CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI VỐN ĐẦU TƯ CÔNG TỪ NGUỒN NSNN QUA KBNN 1. Cơ sở lý luận về chi vốn đầu tư công từ nguồn NSNN 1. Đầu tư công Đầu tư công là hoạt động đầu tư của nhà nước vào các chương trình, dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội và đầu tư vào các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế xã hội. Chi đầu tư công Chi đầu tư công là khoản chi lớn nhất, chủ yếu nhất và có nội dung phức tạp nhất trong chi đầu tư phát triển.
Hàng năm NSNN dành một số lượng vốn đầu tư công lớn để thực hiện xây dựng các công trình, dự án theo kế hoạch được duyệt. Vốn đầu tư công chi cho đầu tư XDCB bao gồm: Vốn NSNN, vốn công trái quốc gia, vốn trái phiếu Chính phủ, vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ nước ngoài, vốn tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước, vốn từ nguồn thu để lại cho đầu tư nhưng chưa đưa vào cân đối NSNN, các khoản vốn vay khác. Nhà nước sử dụng vốn đầu tư công để đầu tư vào các lĩnh vực như: Đầu tư chương trình, dự án kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội; đầu tư phục vụ hoạt động của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội; đầu tư và hỗ trợ các hoạt động cung cấp sản phẩm, dịch vụ công ích; đầu tư của Nhà nước tham gia thực hiện các dự án theo hình thức đối tác công tư. Đặc điểm của chi vốn đầu tư công [32][33][35] Thứ nhất: Chi vốn đầu tư công từ nguồn NSNN trong đầu tư XDCB là khoản chi lớn của NSNN nhưng không có tính ổn định.
Hiện nay, tuy nguồn thu còn hạn chế nhưng các địa phương đều chi cho đầu tư XDCB ở mức rất cao hơn 25% trong tổng chi. Tuy vậy, chi đầu tư công từ nguồn NSNN cho đầu tư XDCB không ổn định giữa các thời kỳ. Thứ tự và tỷ 6 trọng ưu tiên trong từng lĩnh vực, từng ngành luôn thay đổi. Chẳng hạn sau thời kỳ tập trung ưu tiên cho xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông, thì thời kỳ sau không cần ưu tiên nữa vì hạ tầng giao thông đã tương đối hoàn chỉnh.
Thứ hai, chi vốn đầu tư công gắn liền với đặc điểm của đầu tư XDCB Đầu tư XDCB bằng vốn đầu tư công từ nguồn NSNN là một khoản chi lớn và chiếm tỷ trọng chủ yếu trong tổng vốn chi đầu tư phát triển của NSNN. Do đó, sự vận động của tiền vốn dùng để trang trải chi phí đầu tư XDCB chịu sự chi phối trực tiếp bởi đặc điểm của đầu tư xây dựng cơ bản. Thứ ba, chi đầu tư công từ nguồn NSNN trong đầu tư XDCB gắn với đặc điểm của chi NSNN. Bên cạnh đó, nó còn có đặc thù riêng của chi NSNN cho đầu tư XDCB đó là: người quản lý và người sử dụng kết quả đầu tư có thể tách rời nhau, điều này có thể làm giảm chất lượng công trình đầu tư XDCB, gây khó khăn cho công tác quản lý chi NSNN.
Phân loại chi vốn đầu tư công từ nguồn Ngân sách nhà nước [6][13][22][25][29] Vốn đầu tư công trong chi đầu tư XDCB có rất nhiều loại như: Vốn NSNN, vốn công trái quốc gia, vốn trái phiếu chính phủ, vốn trái phiếu chính quyền địa phương…trong đó nguồn vốn từ NSNN là chiếm tỉ trọng lớn nhất. Để phục vụ cho công tác quản lý, người ta có thể dựa vào những tiêu thức nhất định để xác định nội dung chi đầu tư xây dựng theo hai cách sau: * Căn cứ vào giai đoạn của quá trình đầu tư xây dựng Gồm chi cho giai đoạn chuẩn bị đầu tư, chi cho giai đoạn thực hiện đầu tư, chi cho giai đoạn kết thúc xây dựng đưa công trình vào khai thác sử dụng. - Giai đoạn chuẩn bị đầu tư là giai đoạn thể hiện chủ trương đầu tư. Sự cần thiết đầu tư dự án, lập dự án đầu tư, xét duyệt và quyết định đầu tư dự án là những nội dung của công việc chuẩn bị đầu tư.
Chỉ khi có quyết định phê duyệt dự án đầu tư thì dự án mới được ghi kế hoạch thực hiện dự án. - Giai đoạn thực hiện đầu tư là giai đoạn thực hiện những công tác chuẩn bị xây dựng và thực hiện công tác đầu tư xây dựng dự án. Ở giai đoạn này các công 7 việc đền bù GPMB, thiết kế dự toán, thi công xây dựng. được hoàn thành.
Chất lượng lập duyệt các tài liệu thiết kế dự toán có ý nghĩa quyết định trong việc sử dụng hợp lý vốn đầu tư xây dựng. Tài liệu thiết kế dự toán là sự cụ thể hóa từng công việc và việc sử dụng vốn. Trên cơ sở những tài liệu thiết kế dự toán được duyệt thì việc thi công xây dựng công trình mới được thực hiện và vốn đầu tư xây dựng mới được chi ra cho việc thực hiện các khối lượng xây dựng đó. - Giai đoạn kết thúc xây dựng đưa công trình vào khai thác và sử dụng là giai đoạn khánh thành nghiệm thu bàn giao và quyết toán vốn đầu tư.
