà văn, thúc đẩy khuynh hướng nhận thức lại hiện thực đời sống và số phận con người. Trong tiến trình đổi mới văn học, tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma (1990) của Nguyễn Khắc Trường khẳng định vị trí với giải thưởng chính thức của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991, kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực đời thường, phong tục tập quán truyền thống, yếu tố trào lộng, bi kịch và tính chất kỳ ảo.

Tác giả khóa luận nhận định rằng phần lớn các công trình nghiên cứu tiểu thuyết thời kỳ đổi mới thời điểm đó thường tập trung vào các mảng đề tài như chiến tranh hậu chiến, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, hoặc sự thay đổi quan niệm về giá trị con người nói chung, trong khi diện mạo và các vấn đề bức bối của nông thôn chưa được quan tâm tương xứng. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu nhằm phân tích toàn diện bức tranh làng quê miền Bắc thời kỳ đổi mới qua ngòi bút của Nguyễn Khắc Trường.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu được xác định theo 3 nội dung cụ thể:

1. Phác họa những tồn tại, biến đổi và các vấn đề nảy sinh trong bức tranh văn hóa làng quê Việt Nam thời kỳ đổi mới thể hiện qua tác phẩm.
2. Khám phá sự chuyển biến trong lối sống, tâm lý, tình cảm và số phận của người nông dân trước những tác động của hoàn cảnh lịch sử - xã hội.
3. Làm sáng tỏ giá trị phản ánh hiện thực cùng những nét đặc sắc trong tư duy nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật và xây dựng hình tượng của nhà văn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vấn đề nông thôn miền Bắc, mối quan hệ làng xã, xung đột dòng họ và thân phận con người được phản ánh trong văn bản tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng cơ sở lý luận dựa trên việc tổng kết bối cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam qua hai giai đoạn (1975–1985 và từ 1986 trở đi), đường lối đổi mới tư duy văn hóa nghệ thuật của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI và Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị. Hệ thống lý luận về sự vận động của thể loại tiểu thuyết sau năm 1986 được vận dụng để làm rõ bước chuyển từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết thế sự - đời tư, sự mở rộng biên độ phản ánh hiện thực đa chiều (nhận thức lại quá khứ, khai thác hiện thực tâm lý, tâm linh) và cấu trúc 4 kiểu nhân vật điển hình theo lý luận của Bùi Việt Thắng (nhân vật bi kịch, nhân vật anh hùng, nhân vật kỳ dị, nhân vật lập thân). Ngoài ra, nghiên cứu tiếp thu hệ thống ý kiến đánh giá của các nhà phê bình, nhà nghiên cứu văn học như Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Hữu Sơn, Phan Cự Đệ, Hồng Diệu, Thanh Phước và Đỗ Mai Hà.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai đồng bộ:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Vận dụng đặc trưng thể loại tiểu thuyết để phân tích chi tiết các tình huống, tính cách nhân vật, từ đó tổng hợp thành các bình diện bức tranh nông thôn, phong tục tập quán và bi kịch làng xã.
• Phương pháp lịch sử: Đặt tác phẩm vào tọa độ lịch sử - xã hội cụ thể của thời kỳ hậu chiến và thời kỳ đầu đổi mới để lý giải sự vận động của nhận thức xã hội và quan điểm nghệ thuật của tác giả.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu các yếu tố nội dung và nghệ thuật của Mảnh đất lắm người nhiều ma với các tiểu thuyết cùng thời kỳ như Thời xa vắng (Lê Lựu), Bến không chồng, Dưới chín tầng trời (Dương Hướng), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Đám cưới không có giấy giá thú (Ma Văn Kháng).

Nguồn dữ liệu nghiên cứu là văn bản tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường, 1990) cùng các tài liệu phê bình chuyên khảo, bài báo khoa học đăng tải trên tạp chí Văn học và Dư luận, tạp chí Văn nghệ Quân đội, và báo Văn nghệ.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN

Chương 1 khái quát bối cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam từ sau năm 1975 và phân tích các yêu cầu đổi mới văn học:

