phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục nội dung của luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Xây dựng phƣơng pháp dạy học các biện pháp tu từ so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ theo hƣớng tích hợp trong chƣơng trình môn Ngữ văn lớp 6, lớp 7 trung học cơ sở. Chƣơng 3: Thực nghiệm dạy học các biện pháp tu từ so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ theo hƣớng tích hợp trong chƣơng trình môn Ngữ văn lớp 6, lớp 7 trung học cơ sở. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở Ngôn ngữ học 1.
Quan niệm về biện pháp tu từ Khái niệm biện pháp tu từ xuất hiện gắn liền với sự ra đời của bộ môn Tu từ học và Phong cách học. Trải qua một khoảng thời gian dài, thuật ngữ tu từ và bộ môn nghiên cứu tƣơng đƣơng là Tu từ học đã có đƣợc những cách hiểu tƣơng đối thống nhất. Trong “Từ điển từ Hán Việt”, ông Phan Văn Các giải thích tu từ là “sửa sang lời văn cho hay cho đẹp”, Tu từ học là “bộ môn ngôn ngữ học nghiên cứu nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ”[6, tr. Trong “Từ điển tiếng Việt”, Tu từ học đƣợc định nghĩa là “bộ môn ngôn ngữ học nghiên cứu những thuộc tính biểu cảm của các phƣơng tiện ngôn ngữ để sử dụng làm cho lời văn hay hơn, đẹp hơn” [56, tr.
Theo các nhà ngôn ngữ học hiện đại, cách tu từ đƣợc hiểu với nghĩa rộng hơn là “ những hình thức diễn đạt, những cách thức diễn đạt, những phƣơng tiện diễn đạt sao cho có hiệu lực, phù hợp với phong cách chức năng của ngôn ngữ” [38, tr. Hiện nay thuật ngữ biện pháp tu từ đƣợc sử dụng phổ biến và theo quan niệm của các nhà phong cách học, biện pháp tu từ “là những cách phối hợp sử dụng trong hoạt động lời nói các phƣơng tiện ngôn ngữ không kể là trung hoà hay tu từ (còn đƣợc gọi là diễn cảm) để tạo ra hiệu quả tu từ ( tác dụng gợi hình gợi cảm, nhấn mạnh làm nổi bật…) do sự tác động qua lại của các yếu tố trong một ngữ cảnh rộng.61] Nhƣ vậy trong sử dụng ngôn ngữ ngoài những biện pháp sử dụng ngôn ngữ theo cách thông thƣờng còn có những biện pháp sử dụng ngôn ngữ một cách đặc biệt, gọi là biện pháp tu từ. Nói cách khác biện pháp tu từ là những cách kết hợp ngôn ngữ đặc biệt trong một hoàn cách cụ thể nhằm một mục đích tu từ nhất định nó đối lập với biện pháp sử dụng ngôn ngữ thông thƣờng trong mọi hoàn cảnh nhằm mục đích diễn đạt lý trí. Chúng ta cần phân biệt khái niệm phƣơng tiện tu từ và biện pháp tu từ trong thực tế sử dụng.
Theo quan niệm của các nhà phong cách học, phƣơng tiện tu từ đƣợc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định nghĩa nhƣ sau: “là những phƣơng tiện ngôn ngữ mà ngoài ý nghĩa cơ bản (ý nghĩa sự vật – logic) ra, chúng còn có ý nghĩa bổ sung, còn có màu sắc tu từ. Nhƣ vậy so với biện pháp tu từ phƣơng tiện tu từ là những yếu tố ngôn ngữ thuộc các cấp độ khác nhau, đƣợc đánh dấu về tu từ học trong giới hạn của một cấp độ nào đó của ngôn ngữ mà ý nghĩa tu từ học của phƣơng tiện tu từ đƣợc củng cố ở ngay phƣơng tiện đó và bị quy định bởi những quan hệ đối đoạn (hệ hình) của các yếu tố cùng bậc. Tuy biện pháp tu từ và phƣơng tiện tu từ đƣợc phân biệt nhƣ trên nhƣng chúng có quan hệ biện chứng với nhau. Để tạo nên một biện pháp tu từ cần phải sử dụng các phƣơng tiện tu từ.
