mở đầu những bước đi đầu tiên cho tiến trình xây dựng NTM vào năm 2012, sau 03 thực hiện thí điểm tại 11 xã cả nước của tác giả Vũ Văn Phúc với tổng thuật Xây dựng NTM-những vấn đề lý luận và thực tiễn chủ biên. Nội dung là một loạt các tổng hợp các bài viết của các nhà khoa học, lãnh đạo các cơ quan trung ương, địa phương, ngành,… với nội dung xoáy vào những vấn đề lý luận chung (Vũ Văn Phúc, 2013, tr.11-251); những kinh nghiệm xây dựng NTM tại các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Malaysia, Hàn Quốc,… (Vũ Văn Phúc, 2013, tr.276-338); Thực tiễn xây dựng NTM ở Việt Nam (Vũ Văn Phúc, 2013, tr. Nguồn tư liệu có cơ sở lý luận tiền đề tiếp cận vấn đề cần nghiên cứu; cùng thực tiễn việc thực hiện NTM bước đầu đạt được một số kết quả tương đối tại Nam Định, Nghệ An, Lào Cai, Lai Châu, Thái Nguyên,… hiệu quả từ Chương trình những thành tích khá tốt với hệ thống cơ sở hạ tầng nông thôn được cải thiện, thu nhập tăng, kênh mương nội đồng, củng cố hệ thống điện, xóa nhà tạm, hệ thống an ninh chính trị được giữ vững,… nhưng cho thấy những bước đi luôn có những gian nan cho việc thực NTM có độ vênh rất lớn giữa các vùng miền, qui hoạch chậm, trình độ cán bộ còn yếu và thiếu, bệnh chạy theo thành tích diễn ra khắp nơi,…. Đây là điểm cần làm rõ nguyên nhân để điều chỉnh mục tiêu của Chương trình cho phù hợp từng vùng, khu vực; trong từng tỉnh, thành phố cần phân loại 19 tiêu chí cho phù hợp.
Tài liệu nghiên cứu ứng dụng của Phạm Đi về Xây dựng NTM ở Việt Nam hiện nay (Nghiên cứu vùng Duyên hải Nam Trung Bộ). Công trình mô tả thực nghiệm tại các xã thuộc duyên hải Nam Trung Bộ (Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận), kết quả là so sánh với số liệu thứ cấp, tổng kết sau 03 năm xây dựng NTM mới: kết cấu hạ tầng, chuyển dịch cơ 12 cấu kinh tế, đời sống văn hoá vật chất và tinh thần cải thiện đáng kể, hệ thống chính trị ở nông thôn được củng cố,… (Phạm Đi, 2016, tr. Kết quả nghiên cứu chỉ dừng lại khi nêu những bất cập trong hơn 03 năm xây dựng NTM, đưa ra những nhóm giải pháp mang tầm vĩ mô, chưa đi vào những giải pháp cụ thể, khả thi về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sự đồng thuận của người dân với chính sách xây dựng NTM trên mỗi vùng có điều kiện môi trường, sinh kế khác nhau. Song số liệu thống kê là nguồn tư liệu bổ ích giúp luận án có cơ sở so sánh.
Kết quả nghiên cứu của các công trình trên là tiền đề cơ sở nhằm định hướng cho việc tiếp cận, giải mã các chính sách liên quan Chương trình mục tiêu Quốc gia về NTM sẽ tác động ra sao tới các hoạt động đời sống văn hóa trong tiến trình xây dựng NTM ở TP. Ngoài ra, các nguồn tài liệu giúp đề tài có khung tiếp cận từ khung lý thuyết đến phương pháp cụ thể: tiếp cận hệ thống, cộng đồng, vùng miền, lịch sử cụ thể, đặc biệt là lý thuyết chức năng-cấu trúc và biến đổi của các hành vi văn hoá ở xã hội nông thôn trong quá trình chuyển đổi từ cũ sang mới khi chịu tác động của Chương trình mục tiêu quốc gia về NTM. Chủ trương, chính sách liên quan đến Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Đảng Cộng Sản Việt Nam đã chỉ ra vai trò, vị trí của văn hóa đối với việc xây dựng NTM trong tầm nhìn 2020: Thực hiện tốt các chính sách phát triển văn hoá, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và nâng cao đời sống người dân trên địa bàn nông thôn… giữ gìn và phát huy truyền thống, tập quán tốt đẹp của làng quê Việt Nam (Đảng Cộng Sản Việt Nam, 2016, tr. Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 05 tháng 8 năm 2008 cũng khẳng định: Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường (Ban chấp hành Trung ương, Phần Mục tiêu, đoạn 1).
13 Thủ tướng chính phủ ban hành Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2015 “Về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới”. Đây được xem là văn bản pháp lý chính thức lần đầu tiên cụ thể hóa cách hiểu về “nông thôn mới” mang tính chính thống của Nhà nước Việt Nam, cũng như đặt ra việc: “thí điểm xây dựng mô hình nông thôn mới trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa” (Phần Quyết định, Điều 1). Theo tinh thần đó, Bộ tiêu chí là căn cứ để xây dựng nội dung Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM; chỉ đạo thí điểm xây dựng mô hình NTM trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa: kiểm tra, đánh giá công nhận xã, huyện, tỉnh đạt NTM, có thể hiểu “nông thôn mới” là nông thôn đạt được trọn vẹn Bộ tiêu chí quốc gia. Tiếp tục nâng chất việc xây dựng NTM, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1600/QĐ-TTg, ngày 16 tháng 8 năm 2016, phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2016 - 2020.
