Biến Đổi Đời Sống Văn Hóa Trong Quá Trình Xây Dựng Nông Thôn Mới Ở Thành Phố Hồ Chí Minh

Tài liệu nghiên cứu Biến đổi đời sống văn hóa trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở thành phố hồ chí minh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kỹ

• Tác giả: Huỳnh Văn Sinh
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Phương Duy
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Biến Đổi Đời Sống Văn Hóa Trong Quá Trình Xây Dựng Nông Thôn Mới Ở Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Các khái niệm
• 1.2. Quan điểm tiếp cận
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Tổng quan về nông thôn thành phố Hồ Chí Minh trước khi xây dựng nông thôn mới
• 1.6. Tổng quan về quá trình xây dựng nông thôn mới tại các huyện ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỔI ĐỜI SỐNG VĂN HÓA VẬT CHẤT TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Biến đổi cơ sở vật chất văn hóa qua ý kiến người dân tại các xã nông thôn mới thành phố Hồ Chí Minh
• 2.2. Biến đổi về đời sống vật chất của người dân tại các xã nông thôn mới
• 2.3. Biến đổi về vấn đề ăn, uống của người dân
• 2.4. Biến đổi về vấn đề mặc của người dân
• 2.5. Biến đổi về nhà ở và không gian sống của người dân
• 2.6. Biến đổi về phương tiện đi lại của người dân
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ TINH THẦN VÀ XÃ HỘI TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Biến đổi về lễ tục tại các xã nông thôn mới thành phố Hồ Chí Minh
• 3.2. Biến đổi về lễ hội trong cộng đồng
• 3.3. Biến đổi về lễ tết trong gia đình
• 3.4. Biến đổi về sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo và giải trí tại các xã nông thôn mới
• 3.4.1. Biến đổi về sinh hoạt tín ngưỡng
• 3.4.2. Biến đổi về sinh hoạt tôn giáo
• 3.4.3. Biến đổi về sinh hoạt giải trí
• 3.5. Biến đổi về quan hệ gia đình và xóm giềng tại các xã nông thôn mới
• 3.5.1. Biến đổi về quan hệ gia đình
• 3.5.2. Biến đổi về quan hệ xóm giềng
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC YẾU TỐ TỪ CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI ĐỜI SỐNG VĂN HÓA
• 4.1. Yếu tố về chính sách, cơ sở vật chất văn hoá trong xây dựng nông thôn mới
• 4.2. Yếu tố về chính sách văn hoá của thành phố Hồ Chí Minh trong xây dựng nông thôn mới
• 4.3. Yếu tố cơ sở vật chất văn hóa trong xây dựng nông thôn mới
• 4.4. Yếu tố về môi trường sống tại các xã nông thôn mới
• 4.5. Yếu tố về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và nâng cao thu nhập cho người dân ở các xã nông thôn mới
• 4.5.1. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn
• 4.5.2. Sự phát triển sản xuất nâng cao thu nhập cho người dân
• 4.6. Yếu tố hạ tầng xã hội tại các xã nông thôn mới
• 4.6.1. Phát triển hạ tầng giao thông
• 4.6.2. Phát triển về giáo dục
• 4.6.3. Phát triển về y tế
• 4.7. Ổn định an ninh trật tự xã hội
• 4.8. Thực hiện qui chế dân chủ ở cơ sở
• 4.9. Tiểu kết chương 4
• NHỮNG CÔNG BỐ KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biến Đổi Văn Hóa Nông Thôn Mới TP

Xây dựng nông thôn mới (NTM) là một chương trình quy mô lớn, toàn diện, nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn. Đây là chương trình phát triển tổng hợp về kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội, trong đó nông dân là chủ thể. Nghị quyết số 26-NQ/TW xác định rõ quan điểm về vị trí chiến lược của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc có vị trí thiết yếu và ý nghĩa quan trọng cho quá trình xây dựng NTM ở Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng, hướng tới mục tiêu xây dựng đời sống văn hóa nông thôn ngày càng phát triển cả về vật chất và tinh thần. Sau 10 năm thực hiện, người dân xem đây là cơ hội để cải thiện, nâng cao đời sống. Những thay đổi rõ rệt như giao thông, quy hoạch nhà ở, chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, thu nhập tăng, việc làm ổn định… là những thành quả to lớn của Thành phố. Tuy nhiên, vẫn còn một số bất cập, hạn chế ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của người nông dân.

1.1. Mục Tiêu Xây Dựng Nông Thôn Mới và Văn Hóa

Mục tiêu chính của chương trình xây dựng nông thôn mới không chỉ là phát triển kinh tế mà còn là bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống nông thôn. Điều này đòi hỏi sự cân bằng giữa hiện đại hóa và giữ gìn bản sắc văn hóa. Theo Nghị quyết 26-NQ/TW, việc xây dựng NTM phải gắn liền với việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tạo nên một diện mạo nông thôn mới văn minh, hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam. Sự phát triển văn hóa phải đi đôi với phát triển kinh tế, xã hội, tạo nên sự phát triển bền vững cho khu vực nông thôn.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Biến Đổi Văn Hóa

Nghiên cứu về biến đổi văn hóa trong quá trình xây dựng nông thôn mới là vô cùng quan trọng để hiểu rõ những tác động của quá trình này đến đời sống văn hóa của người dân. Nghiên cứu này giúp chúng ta nhận diện những giá trị văn hóa nào đang bị mai một, những giá trị văn hóa nào cần được bảo tồn và phát huy. Đồng thời, nghiên cứu cũng giúp chúng ta đề xuất những giải pháp phù hợp để bảo tồn và phát huy văn hóa trong quá trình xây dựng NTM, đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực nông thôn.

