Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tình trạng người chưa thành niên vi phạm pháp luật đang có chiều hướng gia tăng tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Theo số liệu thống kê của Bộ Công an được trích dẫn trong văn bản, trung bình mỗi năm cả nước ghi nhận khoảng 13.000 trường hợp người chưa đến tuổi thành niên vi phạm pháp luật. Hành vi vi phạm không còn dừng lại ở mức độ bột phát mà xuất hiện tính chất có tổ chức, chuẩn bị kỹ lưỡng, hình thành các băng nhóm tội phạm nguy hiểm và có xu hướng trẻ hóa độ tuổi. Các hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự và nhân phẩm của người khác để lại hậu quả nghiêm trọng về mặt xã hội và kinh tế.

Việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra đặt ra nhiều khó khăn phức tạp do đây là nhóm chủ thể chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự và phần lớn không có tài sản riêng. Nhằm bảo đảm quyền lợi cho bên bị xâm phạm, nâng cao trách nhiệm quản lý của gia đình, nhà trường và xã hội, tác giả Ngô Tiến Phong thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra" dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thùy Trang (Hà Nội, năm 2023).

Mục tiêu nghiên cứu

Khóa luận hướng tới làm rõ cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra; phân tích, phát hiện những bất cập, vướng mắc trong các quy định của pháp luật hiện hành; từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả xét xử của ngành Tòa án.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu trên, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Nghiên cứu làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm chung về người chưa thành niên; phân tích bản chất pháp lý và những căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
  2. Nghiên cứu, xác định các vấn đề cơ bản về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành.
  3. Đánh giá thực tiễn xét xử của ngành Tòa án trong việc áp dụng pháp luật khi giải quyết bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra; từ đó chỉ ra các vướng mắc và đề xuất giải pháp khắc phục.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do người chưa thành niên gây ra và thực tiễn áp dụng tại Tòa án.
  • Phạm vi nghiên cứu: Chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự năm 2015, các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành (như Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP) và một số bản án thực tiễn tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung pháp lý và khái niệm sử dụng

Khóa luận vận dụng các văn bản pháp luật quốc tế và quốc nội để thiết lập hệ thống khái niệm:

  • Văn kiện quốc tế: Công ước của Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (Điều 1), Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên Hợp Quốc về hoạt động tư pháp đối với người chưa thành niên năm 1985 (Quy tắc Bắc Kinh), Quy tắc của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước tự do năm 1990.
  • Hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam: Bộ luật Dân sự năm 2015 (các Điều 21, 361, 584, 585, 586, 589, 590, 591, 592, 599), Luật Trẻ em năm 2016 (Điều 1), Luật Thanh niên năm 2020 (Điều 1), Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Điều 81), Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
  • Lược sử văn bản: Quốc triều hình luật (Bộ luật Hồng Đức - Điều 457), Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long), Dân luật Bắc Kỳ năm 1931 (Điều 711), Dân luật Trung Kỳ năm 1936 (Điều 763), Thông tư số 173-UBTP năm 1972 của Tòa án nhân dân tối cao, Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP năm 1988 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 606, Điều 621).

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp luận: Dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
  • Phương pháp cụ thể:
    • Phương pháp phân tích, tổng hợp: Dùng để hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích các điều luật và đánh giá các giải pháp hoàn thiện pháp luật.
    • Phương pháp lịch sử: Khảo cứu quá trình hình thành và phát triển của các quy phạm pháp luật về trách nhiệm bồi thường của người chưa thành niên qua các thời kỳ lịch sử.
    • Phương pháp thống kê: Thu thập, phân loại số liệu tình hình vi phạm pháp luật của người chưa thành niên từ báo cáo của Bộ Công an.
    • Phương pháp so sánh pháp luật: Đối chiếu các quy định pháp luật Việt Nam với quy định của một số quốc gia như Đức, Pháp, Nhật Bản (Điều 723 BLDS Nhật Bản), Trung Quốc, Úc, New Zealand, Hàn Quốc, Thái Lan.