Mục tiêu đặt ra là xây dựng nông thôn mới: Xây dựng nông thôn mới để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân; có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phù hợp; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn phát triển nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị; xã hội nông thôn dân chủ, bình đẳng, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; quốc phòng và an ninh, trật tự được giữ vững. Xuất phát từ quan điểm trên của Đảng và Chính phủ, Đảng bộ và Chính quyền TP.HCM đã ban hành Quyết định số 10/2009/QĐ ngày 20 tháng 01 năm 2009 về “Chương trình hành động của Thành ủy về nông nghiệp, nông dân, nông thôn theo Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05 tháng 8 năm 2008 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X”, thông qua chương trình hành động đã có những chỉ đạo kịp thời đến các Sở-Ngành triển khai thực hiện. Mục tiêu tổng quát của chương trình chỉ ra: Hướng tới xây dựng và phát triển nông nghiệp Thành phố theo hướng hiện đại, bền vững, có năng suất, chất lượng, hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao, phù hợp với đặc thù nông nghiệp của một đô thị lớn và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; củng cố liên minh công nhân-nông dân-trí thức vững mạnh, có trình độ, 14 bản lĩnh chính trị để làm chủ NTM, đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần ngày càng được nâng cao, khoảng cách mức sống giữa nội thành và ngoại thành giảm (Phần Mục tiêu – nhiệm vụ).HCM ngày 27 tháng 5 năm 2014 ban hành Quyết định số 2598/QĐ- UBND về “Bộ tiêu chí về NTM theo đặc thù vùng nông thôn TP. Quyết định này ban hành những tiêu chí đặc thù của một đô thị đặc biệt, lấy cơ cấu nông nghiệp hiện đại làm nền tảng, đồng thời ban hành những quy định xét công nhận và công bố huyện, xã đạt chuẩn NTM trên địa bàn TP.
Nhằm tổng kết sau 30 năm đổi mới, Viện nghiên cứu phát triển TP.HCM tổ chức hội thảo về “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn TP.HCM sau 30 năm đổi mới”. Nội dung cuộc hội thảo tập trung vào thực trạng được và mất của nông thôn Thành phố, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mô hình phát triển, chất lượng cuộc sống, mức sống, xoá đói giảm nghèo… trong đó có một số vài bài viết của Thái Quốc Dân, Trần Văn Thận, đã đi sâu phân tích thực trạng, tình hình thực hiện và kinh nghiệm sau gần năm năm thực hiện NTM trên địa bàn Thành phố của 05 huyện ngoại thành (Viện nghiên cứu phát triển TP. Đây là tư liệu thứ cấp được các nhà nghiên cứu và quản lý kiểm chứng khi thực hiện xây dựng NTM, tiện cho việc so sánh-đối chiếu, kiểm chứng chính sách về “đời sống văn hoá vật chất và tinh thần”: chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu nhập, mức sống cá nhân-gia đình, tiện ích cuộc sống, an sinh xã hội, môi trường sinh thái nông thôn Thành phố. Căn cứ các Chương trình của Trung ương và đặc thù của Thành phố - nông thôn vùng ven đô thị đặc biệt, Thành ủy, Hội đồng nhân dân, UBND Thành phố, Ban Chỉ đạo Chương trình xây dựng NTM Thành phố, trong từng thời gian đã có các văn bản chỉ đạo, triển khai, sơ - tổng kết.
Ngoài ra, từ thực tế nông thôn vùng ven đô thị đặc biệt, sau khi lấy ý kiến của các địa phương, các Sở ngành, đoàn thể, hiện nay Thành phố đã ban hành Bộ tiêu chí về NTM theo đặc thù vùng nông thôn TP. Quyết định 6182/QĐ-UBND ngày 24 tháng 11 năm 2016 của UBND TP.HCM về Bộ tiêu chí về xây dựng nông thôn mới theo đặc thù vùng nông thôn Thành phố Hồ Chí Minh, giai đoạn 2016 – 2020 không ngừng củng cố và nâng chất toàn diện các tiêu chí xây dựng NTM trên địa bàn Thành phố đi vào thực chất và bền vững (Phần Quyết định). 15 Ban chỉ đạo của Thành uỷ về Chương trình xây dựng nông thôn mới với Báo cáo số 200/BC-BCĐTUVCTXDNTM sơ kết 03 năm thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia trên địa bàn Thành phố về xây dựng NTM (2016-2018) ngày 29 tháng 11 năm 2018. Nội dung đánh giá một cách toàn diện quá trình thực hiện từ cấp Trung ương triển khai, Thành phố quán triệt tới từng xã, ấp, gia đình thông qua từng chương trình hành động cụ thể; báo cáo với các số liệu thống kê sống động, mô tả được kết quả ráo riết thực hiện Chương trình với từng tiêu chí trong tổng thể 19 tiêu chí được ban hành của Thủ tướng Chính phủ.
Chính nhờ có sự chỉ đạo của Đảng bộ và UBND TP.HCM mà trong suốt những năm qua chương trình xây dựng NTM đã được triển khai đồng bộ trên tất cả các huyện ngoại thành của TP.HCM và đã đạt nhiều kết quả khả quan. Những tài liệu văn bản về chủ trương, chính sách thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng NTM trên địa bàn cả nước và TP.