• Bối cảnh lịch sử - xã hội: Giai đoạn 1975–1985 là chặng đường hàn gắn vết thương chiến tranh nhưng rơi vào khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng do cơ chế tập trung quan liêu bao cấp bộc lộ nhiều khuyết tật. Giai đoạn từ năm 1986 mở ra bước ngoặt với đường lối đổi mới toàn diện của Đại hội Đảng VI, xác định tư tưởng "lấy dân làm gốc" và giải phóng năng lực sản xuất.
• Yêu cầu đổi mới văn học: Đời sống văn học chuyển dịch mạnh mẽ từ khuynh hướng sử thi sang cảm hứng thế sự - đời tư. Những tìm tòi bước đầu của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Mạnh Tuấn, Ma Văn Kháng, Lưu Quang Vũ đã tạo tiền đề cho sự xuất hiện của dòng văn học nhận thức lại hiện thực với cảm hứng phê phán trên tinh thần nhân bản (tiêu biểu như Thời xa vắng của Lê Lựu, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, tiểu thuyết của Bảo Ninh, Dương Hướng, Nguyễn Khắc Trường).
• Sự vận động của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới: Khóa luận chỉ ra những biến chuyển toàn diện:
  • Đổi mới tư duy và khám phá hiện thực đa chiều: Xuất hiện ba khuynh hướng gồm nhận thức lại hiện thực cũ, mở rộng biên độ sang các mảng nhạy cảm, và khai thác hiện thực vô thức, tâm linh.
  • Thay đổi đề tài và nhân vật: Hình thành các nhóm đề tài "vết thương" (mổ xẻ sai lầm cải cách ruộng đất, bao cấp), đề tài lịch sử kiểu mới và đề tài đời sống đương đại; xu hướng giản lược số lượng nhân vật nhưng gia tăng tính chất phức hợp, đa diện.
  • Cách tân cốt truyện và điểm nhìn trần thuật: Phá vỡ kết cấu tuyến tính đóng kín, gia tăng cốt truyện tâm lý, đan xen đa điểm nhìn và đa âm giọng điệu; đẩy mạnh kỹ thuật phân tích nội tâm thông qua độc thoại nội tâm và dòng ý thức.
• Tác giả và tác phẩm: Tóm lược tiểu sử tác giả Nguyễn Khắc Trường (bút danh Thao Trường, sinh năm 1946 tại Đồng Hỷ, Thái Nguyên, từng công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Văn nghệ) cùng quá trình sáng tác (Cửa khẩu, Thác rừng, Miền đất Mặt trời, Gặp lại anh hùng Núp). Tác phẩm Mảnh đất lắm người nhiều ma (1990) đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1991, Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2000 và được đạo diễn Nguyễn Hữu Phần chuyển thể thành phim truyền hình Đất và người (2002).

CHƯƠNG 2: BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT MẢNH ĐẤT LẮM NGƯỜI NHIỀU MA

Chương 2 là trọng tâm của khóa luận, đi sâu mổ xẻ các bình diện hiện thực làng quê Giếng Chùa:

• Bức tranh phong tục tập quán và đời sống thường nhật:
  • Phân tích định chế lệ làng qua tục nộp 200 viên gạch vồ Hương Canh để lát con đường trục chính dài gần 1 km (áp dụng bắt buộc cho các trường hợp cưới xin, đỗ tú tài, nhậm chức lý trưởng, phụ nữ chửa hoang, hoặc người đi xa trở về làng).
  • Khắc họa tâm lý cư dân nông thôn: bên cạnh nếp sống "tối lửa tắt đèn có nhau" là thói tọc mạch, soi mói đời tư ("trong nhà chưa tỏ, ngoài ngõ đã thông" qua chuyện nhà bà Đồ Ngật ăn bánh mạt ngô, ông Quản Ngư ăn cháo cám trong ngày đói giáp hạt); thói tự ti kết hợp sĩ diện phô trương của cải (nhịn ăn để sắm sa-lông, tủ lệch, hoặc tổ chức tang ma xa hoa ngả lợn tạ, kèn trống bát âm của họ Vũ Đình nhằm ganh đua với họ Trịnh Bá).
• Bi kịch gia đình, dòng tộc và tranh chấp quyền lực:
  • Nguồn gốc mối thù truyền kiếp ("hôn nhân, điền thổ vạn cố chi thù") giữa hai họ Trịnh Bá và Vũ Đình, khởi nguồn từ cuộc chạy đua chức lý trưởng thời phong kiến giữa Trịnh Bá Hoành và Vũ Đình Đại gắn liền với truyền thuyết dòng họ thờ Hổ thần và mối nghi kỵ chọc thủng mắt tranh thờ.
  • Sự tiếp nối khốc liệt ở thế hệ sau giữa Trịnh Bá Thủ (Bí thư Đảng ủy xã) và Vũ Đình Phúc (cựu Chủ nhiệm hợp tác xã). Hai bên tận dụng mọi công cụ từ đơn từ khiếu nại nặc danh (vụ chôn cất sơ sài lão Quềnh, cấp thóc chính sách, nhập nhằng thuế đất khi sáp nhập xã) đến việc lợi dụng Nghị quyết 04 về làm trong sạch Đảng để triệt hạ nhau.
  • Mối thù tình ái giữa Trịnh Bá Hàm và Vũ Đình Phúc khiến Hàm nghe theo di huấn đào trộm mộ cụ tổ họ Vũ Đình để triệt hạ đối phương; sau đó ép bà Son (người yêu cũ của Phúc, vợ Hàm) vu khống Phúc tội cưỡng dâm, trực tiếp đẩy bà Son đến cái chết oan uổng. Mối thù dòng họ đồng thời bóp chết tình yêu trong sáng giữa thế hệ trẻ là Đào (con gái Hàm) và Tùng (cháu họ Phúc).
• Bi kịch cải cách ruộng đất: Tác phẩm tái hiện vết thương lịch sử khi nông dân nghèo bị kích động lòng căm thù giai cấp. Nhân vật Vũ Đình Đại bị đội trưởng cải cách Hùng Cường quy kết địa chủ máy móc chỉ vì sở hữu 5 mẫu ruộng và 3 con trâu cày; con trai trưởng là Vũ Đình Phúc cùng vợ phải đứng ra xưng "mày - tao" đấu tố chính cha mình để chứng minh tính giai cấp.
• Số phận con người nơi làng quê: Phân tích bi kịch của tầng lớp dưới đáy xã hội qua hình ảnh lão Quềnh (người đàn ông cô độc, chết đi trở thành công cụ cho các phe phái đấu đá) và thân phận người phụ nữ (bà Son, bà Dần, Luyến) bị giam cầm trong tư tưởng phong kiến nam quyền ("tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử"), chịu hy sinh và trở thành nạn nhân trong các mưu đồ tranh giành quyền bính.