Nguồn dữ liệu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, các số liệu thống kê chính thức từ Bộ Công an (giai đoạn 2018 đến quý 1/2021), cùng các giáo trình, sách chuyên khảo (như công trình của PGS.TS. Phùng Trung Tập, PGS.TS. Trần Thị Huệ, PGS.TS. Lê Thị Sơn) và các luận văn thạc sĩ chuyên ngành luật học có liên quan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra

Chương 1 tập trung làm rõ các khái niệm nền tảng và lược sử quy định pháp lý:

  • Khái niệm người chưa thành niên (NCTN): Khóa luận xác định NCTN là cá nhân dưới 18 tuổi, chưa phát triển hoàn thiện về thể chất và tinh thần, chưa có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi đầy đủ, chưa có quyền và nghĩa vụ pháp lý trọn vẹn như người đã thành niên. Khái niệm này bao gồm trẻ em (dưới 16 tuổi theo Luật Trẻ em 2016) và một bộ phận thanh niên (từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi theo Luật Thanh niên 2020).
  • Khái niệm và đặc điểm của TNBTTH do NCTN gây ra: Là một dạng trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng mang tính tài sản. Khóa luận phân tích 4 đặc điểm đặc thù:
    1. Chủ thể thực hiện hành vi: Là cá nhân chưa thành niên, nhận thức chưa hoàn thiện.
    2. Chủ thể chịu trách nhiệm: Không chỉ là người trực tiếp gây thiệt hại mà có thể chuyển giao cho cha mẹ, người giám hộ, nhà trường, bệnh viện hoặc pháp nhân trực tiếp quản lý.
    3. Thiệt hại được bồi thường: Bao gồm thiệt hại vật chất và tổn thất tinh thần; tuy nhiên đối với trẻ em dưới 6 tuổi, một số trường hợp không xem xét thiệt hại về danh dự, nhân phẩm do thiếu khả năng nhận thức mục đích xâm phạm.
    4. Nguồn tài sản bồi thường: Có sự phân định thứ tự ưu tiên sử dụng giữa tài sản của người quản lý (cha mẹ, người giám hộ) và tài sản riêng của NCTN tùy thuộc vào từng độ tuổi.
Giai đoạn lịch sử Văn bản / Nguồn luật Nội dung quy định về trách nhiệm bồi thường của NCTN
Trước năm 1945 Quốc triều hình luật (Luật Hồng Đức) Điều 457 ràng buộc trách nhiệm của cha mẹ khi con gây thiệt hại (trộm cướp) dựa trên tiêu chí con có ở chung nhà với cha mẹ hay không.
Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long) Gồm 398 điều thuộc 6 lĩnh vực; không có điều khoản riêng quy định về bồi thường thiệt hại do NCTN gây ra.
Dân luật Bắc Kỳ (1931) & Dân luật Trung Kỳ (1936) Điều 711 (Bắc Kỳ) và Điều 763 (Trung Kỳ) quy định cá nhân phải chịu trách nhiệm do người mình bảo lãnh hoặc người mình trông coi gây ra.
Từ 1945 đến trước BLDS 2015 Thông tư 173-UBTP (1972) của TANDTC Quy định cha mẹ chịu trách nhiệm bồi thường cho người vị thành niên; người khoảng 16 tuổi có thu nhập/tài sản riêng phải tự bồi thường, thiếu thì cha mẹ bù.
Nghị quyết 01/NQ-HĐTP (1988) Phân định trách nhiệm: con dưới 16 tuổi cha mẹ bồi thường trước; con từ 16 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản riêng trước, thiếu thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu.
BLDS 2005 Quy định năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại tại Điều 606 và Điều 621.

Chương 2: Quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra

Chương 2 phân tích chi tiết các quy định thực định trong Bộ luật Dân sự 2015 và Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP:

1. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại (Điều 584 BLDS 2015)

  • Có thiệt hại xảy ra: Gồm thiệt hại vật chất (tổn thất tài sản, chi phí cứu chữa, thu nhập bị mất/giảm sút) và thiệt hại tinh thần (xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân và uy tín của pháp nhân theo Điều 361 BLDS 2015).
  • Có hành vi gây thiệt hại trái pháp luật: Biểu hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động trái với quy định pháp luật do NCTN thực hiện.
  • Có mối quan hệ nhân quả: Hành vi trái pháp luật là nguyên nhân trực tiếp, tất yếu dẫn đến thiệt hại thực tế.