Nhờ biện pháp tu từ mà phƣơng tiện ngôn ngữ có thể trở thành phƣơng tiện tu từ. “[…] việc sử dụng các phƣơng tiện tu từ sẽ tạo ra các biện pháp tu từ, mặt khác việc sử dụng một biện pháp tu từ nào đó trong lời nói cũng có thể chuyển hoá nó thành một phƣơng tiện tu từ” [29, tr. Cùng một phƣơng tiện tu từ có thể tạo nên những biện pháp tu từ khác nhau. Ngƣợc lại, những phƣơng tiện tu từ khác nhau có thể tạo nên một biện pháp tu từ.
Nhƣ vậy, mọi hoạt động của con ngƣời, đặc biệt là hoạt động ngôn ngữ, ngƣời ta cần nhận thức đƣợc hoạt động đó nhằm mục đích gì, sử dụng phƣơng tiện nào, theo những biện pháp nào để đạt đƣợc mục đích đó. Tóm lại, trong hoạt động ngôn ngữ ngƣời sử dụng ngôn ngữ nhƣ một phƣơng tiện quan trọng nhất cần luôn ý thức rằng mình có trong tay ( trong đầu óc) hai loại phƣơng tiện ngôn ngữ trung hòa và phƣơng tiện ngôn ngữ tu từ, đồng thời cũng biết rằng ngoài những biện pháp sử dụng ngôn ngữ theo cách thông thƣờng còn có những biện pháp sử dụng ngôn ngữ một cách đặc biệt trong một hoàn cảnh cụ thể nhằm mục đích tu từ nhất định - đó chính là biện pháp tu từ. Biện pháp tu từ là những cách diễn đạt ngôn ngữ mới mẻ trong những ngữ cảnh cụ thể thể hiện tài năng, sự sáng tạo và phong cách cá nhân của ngƣời sử dụng. Phát hiện và khai thác giá trị sử dụng của các biện pháp tu từ, ngƣời tiếp nhận mới thực sự phát hiện ra giá trị thẩm mĩ của ngôn từ.
Quan niệm về biện pháp tu từ từ vựng Miêu tả Dƣơng Hƣơng Thƣ vƣợt thác nhà văn Võ Quảng viết: "[…]Dượng Hương Thư như một pho tượng đồng đúc, các bắp thịt cuồn cuộn, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hai hàm răng cắn chặt, quai hàm bạnh ra, cặp mắt nảy lửa ghì trên ngọn sào giống như một hiệp sĩ của Trường Sơn oai linh hùng vĩ”. (Võ Quảng – Quê nội – NV6, T.2) Các từ ngữ gợi tả, gợi cảm đƣợc tác giả phối hợp sử dụng linh hoạt tạo nên biện pháp tu từ so sánh trong câu văn khiến ngƣời đọc dễ hình dung ra sức mạnh, sự quyết đoán, vẻ đẹp hùng dũng, uy nghi của ngƣời lao động trên nền cảnh thiên nhiên rộng lớn, hùng vĩ. Ví dụ trên là một trong vô vàn ví dụ để minh chứng cho tác dụng của biện pháp tu từ từ vựng. Vậy thế nào là biện pháp tu từ từ vựng? Trong bộ môn Phong cách học biện pháp tu từ từ vựng đƣợc định nghĩa:"là những cách phối hợp sử dụng các đơn vị từ vựng trong phạm vi của một đơn vị khác thuộc bậc cao hơn (trong phạm vi của một câu, một chỉnh thể trên câu) có khả năng đem lại hiệu quả tu từ do mối quan hệ qua lại giữa các đơn vị từ vựng trong ngữ cảnh"[29, tr.