Bình diện hiện thực	Biểu hiện cụ thể trong làng Giếng Chùa	Tác động / Hậu quả xã hội
Luật tục và lối sống	Lệ nộp 200 viên gạch vồ Hương Canh; thói xét nét tò mò đời tư; tâm lý chuộng sĩ diện phô trương đồ đạc.	Duy trì cơ chế làng xã khép kín; tạo áp lực tâm lý và gánh nặng kinh tế lên đời sống người nông dân.
Xung đột dòng họ	Tranh chấp ngôi thứ, chức vị từ thời phong kiến (Hoành - Đại) kéo dài đến thời hợp tác xã (Thủ - Phúc).	Phá vỡ khối đoàn kết thôn xóm; hình thành tệ bè phái, đơn thư tố cáo nặc danh, bẫy quyền lực.
Định kiến đạo đức	Tư tưởng phụ quyền gia trưởng; ép buộc hôn nhân; đào mồ mả trả thù; bức hại phụ nữ.	Gây ra cái chết oan khuất của bà Son; ngăn cản tình yêu tự do của thế hệ trẻ (Đào - Tùng).
Di chứng lịch sử	Đấu tố cực đoan trong cải cách ruộng đất; cơ chế bao cấp trì trệ tại nông thôn.	Rạn nứt luân thường đạo lý gia đình (con đấu tố cha); tha hóa nhân cách cán bộ cơ sở.

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN BỨC TRANH NÔNG THÔN TRONG MẢNH ĐẤT LẮM NGƯỜI NHIỀU MA

Chương 3 tổng kết các thủ pháp nghệ thuật chủ đạo:

• Tình huống bi kịch: Tác giả xây dựng mạng lưới tình huống xung đột gay gắt: tình huống tranh giành quyền lực chính trị thôn xã, tình huống đào mộ người chết mang tính rùng rợn, tình huống ép cung vu cáo đạo đức dẫn đến cái chết oan, và tình huống xung đột giữa tình yêu đôi lứa với nghĩa vụ bảo vệ dòng tộc.
• Không gian và thời gian nghệ thuật: Không gian làng quê Giếng Chùa tù đọng, quẩn quanh sau lũy tre, đối lập giữa không gian trang nghiêm của đình làng, trụ sở ủy ban với không gian u ám ngoài bãi tha ma. Thời gian nghệ thuật chủ yếu là thời gian bóng đêm và cảnh chiều tà (phù hợp với luận điểm của Nguyễn Hữu Sơn), tạo nên bầu không khí bức bối, thuận lợi cho các mưu mô toan tính ngầm.
• Yếu tố kì ảo: Đan cài huyền tích Hổ thần trả ơn - cắn nhầm ân nhân, các bóng ma chập chờn cùng tín ngưỡng dân gian nhằm tô đậm thế giới tâm linh bất an, làm tăng chiều sâu biểu tượng cho những bi kịch trần thế.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận làm rõ bức tranh toàn cảnh về nông thôn miền Bắc thời kỳ đổi mới qua tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma, tổng hợp thành các kết quả cụ thể:

