Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP GIÁM SÁT, GIÁO DỤC VÀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Khái niệm, bản chất pháp lý biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Theo cuốn Thuật ngữ tư pháp người dưới 18 tuổi của Bộ Tư pháp phối hợp cùng tổ chức UNICEF thì không chính thức có khái niệm biện pháp giám sát, giáo dục nhưng lại có thuật ngữ “biện pháp không chính thức”. Theo đó, biện pháp không chính thức (Informal Measures) [48, tr.5] là biện pháp xử lý vi phạm pháp luật không áp dụng các thủ tục tố tụng hình sự hoặc thủ tục xử lý vi phạm hành chính mà dựa vào cộng đồng để giáo dục, răn đe người có hành vi vi phạm. Ở Việt Nam có những biện pháp xử lý không chính thức như hòa giải, giám sát, phê bình, kiểm điểm, nhắc nhở, giáo dục tại dòng họ, kỷ luật tại nhà trường v.
Ở nhiều nước trên thế giới, những biện pháp xử lý không chính thức đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thường được gọi là “biện pháp xử lý chuyển hướng” vì người dưới 18 tuổi được đưa ra khỏi (chuyển hướng) hệ thống tố tụng chính thức để xử lý tại cộng đồng [49]. Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về điều kiện áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự như sau: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án ch quyết định mi n trách nhiệm h nh s và áp dụng biện pháp hiển trách, h giải tại cộng đồng hoặc biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn, nếu người dưới 18 tuổi phạm tội hoặc người đại diện hợp 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp của họ đồng ý với việc áp dụng một trong các biện pháp này [33, Điều 92]. Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, Bộ luật hình sự đã ghi nhận một nguyên tắc quan trọng trong việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội, đó là: Việc truy cứu trách nhiệm hình sự người dưới 18 tuổi phạm tội ch trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào những đặc điểm về nhân thân của họ, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm; 4. Khi xét xử, Tòa án ch áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nếu xét thấy việc miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các biện pháp quy định tại Mục 2 hoặc việc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dư ng quy định tại Mục 3 Chương này không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa [33].
Xét về bản chất, có thể thấy rằng, quy định của khoản 3 và khoản 4 Điều 91 Bộ luật hình sự năm 2015 là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét đình ch điều tra, đình ch vụ án và giao người dưới 18 tuổi phạm tội cho gia đình, cơ quan, tổ chức tại cộng đồng tổ chức việc giám sát, giáo dục mà không cần tiếp tục xử lý bằng hệ thống tư pháp hình sự. Khái niệm, bản chất pháp lý củ biện pháp giám sát, giáo dục 1. Khiển trách Trong pháp luật của nhiều nước thì khiển trách là việc nhắc nhở của cảnh sát đối với người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật thay cho khởi tố về hình sự hoặc xử phạt hành chính đối với người đó [16, tr. Nhắc nhở của cảnh sát có thể được thực hiện đối với người dưới 18 tuổi ngay tại nơi xảy ra vi phạm hoặc chính thức hơn trước mặt cha mẹ của người dưới 18 tuổi vi phạm.
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, “Khiển trách” được quy định tại 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bộ luật hình sự năm 2015 như sau: 1. Khiển trách được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong những trường hợp sau đây nhằm giúp họ nhận thức rõ hành vi phạm tội và hậu quả gây ra đối với cộng đồng, xã hội và nghĩa vụ của họ: a) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng; b) Người dưới 18 tuổi là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án quyết định áp dụng biện pháp khiển trách. Việc khiển trách đối với người dưới 18 tuổi phạm tội phải có sự chứng kiến của cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp của người dưới 18 tuổi.
Người bị khiển trách phải thực hiện các nghĩa vụ sau đây: a) Tuân thủ pháp luật, nội quy, quy chế của nơi cư trú, học tập, làm việc; b) Trình diện trước cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu; c) Tham gia các chương trình học tập, dạy nghề do địa phương tổ chức, tham gia lao động với hình thức phù hợp. Tu từng trường hợp cụ thể cơ quan có thẩm quyền ấn định thời gian thực hiện các nghĩa vụ quy định tại điểm b và điểm c khoản 3 Điều này từ 03 tháng đến 01 năm [33, Điều 93]. Hòa giải tại cộng đồng Hòa giải tại cộng đồng (Mediation at Grass Root Levels) [16, tr.10], là việc hướng dẫn, giúp đ , thuyết phục các bên tranh chấp để họ tự nguyện giải quyết với nhau những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong cộng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồng dân cư. Hòa giải ở cộng đồng (cơ sở) được thực hiện thông qua Tổ hòa giải (hòa giải viên) hoặc các tổ chức thích hợp khác của nhân dân ở thôn, bản, ấp, tổ dân phố, cụm dân cư, phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân.