2. Năng lực chịu trách nhiệm theo độ tuổi (Điều 586, Điều 599 BLDS 2015)

Nhóm đối tượng Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường Nguồn tài sản bồi thường và thứ tự thực hiện
NCTN dưới 15 tuổi Cha mẹ của người chưa thành niên (Khoản 2 Điều 586). Tài sản của cha mẹ được dùng để bồi thường toàn bộ; nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản của con bồi thường phần còn thiếu.
Trường học, bệnh viện, pháp nhân khác trực tiếp quản lý (Điều 599). Pháp nhân bồi thường nếu có lỗi trong quản lý; nếu chứng minh không có lỗi thì cha mẹ hoặc người giám hộ phải bồi thường.
NCTN từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi Bản thân người chưa thành niên trực tiếp gây thiệt hại (Khoản 2 Điều 586). Bồi thường bằng tài sản riêng của NCTN; nếu không có hoặc không đủ tài sản thì cha mẹ phải bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của cha mẹ.
NCTN có người giám hộ Người giám hộ (Khoản 3 Điều 586). Dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu thiếu thì người giám hộ bồi thường bằng tài sản của mình, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi trong giám hộ.

3. Các nguyên tắc bồi thường thiệt hại (Điều 585 BLDS 2015)

  • Nguyên tắc bồi thường toàn bộ và kịp thời: Thiệt hại thực tế xảy ra bao nhiêu phải bồi thường bấy nhiêu nhằm khôi phục tình trạng ban đầu của tài sản, sức khỏe nạn nhân.
  • Nguyên tắc tôn trọng sự thỏa thuận: Các bên tự do thỏa thuận về mức bồi thường, hình thức (tiền, hiện vật, công việc) và phương thức (một lần hoặc nhiều lần).
  • Nguyên tắc giảm mức bồi thường: Người chịu trách nhiệm được giảm mức bồi thường khi thỏa mãn đồng thời: không có lỗi hoặc có lỗi vô ý, và thiệt hại xảy ra quá lớn so với khả năng kinh tế.
  • Nguyên tắc thay đổi mức bồi thường: Áp dụng khi mức bồi thường ấn định không còn phù hợp với biến động giá cả, tình trạng sức khỏe nạn nhân hoặc khả năng kinh tế của người bồi thường (thường áp dụng cho nghĩa vụ cấp dưỡng).
  • Nguyên tắc xác định lỗi của bên bị thiệt hại: Khi bên bị thiệt hại có một phần lỗi thì người gây thiệt hại chỉ bồi thường phần thiệt hại tương ứng với mức độ lỗi của mình; nếu bên bị thiệt hại hoàn toàn có lỗi thì bên gây thiệt hại không phải bồi thường.
  • Trách nhiệm ngăn chặn, hạn chế thiệt hại: Bên có quyền, lợi ích bị xâm phạm không được bồi thường phần thiệt hại phát sinh do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để tự hạn chế thiệt hại cho chính mình.

4. Xác định thiệt hại và mức bồi thường

  • Thiệt hại tài sản (Điều 589): Tài sản bị mất, hủy hoại, hư hỏng; lợi ích gắn liền với việc khai thác tài sản bị mất; chi phí hợp lý ngăn chặn, khắc phục.
  • Thiệt hại sức khỏe (Điều 590): Chi phí khám chữa bệnh, phục hồi chức năng; thu nhập thực tế bị mất/giảm sút; chi phí cho người chăm sóc (tính bằng 01 ngày lương tối thiểu vùng theo NQ 02/2022/NQ-HĐTP). Bồi thường tổn thất tinh thần do các bên thỏa thuận, tối đa không quá 50 lần mức lương cơ sở.
  • Thiệt hại tính mạng (Điều 591): Gồm chi phí theo Điều 590, chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng cho người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng. Bồi thường tổn thất tinh thần cho hàng thừa kế thứ nhất tối đa không quá 100 lần mức lương cơ sở.
  • Thiệt hại danh dự, nhân phẩm, uy tín (Điều 592): Chi phí hợp lý hạn chế, khắc phục; thu nhập thực tế bị mất/giảm sút; bù đắp tổn thất tinh thần tối đa không quá 10 lần mức lương cơ sở.