• Phân tích bản chất của sự tha hóa quyền lực ở cấp cơ sở và cơ chế vận hành phức tạp của các mối quan hệ dòng họ chi phối đời sống chính trị - xã hội làng quê.
• Chỉ ra tính hai mặt của văn hóa làng xã: sự gắn kết cộng đồng đan xen với các hủ tục, thói tọc mạch, sĩ diện và định kiến gia trưởng kìm hãm tự do cá nhân.
• Về mặt học thuật, công trình đóng góp hệ thống cứ liệu phân tích văn bản cụ thể, đối chiếu so sánh đa chiều giữa tác phẩm của Nguyễn Khắc Trường với các tiểu thuyết cùng thời (Thời xa vắng, Bến không chồng), chứng minh sự đổi mới thi pháp tiểu thuyết giai đoạn sau năm 1986 trên các phương diện xây dựng tính cách nhân vật đa diện, nghệ thuật tổ chức điểm nhìn và xử lý thời gian - không gian nghệ thuật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận giới hạn phạm vi khảo sát trong một tác phẩm đơn lẻ (Mảnh đất lắm người nhiều ma) đại diện cho không gian nông thôn đồng bằng Bắc Bộ; dung lượng chương 3 về thi pháp nghệ thuật được triển khai cô đọng hơn so với dung lượng phân tích hiện thực xã hội ở chương 2.

Hướng nghiên cứu mở rộng bao gồm việc đặt tác phẩm vào hệ thống so sánh đối chiếu toàn diện với các tiểu thuyết viết về nông thôn miền Trung và Nam Bộ sau năm 1986, hoặc mở rộng nghiên cứu thi pháp chuyển thể tác phẩm từ văn bản văn học sang ngôn ngữ điện ảnh truyền hình.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo trực tiếp cho sinh viên, học viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học Việt Nam, Văn hóa học khi nghiên cứu về tiến trình văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới và mảng đề tài nông thôn - nông dân. Các phần phân tích chi tiết về luật tục làng xã, bi kịch dòng họ và tâm lý tiểu nông tại Chương 2 cùng hệ thống tổng thuật lý luận tiểu thuyết tại Chương 1 có giá trị tham khảo tốt cho các khóa luận, tiểu luận cùng hướng đề tài.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận nêu chi tiết lệ làng Giếng Chùa quy định việc nộp gạch lát đường như thế nào?
Theo văn bản, làng Giếng Chùa có lệ bất kỳ đám cưới nào cũng phải nộp 200 viên gạch vồ Hương Canh để lát đường trục chính (trai gái cùng làng thì mỗi bên nộp 100 viên; lấy người làng khác thì phải nộp đủ 200 viên). Ngoài ra, người đỗ tú tài trở lên, người nhậm chức từ lý trưởng trở lên, phụ nữ chửa hoang tạ làng, và người đi xa quê trở về đều phải nộp hoặc mừng làng 200 viên gạch.

2. Mối thù truyền kiếp giữa hai họ Trịnh Bá và Vũ Đình khởi nguồn từ đâu?
Mối thù bắt nguồn từ sự cạnh tranh chức lý trưởng thời phong kiến giữa Trịnh Bá Hoành và Vũ Đình Đại (Hoành bán ruộng đất, trâu lợn để chạy chức nhưng thất bại, dẫn đến uất hận), gắn với mối nghi ngờ nhà Vũ Đình chọc thủng mắt bức tranh thờ Hổ thần của nhà Trịnh Bá và mối thù tình ái cá nhân giữa Trịnh Bá Hàm với Vũ Đình Phúc liên quan đến bà Son.

3. Vì sao nhân vật Vũ Đình Đại bị kết tội địa chủ trong đợt cải cách ruộng đất?
Vũ Đình Đại bị đội trưởng cải cách Hùng Cường quy kết địa chủ vì sở hữu 5 mẫu ruộng, 3 con trâu cày và thuê gần chục nhân công làm việc vào ngày mùa. Dù ông Đại sinh hoạt kham khổ (ăn ngày hai bữa cơm đèn, lao động nặng nhọc), đội cải cách vẫn lập luận đó là "âm mưu" nhằm bóc lột sức lao động của người vô sản.

