Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN ĐỐI VỚI BỊ CAN, BỊ CÁO LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm người chưa thành niên phạm tội và quan điểm xử lý người chưa thành niên phạm tội 1. Khái niệm người chưa thành niên phạm tội Người chưa thành niên phạm tội là một vấn đề phổ biến ở tất cả các nước trên thế giới bất kể nước đó có thể chế chính trị như thế nào. Vấn đề người chưa thành niên phạm tội đang là mối lo ngại chung cho mọi xã hội và toàn cầu.
Song hiểu thế nào là người chưa thành niên thì mỗi quốc gia lại có một quan niệm khác nhau, điều đó phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội, dân trí, phong tục, tập quán của mỗi nước. Trước hết cần hiểu thế nào là “người chưa thành niên”? Mặc dù đã được đề cập tới trong nhiều văn bản pháp luật quốc tế và văn bản pháp luật của nhiều quốc gia, song ở mỗi văn kiện cũng tồn tại những tên gọi khác nhau: người chưa thành niên, trẻ vị thành niên và trẻ em. Pháp luật ở mỗi quốc gia cũng có những tiêu chí cụ thể quy định về người chưa thành niên khác nhau. Tuy nhiên, đa số các quốc gia đều xác định người chưa thành niên dựa trên độ tuổi và sự phát triển về tâm sinh lý của người đó.
Điều kiện về độ tuổi: Theo pháp luật quốc tế, Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989, tại Điều 1 quy định như sau: "Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn" [26]. Như vậy độ tuổi của trẻ em được pháp luật quốc tế quy định là "người dưới 18 tuổi" và là "người còn non nớt 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về thể chất cần được chăm sóc và bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đời". Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lứa tuổi 10 - 19 tuổi là độ tuổi vị thành niên. Thanh niên trẻ là lứa tuổi 19 - 24 tuổi.
Chương trình Sức khỏe sinh sản/Sức khỏe tình dục vị thành niên - thanh niên của khối Liên minh châu Âu (EU) và Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) lấy độ tuổi 15 - 24 tuổi. Bên cạnh Công ước về quyền trẻ em thì Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên hợp quốc về việc áp dụng pháp luật với người chưa thành niên hay còn gọi là Quy tắc Bắc Kinh (United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice /Beijing Rules) do Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 29/11/1985 cũng là một văn bản pháp luật quốc tế quan trọng đề cập đến khái niệm "người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi" như là một sự kế thừa của Công ước về Quyền trẻ em. Quy tắc Riát về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên được Liên hợp quốc thông qua ngày 14/12/1990 mặc dù không đưa ra một khái niệm cụ thể về khái niệm người chưa thành niên, song thông qua các quy định cũng giúp chúng ta hiểu người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, do sự phát triển của từng quốc gia khác nhau, nên khái niệm người chưa thành niên ở các quốc gia cũng khác nhau, bên cạnh việc đưa ra khái niệm này thì Công ước về Quyền trẻ em vẫn còn những điều khoản để ngỏ cho các nước quy định về độ tuổi cho người chưa thành niên, thậm chí ngay trong một quốc gia các văn bản pháp luật cũng quy định không thống nhất về vấn đề này.
Theo Từ điển tiếng Việt thì khái niệm người chưa thành niên được định nghĩa như sau: "Người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ, toàn diện về thể lực, trí tuệ, tinh thần cũng như chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân" [59]. Khái niệm “người chưa thành niên” xuất hiện trong nhiều ngành luật 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của pháp luật Việt Nam. Các ngành luật sử dụng khái niệm này như Luật Dân sự, Luật Hình sự, Luật Lao động, Luật Hành chính… Điều 18 Bộ luật Dân sự 2005 nêu định nghĩa về người chưa thành niên: “Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên” [41]. Trên cơ sở khái niệm được đã đưa ra, Bộ luật Dân sự cũng quy định năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên từ đủ mười sáu tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi và người chưa đủ mười sáu tuổi là người không có năng lực hành vi dân sự.
Bộ luật Hình sự trên cơ sở cách hiểu đồng nhất với quan điểm của Bộ luật Dân sự, tuy không đưa ra khái niệm thế nào là người chưa thành niên, nhưng có quy định về trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên từ đủ mười bốn tuổi đến dưới mười sáu tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng; từ đủ mười sáu tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Như vậy trong pháp luật Việt Nam, căn cứ để xác định một người chưa thành niên dựa vào độ tuổi được xác định của người đó, cụ thể là người dưới 18 tuổi. Quan niệm này cũng hoàn toàn phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên. Điều kiện về sự phát triển thể chất và nhân cách: Người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm sinh lý.