Chương 3: Thực tiễn giải quyết tranh chấp và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra

Chương 3 tổng kết các khó khăn thực tiễn trong áp dụng pháp luật và đề xuất các nhóm giải pháp:

  • Những bất cập, vướng mắc pháp lý:
    • Vấn đề tư cách tố tụng: BLDS 2015 quy định cha mẹ của NCTN dưới 15 tuổi là bị đơn dân sự; trong khi đối với nhóm từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, NCTN là bị đơn dân sự còn cha mẹ tham gia với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Việc xác minh tài sản riêng của NCTN từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi trước khi tuyên buộc cha mẹ chịu trách nhiệm phụ trợ còn gặp nhiều lúng túng trong thực tiễn xét xử.
    • Bất cập về trách nhiệm của nhà trường đối với nhóm từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi: Điều 599 BLDS 2015 chỉ quy định trách nhiệm bồi thường của nhà trường khi NCTN dưới 15 tuổi gây thiệt hại trong thời gian quản lý. Nhóm từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi đa số là học sinh trung học phổ thông, chưa có thu nhập, việc loại trừ trách nhiệm của nhà trường khi có lỗi quản lý tạo ra lỗ hổng bảo vệ bên bị thiệt hại.
    • Trường hợp NCTN gây thiệt hại cho chính người giám hộ: Khoản 3 Điều 586 quy định người giám hộ dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường, nếu thiếu thì dùng tài sản của người giám hộ. Điều này dẫn đến tình huống phi lý khi người giám hộ bị thiệt hại lại phải lấy tài sản của chính mình để bồi thường cho bản thân.
    • Khó khăn trong xác định tiêu chí giảm bồi thường: Luật chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết định lượng thế nào là "thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế" dẫn đến việc áp dụng tùy nghi tại các Tòa án địa phương.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính và số liệu ghi nhận trong văn bản

  • Hệ thống hóa toàn bộ các mốc quy định pháp luật từ thời kỳ phong kiến (Luật Hồng Đức, Luật Gia Long), thời kỳ Pháp thuộc (Dân luật Bắc Kỳ, Dân luật Trung Kỳ), giai đoạn sau 1945 (Thông tư 173-UBTP, Nghị quyết 01/NQ-HĐTP) đến Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015.
  • Trích dẫn số liệu thống kê thực tiễn của Bộ Công an: Giai đoạn từ năm 2018 đến quý 1/2021, cả nước có hơn 10.000 vụ người chưa thành niên vi phạm pháp luật với 16.000 đối tượng liên quan (trong đó nam giới chiếm 95%, nữ giới chiếm 5%).
  • Tổng hợp khung mức bồi thường bù đắp tổn thất tinh thần tối đa theo quy định hiện hành:
    • Xâm phạm sức khỏe: Không quá 50 lần mức lương cơ sở.
    • Xâm phạm tính mạng: Không quá 100 lần mức lương cơ sở.
    • Xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín: Không quá 10 lần mức lương cơ sở.

Giải pháp và kiến nghị hoàn thiện pháp luật

  • Đề xuất xây dựng hướng dẫn áp dụng thống nhất mức chuẩn nghèo tại từng địa phương nơi người có nghĩa vụ bồi thường cư trú để làm căn cứ định lượng tiêu chí "thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế" khi xem xét giảm trách nhiệm bồi thường.
  • Kiến nghị bổ sung quy định ràng buộc trách nhiệm bồi thường của trường học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp đối với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi gây thiệt hại trong thời gian quản lý nếu trường học có lỗi.
  • Kiến nghị bổ sung quy định loại trừ trách nhiệm bồi thường bằng tài sản của người giám hộ trong trường hợp người chưa thành niên gây thiệt hại cho chính người giám hộ của mình.