4. Luận điểm về thời gian nghệ thuật bóng đêm trong tác phẩm được khóa luận tiếp thu từ nhà nghiên cứu nào?
Khóa luận tiếp thu luận điểm của nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn trong bài viết Bóng đêm - Một phương diện tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma (in trong cuốn Điểm tựa phê bình văn học), chỉ ra rằng thời gian bóng đêm và chiều tà là đặc trưng gắn liền với sự nảy sinh các biến cố và hành động mờ ám của nhân vật.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Ngô Văn Ửng Em đã tái hiện có hệ thống bức tranh nông thôn miền Bắc thời kỳ đổi mới qua tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường. Bằng việc kết hợp các phương pháp phân tích, lịch sử và so sánh văn học, công trình làm sáng tỏ những xung đột quyền lực, bi kịch dòng họ và thân phận con người dưới tác động của phong tục tập quán cùng tàn dư lịch sử. Nghiên cứu khẳng định giá trị hiện thực và những đóng góp về thi pháp nghệ thuật của tác phẩm trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Bối cảnh lịch sử - xã hội và yêu cầu đổi mới văn học từ sau năm 1975 đến nay 1. Bối cảnh lịch sử - xã hội Như chúng ta đã biết, sau chiến thắng chống đế quốc Mỹ với biết bao đau thương, quật cường đã khép lại trang sử hào hùng của dân tộc, một hiện thực xã hội đầy vẻ vang, oanh liệt mà sử sách không thể nào nói khác đi được. Giờ đây, khi chiến tranh đã lùi xa vào quá khứ nhưng hậu quả của nó vẫn còn đó với những khó khăn chất chồng, những con người - chủ nhân của thời đại lịch sử mới lại bộn bề với những lo toan, phải đối mặt với một hiện thực xã hội mới đầy biến động, xáo trộn, phức tạp.

Dường như những cái được xem là chân lý của thời kỳ trước lại là cái có vấn đề của thời kỳ sau. Ngay cả chiến tranh cũng vậy, hàng loạt các vấn đề của cuộc sống thời hậu chiến lại được đặt ra, đòi hỏi một cách nhìn mới và những nhận thức mới, những cách thể hiện mới. Sau khi thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, nước ta bước vào thời kì quá độ để tiến lên chủ nghĩa xã hội. Công cuộc xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa trên phạm vi cả nước giờ đây có nhiều thuận lợi cơ bản hơn so với thời kì ở miền Bắc từ sau năm 1954.

Nước nhà hoàn toàn độc lập thống nhất, bừng dậy hào khí của một dân tộc vừa mới chiến thắng, đang thiết tha với độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội. Hơn bao giờ hết, con người Việt Nam có đầy đủ điều kiện để thực hiện khát vọng cháy bỏng của mình. Mặc dù, cuộc sống sau chiến tranh vận hành một cách khó nhọc, đầy rẫy những lo toan, phức tạp. Những tổn thất, đau thương trong chiến tranh dần dần tỏa sức nặng.

Đó là thời kỳ nền kinh tế - xã hội nước ta lâm vào khủng hoảng trầm trọng. Cơ chế quản lý quan liêu bao cấp tỏ ra bất lực và ngày càng bộc lộ thêm những khuyết tật. Do đó, cùng với sự đổi thay mọi mặt trong đời sống xã hội từ sau 1975 đã kéo theo sự thay đổi không chỉ ở bề mặt mà cả bề sâu trong tâm lý và nhận thức ở mỗi con người. Nếu như trước kia tất cả mọi người đồng lòng, đồng sức cho chiến thắng dân tộc, thì ngày nay trong thời kỳ hậu chiến con người phải đối mặt với bao nỗi lo toan cá nhân, cho cuộc sống đời thường.

Trong cuộc chiến không 5 tiếng súng tưởng như yên ả ấy lại chất chứa những biến động dữ dội, tác động sâu sắc đến tâm thức cá nhân mỗi người. Nhà văn Nguyễn Khải đã nhận xét: “Chiến tranh ồn ào, náo động mà lại có cái yên tĩnh, giản dị của nó. Hòa bình yên tĩnh, thanh bình mà lại chứa chấp những sóng ngầm, những gió xoáy bên trong. Nhiều người không thể chết trong nhà tù, trên trận địa, trong chiến tranh mà lại chết trong ao tù trưởng giả khi cả nước đã dành được tự do và độc lập”.

Sau mấy mươi năm chiến tranh, đất nước bị tàn phá nặng nề, nền kinh tế chủ yếu là sản xuất nhỏ, kỹ thuật lạc hậu, năng suất lao động thấp, đời sống nhân dân thời hậu chiến vô cùng khó khăn. Cơ chế quản lí tập trung, bao cấp với bộ máy hành chính phức tạp đã trở thành lực cản đáng kể. Mặc khác, các thế lực thù địch, phản động trong nước và trên thế giới vẫn còn đang ngấm ngầm chống phá, gây rối.