Chính vì vậy người chưa thành niên thường có những hành động bồng bột, thiếu kinh nghiệm, xốc nổi, sự hiểu biết về pháp luật còn hạn chế, thiếu chính xác, thiếu kinh nghiệm, dễ va vấp. Do đó môi trường sống có tác động rất mạnh mẽ đến quá trình hình thành nhân cách cũng như các phẩm chất khác thuộc về nhân thân. Nếu người chưa thành niên được sống trong một môi trường được giáo dục tốt của gia đình, nhà trường và xã hội thì họ sẽ có điều kiện để phát triển cả về thể chất và tinh thần để trở thành người có ích cho xã hội. Nhưng ngược lại, họ dễ tiếp thu những thói hư, tật xấu, dễ bị tha hóa về nhân cách và cũng dễ bị kích động, lôi kéo tham gia vào những hành vi phạm pháp.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong luật hình sự Việt Nam, khái niệm người chưa thành niên được nhà làm luật sử dụng với tư cách vừa là đối tượng tác động của tội phạm vừa là chủ thể thực hiện tội phạm. Với tư cách là chủ thể của tội phạm, người chưa thành niên phạm tội là khái niệm không chỉ mang tính pháp lý mà còn có ý nghĩa chính trị xã hội sâu sắc. Bộ luật Hình sự 1999 quy định người chưa thành niên “là những người chưa đủ 18 tuổi”, nhưng chỉ những người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi mới có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi nguy hiểm cho xã hội, còn người chưa thành niên dưới 14 tuổi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, còn người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm.
Đồng thời, luật hình sự Việt Nam cũng đưa ra khái niệm người chưa thành niên phạm tội chỉ bao gồm những người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự là tội phạm. Từ những phân tích trên có thể đưa ra định nghĩa về người chưa thành niên phạm tội như sau: Người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự và họ phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi của mình theo quy định của pháp luật hình sự. Đặc điểm người chưa thành niên phạm tội Trên cơ sở khái niệm nêu trên, có thể rút ra một số đặc điểm đối với đối tượng người chưa thành niên phạm tội như sau: Người chưa thành niên phạm tội là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý và có năng lực trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ. Năng lực trách nhiệm hình sự là khả năng của một người ở thời điểm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà mình thực hiện và điều khiển được hành vi đó.
Cùng với sự phát triển về thể chất, trí tuệ, sự giáo dục và tích lũy kinh nghiệm sống, khi đạt đến độ tuổi nhất định, người ta mới nhận thức được đầy đủ các đòi hỏi và chuẩn mực xã hội và điều khiển được hành vi của mình theo các chuẩn mực đó. Để đạt được sự nhận thức đó cần phải có độ tuổi nhất định mới có khả năng chịu trách nhiệm hình sự. Ở độ tuổi của người chưa thành niên (dưới 18 tuổi), đặc điểm tâm sinh lý phổ biến nhất là nồng nhiệt, hành động thường bồng bột, xốc nổi, nhẹ dạ, thiếu kinh nghiệm sống, dễ sa ngã. Tuy hoàn cảnh và mức độ phát triển của từng người là khác nhau nhưng nhìn chung, đây là thời kỳ chuyển tiếp từ lứa tuổi trẻ em sang lứa tuổi người lớn.
Giai đoạn này là giai đoạn nhạy cảm, chỉ cần môi trường hoặc yếu tố bên ngoài, hoàn cảnh gia đình có thể dẫn đến việc người chưa thành niên phạm tội. Cũng bởi đặc điểm về tâm sinh lý, thể chất chưa phát triển toàn diện mà pháp luật xếp họ vào nhóm đối tượng đặc biệt, có năng lực chịu trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ so với người thành niên. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều hành vi phạm tội có tính chất đặc biệt nguy hiểm cho xã hội nhưng những người chưa thành niên chỉ có năng lực nhận thức còn non nớt. Do vậy, trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử cần chú ý đến đặc điểm nhân thân thân của nhóm đối tượng này để xác định, đảm bảo chính sách hình sự của Nhà nước đối với người chưa thành niên, vừa đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.