Số thực chi vốn đầu tư cho dự án chỉ được thực hiện đúng theo báo cáo quyết toán vốn đầu tư được duyệt. * Căn cứ cơ cấu công nghệ của dự án đầu tư xây dựng Nội dung chi đầu tư xây dựng từ NSNN bao gồm: Chi phí xây dựng; chi phí thiết bị; chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; chi phí quản lý dự án; chi phí tư vấn đầu tư xây dựng; chi phí khác và chi phí dự phòng. - Chi phí xây dựng bao gồm: Chi phí xây dựng các công trình, hạng mục công trình; chi phí phá dỡ các công trình; chi phí san lấp mặt bằng; chi phí xây dựng công trình tạm, công trình phụ trợ phục vụ thi công; nhà tạm tại hiện trường để ở và điều hành thi công; - Chi phí thiết bị bao gồm: Chi phí mua sắm thiết bị công nghệ; chi phí đào tạo và chuyển giao công nghệ (nếu có); chi phí lắp đặt, thí nghiệm, hiệu chỉnh; chi phí vận chuyển, bảo hiểm; thuế và các loại phí liên quan khác; - Chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư bao gồm: Chi phí bồi thường nhà, công trình trên đất, các tài sản gắn liền với đất ;các khoản hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất; chi phí tái định cư; chi phí tổ chức bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; chi phí sử dụng đất trong thời gian xây dựng (nếu có); chi phí đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật (nếu có); - Chi phí quản lý dự án bao gồm các chi phí để tổ chức thực hiện quản lý dự án từ khi lập dự án đến đến khi hoàn thành, nghiệm thu bàn giao, đưa công trình vào khai thác sử dụng và chi phí giám sát, đánh giá dự án đầu tư; 8 - Chi phí tư vấn đầu tư xây dựng bao gồm: Chi phí tư vấn khảo sát, lập dự án, thiết kế, giám sát xây dựng và các chi phí tư vấn khác liên quan; - Chi phí khác bao gồm: Vốn lưu động trong thời gian sản xuất thử đối với các dự án đầu tư xây dựng nhằm mục đích kinh doanh; lãi vay trong thời gian xây dựng và các chi phí cần thiết khác; - Chi phí dự phòng gồm: Chi phí dự phòng cho khối lượng công việc phát sinh và chi phí dự phòng cho yếu tố trượt giá trong thời gian thực hiện dự án. Vai trò của chi đầu tư công từ nguồn NSNN cho đầu tư XDCB [32][33][35] Đầu tư XDCB đóng vai trò quan trọng trên mọi mặt kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng của mỗi quốc gia.
* Về mặt kinh tế Chi đầu tư XDCB góp phần tạo các nhà xưởng mới, thiết bị công nghệ, hoặc mở rộng, cải tạo những nhà máy cũ. Từ đó tăng năng suất, nâng cao chất lượng sản phẩm, hạ giá thành, mở rộng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Do đó, nâng cao hiệu quả sản xuất ở cơ sở góp phần phát triển kinh tế địa phương. Nguồn vốn đầu tư công từ nguồn NSNN chi cho đầu tư XDCB sẽ tạo ra hạ tầng kinh tế kỹ thuật như: điện, đường giao thông, cảng biển… tạo điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế.
* Về mặt chính trị, xã hội Vốn đầu tư công từ nguồn NSNN chi cho đầu tư XDCB tạo điều kiện xây dựng hạ tầng cơ sở cho các vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn như: đường giao thông tới miền núi, nông thôn, điện, trường học tạo điều kiện phát triển kinh tế ở các vùng này từ đó tăng thu nhập, cải thiện đời sống người dân, thu hẹp khoảng cách giảu nghèo giữa các vùng ở địa phương. Đồng thời, chi đầu tư XDCB vào các công trình văn hóa để duy trì truyền thống, văn hóa của địa phương, của quốc gia; đầu tư vào truyền thông (công trình XDCB trong lĩnh vực phát thanh, truyền hình) nhằm đưa những chính sách, đường lối của Nhà nước đến mọi người, tạo điều kiện ổn định chính trị của quốc gia; đầu tư XDCB trong 9 lĩnh vực y tế góp phần chăm sóc sức khỏe của người dân. * Về mặt an ninh, quốc phòng Kinh tế ổn định và phát triển, các mặt chính trị - xã hội được củng cố và tăng cường là điều kiện quan trọng cho ổn định an ninh, quốc phòng. Chi đầu tư XDCB bằng vốn đầu tư công giúp tạo ra các công trình như: trạm, trại quốc phòng và các công trình khác phục vụ trực tiếp cho an ninh quốc phòng đặc biệt là các công trình mang tính bảo mật quốc gia, vừa đòi hỏi vốn lớn vừa đòi hỏi kỹ thuật cao thì chỉ có chi NSNN mới có thể thực hiện được.
Điều này nói lên vai trò quan trọng không thể thiếu của nguồn vốn đầu tư công cho đầu tư XDCB trong lĩnh vực an ninh quốc phòng. Như vậy, vốn đầu tư công từ nguồn NSNN chi cho đầu tư XDCB để cung cấp những hàng hóa công cộng như: quốc phòng, an ninh, các hoạt động quản lý Nhà nước, xây dựng các công trình giao thông, liên lạc, các công trình phúc lợi xã hội như y tế, giáo dục, văn hóa thể thao, các công trình phục vụ cho phát triển kinh tế quốc gia như điện lực, công nghệ thông tin… Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng kỹ thuật còn tạo điều kiện thu hút đầu tư, tạo việc làm, tăng thu nhập, chống suy thoái kinh tế và thất nghiệp.