CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG TAI NẠN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ. Tai nạn giao thông đường bộ 1. Khái niệm tai nạn giao thông Tai nạn giao thông là sự việc rủi ro, bất ngờ xảy ra khi phương tiện giao thông đang di chuyển trên các tuyến đường bộ, đường sắt, đường thuỷ, đường hàng không, xảy ra thường xuyên trong đời sống xã hội đã gây tổn thất rất lớn về tính mạng, sức khoẻ, tài sản của con người, là một trong những loại tai nạn làm mất ổn định trật tự an toàn xã hội. Tình trạng tai nạn giao thông xảy ra đòi hỏi các các ngành, cơ quan chức năng luôn phải có những giải pháp phòng ngừa, hạn chế cũng như giảm thiểu tối đa.
Hiện nay, trong một số văn bản quy phạm pháp luật đã có một số quy định dưới dạng khái niệm về tai nạn giao thông trong từng lĩnh vực cụ thể như sau: Theo Điều 5 Thông tư số 58/2009/TTB CA(C11) ngày 28/19/2009 của Bộ Công an đã quy định và hướng dẫn, tổng hợp, xây dựng cơ sở dữ liệu, cung cấp thông tin tai nạn giao thông đường bộ: “Tai nạn giao thông là sự việc xảy ra do người tham gia giao thông đang hoạt động trên mạng lưới giao thông đường bộ vi phạm các quy định về trật tự, an toàn giao thông đường bộ hay gặp phải sự cố bất ngờ gây ra những thiệt hại nhất định đến tính mạng, sức khoẻ của con người hoặc tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân.” Nghị định số 97/2016/NĐ-CP, ngày 01/07/2016 của Chính phủ, tại tiểu mục 1901; Mục 19 Trật tự, an toàn xã hội và tư pháp quy định: “Tai nạn giao thông là sự kiện bất ngờ, nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người, xảy ra trước khi các đối tượng tham gia giao thông đang hoạt động trên đường giao thông công cộng, đường chuyên dùng hoặc ở các địa bàn giao thông công cộng (gọi là mạng lưới giao thông: đường bộ, đường sắt, đường thuỷ, đường hàng không), nhưng do chủ quan, vi phạm các quy tắc an toàn giao thông hoặc do gặp phải các tình huống, sự cố đột xuất không kịp phòng tránh, đã gây ra những thiệt hại nhất định cho tính mạng, sức khoẻ con người hoặc tài sản.” Theo Bộ Y tế thì: “Tai nạn giao thông là sự va chạm bất ngờ nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người, xảy ra khi các đối tượng tham gia giao thông hoạt động trên đường giao thông công cộng, đường chuyên dụng hoặc ở địa bàn công cộng nhưng do chủ quan vi phạm luật lệ giao thông hoặc do gặp phải các 3 tình huống, sự cố đột xuất không kịp phanh, tránh, gây thiệt hại về tính mạng hoặc sức khỏe”. Như vậy, thông qua các quy định do các nhà làm luật xây dựng ta có thể thấy tai nạn giao thông có một số đặc điểm chung: + Tai nạn giao thông là sự việc hoặc sự cố giao thông nằm ngoài mong muốn của người tham gia giao thông trong quá trình tham gia giao thông + Nguyên nhân của tai nạn giao thông là do người tham gia giao thông vi phạm các quy định về trật tự, an toàn giao thông đường bộ hay gặp phải sự cố bất ngờ. + Hậu quả của tai nạn giao thông gây ra những thiệt hại nhất định đến tính mạng, sức khỏe của con người hoặc tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Khái niệm tai nạn giao thông đường bộ Phương tiện giao thông vận tải cơ giới đường bộ là nguồn nguy hiểm cao độ, có thể gây nguy hiểm cho tính mạng, sức khoẻ của con người cũng như có thể gây thiệt hại lớn đến tài sản của Nhà nước, của tổ chức và cá nhân.
Theo các phân tích và quan điểm của các nhà nghiên cứu thì tai nạn giao thông đường bộ có thể nói là: - Tai nạn giao thông đường bộ là những sự kiện va chạm xảy ra trên hệ thống trục đường giao thông đường bộ được cộng đồng sử dụng. - Tai nạn giao thông đường bộ là những va chạm liên quan đến phương tiện giao thông vận tải và phương tiện này đang lưu thông, di chuyển trên đường. - Tai nạn giao thông đường bộ gây thiệt hại về tài sản, về tính mạng, về sức khoẻ cho người tham gia giao thông, phương tiện giao thông, thậm chí là cả người không trực tiếp tham gia giao thông. Ví dụ như vụ xe tải đâm vào nhà dân khiến người trong nhà bị tử vong.