Ngoài ra, “hòa giải” có thể được định nghĩa là “nỗ lực của một bên thứ ba trung lập nhằm giúp đ các đương sự giải quyết mâu thuẫn thông qua việc tổ chức các cuộc gặp mặt trực tiếp. Trong những cuộc gặp mặt đó, bên thứ ba không có thẩm quyền áp đặt một phương án phân xử nào đối với các đương sự mà ch đóng vai trò hỗ trợ họ thiết lập một phương án giải quyết mâu thuẫn phù hợp với tất cả các bên” [60] Bộ luật hình sự năm 2015 quy định: 1. Hòa giải tại cộng đồng được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong những trường hợp sau đây: a) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng; b) Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng quy định tại điểm b khoản 2 Điều 91 của Bộ luật này. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án phối hợp với y ban nhân dân cấp xã tổ chức việc hòa giải tại cộng đồng khi người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại đã tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự.
Người được áp dụng biện pháp hòa giải tại cộng đồng phải thực hiện các nghĩa vụ sau đây: a) Xin lỗi người bị hại và bồi thường thiệt hại; b) Nghĩa vụ quy định tại khoản 3 Điều 93 của Bộ luật này [32, Điều 94]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 xác định rõ việc hòa giải ch được tiến hành đối với các mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật, trừ các trường hợp: mâu thuẫn, tranh chấp xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng; vi phạm pháp luật về hôn nhân và gia đình, giao dịch dân sự mà theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự không được hòa giải, vi phạm pháp luật mà theo quy định phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị xử lý vi phạm hành chính; ;mâu thuẫn, tranh chấp khác không được hòa giải ở cơ sở theo quy định pháp luật. Điều đáng lưu ý là một trong những nguyên tắc hòa giải quan trọng được quy định tại Điều 4 của Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 là phải tôn trọng sự tự nguyện của các bên, không bắt buộc, áp đặt các bên trong hòa giải ở cơ sở; bảo đảm phù hợp với chính sách, pháp luật của Nhà nước, đạo đức xã hội, phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân, phát huy tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đ lẫn nhau giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng dân cư, quan tâm đến quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em, phụ nữ, người khuyết tật và người cao tuổi. Việc hòa giải phải có lý, có tình; giữ bí mật thông tin đời tư của các bên tranh chấp; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, không xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng.
Nghị định số 15/2014/NĐ-CP ngày 27/02/2014 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật hòa giải cơ sở thì hòa giải ở cơ sở được áp dụng để giải quyết đối với các vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong cộng đồng dân cư, kể cả vi phạm pháp luật của người dưới 18 tuổi, bao gồm: - Mâu thuẫn, xích mích giữa các thành viên trong gia đình hoặc mâu thuẫn, xích mích giữa các cá nhân trong quan hệ xóm giềng như sử dụng lối đi chung, sử dụng điện, nước, công trình phụ, gây mất vệ sinh chung.; - Tranh chấp về quyền, lợi ích phát sinh từ quan hệ dân sự như quan hệ tài sản, quan hệ hợp đồng dân sự, nghĩa vụ dân sự, thừa kế, quyền sử dụng đất; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tranh chấp về quyền, lợi ích phát sinh từ quan hệ hôn nhân, gia đình như thực hiện quyền và nghĩa vụ của vợ chồng, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con; - Tranh chấp phát sinh từ những vi phạm pháp luật mà theo quy định của pháp luật hành vi đó chưa đến mức bị xử lý hình sự hoặc hành chính như: trộm cắp vặt, đánh chửi nhau gây mất trật tự công cộng, đánh nhau gây thương tích nhẹ, va quệt xe cộ gây thương tích nhẹ. Giáo dục tại xã, phường, thị trấn Một điểm mới trong Bộ luật hình sự năm 2015 là biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn được quy định là một trong các biện pháp giám sát, giáo dục trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự. Biện pháp này không buộc người dưới 18 tuổi phạm tội phải cách ly khỏi xã hội mà được giáo dục, cải tạo ngay trong môi trường xã hội bình thường.