Đóng góp của công trình

Khóa luận đã tiếp thu có chọn lọc kết quả từ các công trình nghiên cứu trước đó về bồi thường ngoài hợp đồng nói chung, đồng thời xây dựng một hệ thống phân tích chuyên sâu, toàn diện về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra gắn liền với các văn bản pháp luật hiện hành và Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Phạm vi khóa luận tập trung nghiên cứu dưới góc độ pháp luật dân sự thực định và các quan hệ trách nhiệm ngoài hợp đồng theo BLDS 2015, chưa kết hợp phân tích sâu các khía cạnh tố tụng hình sự liên quan đến kê biên, xử lý tài sản của người chưa thành niên phạm tội, cũng như cơ chế bảo hiểm trách nhiệm dân sự.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế phối hợp liên ngành giữa pháp luật dân sự, hình sự và an sinh xã hội trong việc quản lý, giám sát tài sản của người chưa thành niên; nghiên cứu mô hình quỹ bồi thường thiệt hại hỗ trợ nạn nhân trong các trường hợp người chưa thành niên và gia đình hoàn toàn không có khả năng tài chính.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên cao học ngành Luật học (chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự), giảng viên, báo cáo viên pháp luật, thẩm phán, hội thẩm, luật sư và cán bộ làm công tác tư pháp người chưa thành niên.
  • Phần nội dung đáng tham khảo:
    • Phần phân tích chi tiết các căn cứ và điều kiện bồi thường theo Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP tại Chương 2.
    • Bảng so sánh và phân tích trách nhiệm pháp lý giữa các nhóm độ tuổi (dưới 15 tuổi và từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi).
    • Các phân tích về bất cập pháp lý liên quan đến trách nhiệm của nhà trường và người giám hộ tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Khi người chưa thành niên dưới 15 tuổi gây thiệt hại, cha mẹ hay chính người đó là chủ thể có nghĩa vụ bồi thường?

Theo Khoản 2 Điều 586 BLDS 2015, trách nhiệm bồi thường thiệt hại thuộc về cha mẹ của người chưa thành niên. Cha mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại bằng tài sản của mình. Nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì mới lấy tài sản đó để bồi thường phần còn thiếu. Người dưới 15 tuổi không phải là chủ thể trực tiếp của nghĩa vụ bồi thường mà cha mẹ giữ tư cách bị đơn dân sự.

2. Trách nhiệm bồi thường của nhà trường đối với thiệt hại do học sinh gây ra phát sinh khi nào?

Theo Điều 599 BLDS 2015, trách nhiệm bồi thường của trường học chỉ phát sinh khi thỏa mãn đồng thời 3 điều kiện: (1) Người gây thiệt hại dưới 15 tuổi; (2) Thiệt hại xảy ra trong thời gian trường học trực tiếp quản lý; (3) Trường học có lỗi trong việc quản lý học sinh. Nếu trường học chứng minh được mình không có lỗi thì cha mẹ hoặc người giám hộ của học sinh phải bồi thường.

3. Mức trần bồi thường bù đắp tổn thất tinh thần do tính mạng bị xâm phạm được luật quy định là bao nhiêu?

Theo Điều 591 BLDS 2015, mức bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần do các bên thỏa thuận. Trường hợp không thỏa thuận được thì mức tối đa cho một người có tính mạng bị xâm phạm không quá 100 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.

4. Người chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra được giảm mức bồi thường trong điều kiện nào?

Căn cứ Khoản 2 Điều 585 BLDS 2015, chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường có thể được xem xét giảm mức bồi thường khi đáp ứng đồng thời 2 điều kiện: (1) Không có lỗi hoặc có lỗi vô ý; (2) Thiệt hại xảy ra quá lớn so với khả năng kinh tế của mình.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Ngô Tiến Phong đã phân tích có hệ thống các quy định của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra từ góc độ lý luận, lịch sử và thực tiễn thực định. Công trình đã làm rõ cơ chế phân định trách nhiệm bồi thường, nguồn tài sản xử lý theo từng nhóm độ tuổi và các nguyên tắc bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự năm 2015 cùng văn bản hướng dẫn mới. Đồng thời, các phát hiện về khoảng trống pháp lý đối với trách nhiệm của nhà trường và người giám hộ trong khóa luận là cơ sở tham khảo hữu ích cho việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp luật dân sự tại Việt Nam.