Còn theo Tạp chí Cảnh sát Nhân dân số tháng 12/2016 “Bàn về khái niệm tai nạn giao thông đường bộ ở Việt Nam” tác giả Lê Huy Trí đưa ra khái niệm “Tai nạn giao thông đường bộ là va chạm giao thông có liên quan đến ít nhất là một phương tiện giao thông đường bộ đang di chuyển trên mạng lưới giao thông đường bộ công cộng mà công chúng có quyền tiếp cận bao gồm: va chạm giữa các phương tiện giao thông đường bộ; giữa phương tiện và người đi bộ; giữa phương tiện thú vật hoặc các chướng ngại cố định với một phương tiện khác không có người gây ra những thiệt hại nhất định đến tính mạng, sức khoẻ con người hoặc tài sản. Những vụ va chạm liên quan đến phương tiện được coi là 4 một vụ va chạm khi những va chạm tiếp theo xảy ra liên tiếp trong khoảng thời gian rất ngắn. Trong khái niệm này, tác giả đã liệt kê cụ thể các trường hợp được coi là tai nạn giao thông đường bộ trên thực tế. Tuy nhiên, điểm hạn chế trong khái niệm này là tác giả không chỉ ra được các nguyên nhân dẫn đến tai nạn giao thông từ đó làm cơ sở cho việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
Phần lớn các vụ tai nạn giao thông đường bộ là do nguồn nguy hiểm cao độ này gây ra dưới tác động hành vi của con người với lỗi vô ý. Ngoài ra, còn có các vụ tai nạn giao thông đường bộ xảy ra do những nguyên nhân, điều kiện khác nhau. Vì vậy, việc làm rõ nội hàm của khái niệm tai nạn giao thông đường bộ có ý nghĩa quan trọng trong việc giải thích, phân tích và áp dụng pháp luật trên thực tế. Như vậy, khái niệm tai nạn giao thông đường bộ có thể được hiểu như sau: “Tai nạn giao thông đường bộ là sự kiện bất ngờ xảy ra do người tham gia giao thông đường bộ vi phạm các quy định về trật tự an toàn giao thông đường bộ hoặc những tình huống bất ngờ xảy ra, gây thiệt hại nhất đinh về tính mạng, sức khoẻ, tinh thần, tài sản của con người.
Bồi thường thiệt hại trong tai nạn giao thông đường bộ: 1. Khái niệm: Bồi thường thiệt hại trong tai nạn giao thông đường bộ là loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Vì thế, để xây dựng được khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông đường bộ cần phải đi từ khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Tại Chương XX Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản khác có liên quan đều không quy định cụ thể dưới dạng trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng mà chỉ có các quy định về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại, nguyên tắc bồi thường thiệt hại, năng lực chịu trách nhiệm bồi thường.
Căn cứ vào Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một loại trách nhiệm dân sự, theo đó người có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của chủ thể khác phải chịu bồi thường thiệt hại do mình gây ra. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại 1.Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt 5 hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác.”… Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong tai nạn giao thông đường bộ được phát sinh khi xảy ra các vụ tai nạn giao thông đường bộ làm thiệt hại đến tính mạng, sức khoẻ, tài sản của cá nhân, xâm phạm đến tài sản của pháp nhân, của tổ chức hoặc của Nhà nước. Vì vậy, khái niệm về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông được hiểu như sau: “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông đường bộ là một loại trách nhiệm dân sự phát sinh khi một người có hành vi vi phạm các quy định về an toàn giao thông đường bộ, hoặc do quá trình hoạt động của phương tiện giao thông đường bộ xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, tinh thần, tài sản của cá nhân, xâm phạm đến tài sản của pháp nhân, của tổ chức hoặc của Nhà nước thì phải bồi thường thiệt hại do mình gây ra. Đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong tai nạn giao thông đường bộ.
Khi xảy ra các vụ tai nạn giao thông, thường sẽ có một bên chủ thể gây thiệt hại cho bên còn lại, hoặc cả hai bên gây thiệt hại cho nhau. Theo quy định tại Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 thì: "Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác". Về nguyên tắc, người gây thiệt hại trong vụ án giao thông phải bù đắp các tổn thất về tài sản, sức khoẻ, tính mạng và bù đắp một phần tinh thần cho người bị thiệt hại. Bồi thường thiệt hại trong tai nạn giao thông đường bộ đặt ra trong cả vụ án hình sự (thường là các vụ án vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ), hoặc các vụ án dân sự mà các bên không thống nhất được trách nhiệm bồi thường phát sinh từ vụ tai nạn giao thông.