Biện pháp tu từ từ vựng còn đƣợc gọi là biện pháp tu từ từ ngữ. Khái niệm biện pháp tu từ từ vựng nằm trong một chỉnh thể bao gồm hệ thống các khái niệm biện pháp tu từ thuộc các cấp độ ngôn ngữ và các bình diện ngôn ngữ nhƣ: biện pháp tu từ ngữ âm, biện pháp tu từ cú pháp, biện pháp tu từ văn bản và biện pháp tu từ ngữ nghĩa. Theo các nhà phong cách học, biện pháp tu từ đƣợc sử dụng trong những đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất là ngữ âm – biện pháp tu từ ngữ âm. Biện pháp tu từ ngữ âm đƣợc định nghĩa: “là những cách phối hợp sử dụng các đơn vị ngữ âm đem đến cho phát ngôn (thông thƣờng hơn cả là văn bản thơ) một cơ cấu âm thanh nhất định.221] Ở cấp độ ngôn ngữ cao hơn – cấp độ cú pháp, biện pháp tu từ cũng đƣợc sử dụng phổ biến nhằm đạt đƣợc hiệu quả tu từ cao trong diễn đạt.
Biện pháp tu từ cú pháp đƣợc quan niệm: “ là những cách phối hợp sử dụng các kiểu câu trong một ngữ cảnh rộng (trong chỉnh thể trên câu, trong đoạn văn và trong văn bản trọn vẹn) nhằm đem lại ý nghĩa biểu cảm và cảm xúc cho những mảnh đoạn của lời nói do chúng cấu tạo nên.183] Ở mỗi văn bản, biện pháp tu từ không chỉ đƣợc sử dụng trong các đơn vị ngôn ngữ rời nhƣ ngữ âm, từ vựng, cú pháp mà còn đƣợc sử dụng trong toàn bộ chỉnh thể văn bản và đó là biện pháp tu từ văn bản. Do vậy “Biện pháp tu từ văn bản là những cách phối hợp sử dụng các bộ phận của văn bản để tạo ra hiệu quả tu từ (tức tác 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng tạo hình, gợi cảm, nhấn mạnh…) do sự tác động qua lại của các bộ phận của văn bản với nhau” [29, tr. Kết quả nghiên cứu về biện pháp tu từ của các nhà phong cách học cho thấy biện pháp tu từ không chỉ xuất hiện ở các cấp độ ngôn ngữ mà ở bình diện ngữ nghĩa, biện pháp tu từ cũng đƣợc sử dụng phổ biến và hình thành một kiểu biện pháp tu từ, đó là biện pháp tu từ ngữ nghĩa. “Biện pháp tu từ ngữ nghĩa là những cách kết hợp có hiệu quả tu từ theo trình tự nối tiếp của các đơn vị từ vựng (kể cả các phƣơng tiện tu từ) thuộc một cấp độ trong phạm vi của một đơn vị khác thuộc bậc cao hơn.153] Căn cứ vào hai tiêu chí cơ bản để phân loại biện pháp tu từ là: * Dựa trên cấp độ ngôn ngữ và bình diện ngữ nghĩa.
* Dựa trên cấu tạo theo quan hệ liên tƣởng và quan hệ tổ hợp trong ngôn ngữ. Chúng tôi coi so sánh, ẩn dụ, nhân hoá, hoán dụ là các biện pháp tu từ từ vựng. Cách quan niệm này, một mặt không mâu thuẫn với quan điểm của Ngôn ngữ học truyền thống, mặt khác đảm bảo đƣợc sự thống nhất với quan điểm trong sách giáo khoa Ngữ văn 6, Ngữ văn 7. Cơ sở Phương pháp dạy học 1.
Quan niệm về Phương pháp nói chung Phƣơng pháp là một khái niệm khá phức tạp và phong phú về cách hiểu đồng thời không phải là vấn đề chỉ của riêng ngành giáo dục mà cũng là vấn đề của nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau nhƣ Triết học, logic học….bao gồm cả phạm vi rộng lẫn phạm vi hẹp, bao quát cả cấp độ lớn lẫn cấp độ nhỏ, đụng chạm tới cả sự vận động bên ngoài lẫn sự phát triển bên trong của đối tƣợng nghiên cứu. Theo triết học thì PP là một hệ thống các quy tắc mà chủ thể phải tuân theo để điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiễn, xuất phát từ sự vận động khách quan và có quy luật của đối tƣợng [5, tr.