II. Thách Thức Đô Thị Hóa và Biến Đổi Văn Hóa Nông Thôn

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại TP.HCM đang tạo ra những thách thức lớn đối với việc bảo tồn và phát huy văn hóa nông thôn. Sự du nhập của các giá trị văn hóa đô thị, sự thay đổi trong lối sống và sinh hoạt của người dân, sự suy giảm của các hoạt động văn hóa truyền thống… đang đe dọa đến sự tồn tại của văn hóa nông thôn. Bên cạnh đó, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp, sự di cư của lao động trẻ từ nông thôn ra thành thị cũng làm suy yếu cộng đồng làng xã, làm mất đi những người gìn giữ và truyền bá văn hóa truyền thống.

2.1. Tác Động của Đô Thị Hóa Đến Văn Hóa Truyền Thống

Đô thị hóa mang đến những tiện nghi vật chất, những cơ hội kinh tế mới, nhưng đồng thời cũng tạo ra những áp lực lớn đối với văn hóa truyền thống. Các giá trị văn hóa truyền thống như sự gắn kết cộng đồng, sự tôn trọng người lớn tuổi, sự coi trọng các nghi lễ truyền thống… đang dần bị mai một. Thay vào đó, các giá trị văn hóa đô thị như chủ nghĩa cá nhân, sự coi trọng vật chất, sự thờ ơ với cộng đồng… đang dần chiếm ưu thế. Điều này dẫn đến sự xáo trộn trong đời sống văn hóa của người dân nông thôn, làm mất đi những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống.

2.2. Mất Cân Bằng Giữa Phát Triển Kinh Tế và Văn Hóa

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới, đôi khi chúng ta quá chú trọng đến phát triển kinh tế mà quên đi việc bảo tồn và phát huy văn hóa. Việc tập trung vào xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển sản xuất nông nghiệp, nâng cao thu nhập cho người dân là rất quan trọng, nhưng nếu không đi kèm với việc bảo tồn và phát huy văn hóa thì sẽ dẫn đến sự mất cân bằng trong phát triển. Khi kinh tế phát triển, người dân có xu hướng tìm kiếm những giá trị văn hóa mới, hiện đại hơn, bỏ qua những giá trị văn hóa truyền thống. Điều này làm suy yếu văn hóa truyền thống, làm mất đi bản sắc văn hóa của khu vực nông thôn.

III. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Văn Hóa Nông Thôn Bền Vững

Để giải quyết những thách thức trên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để bảo tồn và phát huy văn hóa nông thôn một cách bền vững. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của văn hóa truyền thống, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động văn hóa, hỗ trợ các nghệ nhân và những người gìn giữ văn hóa truyền thống. Đồng thời, cần có những chính sách phù hợp để bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, phát triển du lịch văn hóa nông thôn, tạo nguồn thu nhập cho người dân từ các hoạt động văn hóa.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức về Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, về giá trị của văn hóa truyền thống. Cần tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, các cuộc thi tìm hiểu về văn hóa truyền thống để thu hút sự quan tâm của người dân. Đồng thời, cần đưa các nội dung về văn hóa truyền thống vào chương trình giáo dục ở các cấp học, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa của dân tộc, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống.

3.2. Hỗ Trợ Nghệ Nhân và Người Gìn Giữ Văn Hóa

Cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho các nghệ nhân và những người gìn giữ văn hóa truyền thống. Cần tạo điều kiện cho họ truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, hỗ trợ họ trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời, cần tôn vinh, khen thưởng những người có đóng góp tích cực vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống, tạo động lực cho họ tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp bảo tồn văn hóa.

3.3. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Nông Thôn TP.HCM

Phát triển du lịch văn hóa nông thôn là một giải pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống, đồng thời tạo nguồn thu nhập cho người dân. Cần khai thác các tiềm năng du lịch văn hóa của khu vực nông thôn, xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn, gắn liền với văn hóa truyền thống. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, đào tạo nguồn nhân lực du lịch có kiến thức về văn hóa truyền thống, đảm bảo sự phát triển bền vững của du lịch văn hóa nông thôn.

IV. Ứng Dụng Mô Hình Nông Thôn Mới Kiểu Mẫu và Văn Hóa

Xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu là một hướng đi quan trọng để nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn, đồng thời bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống. Mô hình này tập trung vào việc xây dựng một nông thôn hiện đại, văn minh, nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng. Các tiêu chí của nông thôn mới kiểu mẫu không chỉ bao gồm các tiêu chí về kinh tế, xã hội, mà còn bao gồm các tiêu chí về văn hóa, môi trường, đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực nông thôn.

4.1. Tiêu Chí Văn Hóa trong Nông Thôn Mới Kiểu Mẫu

Các tiêu chí văn hóa trong nông thôn mới kiểu mẫu bao gồm việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, phát triển các hoạt động văn hóa, thể thao, nâng cao trình độ dân trí, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, phong phú. Cần có những quy định cụ thể về việc bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa, các làng nghề truyền thống, các lễ hội truyền thống. Đồng thời, cần khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động văn hóa, thể thao, tạo môi trường văn hóa lành mạnh, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

4.2. Vai Trò của Cộng Đồng trong Xây Dựng NTM Kiểu Mẫu

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu. Cần phát huy vai trò chủ thể của người dân trong quá trình xây dựng NTM, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào việc lập kế hoạch, thực hiện và giám sát các hoạt động xây dựng NTM. Đồng thời, cần tăng cường sự đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng, xây dựng một cộng đồng văn minh, thân thiện, góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực nông thôn.

V. Chính Sách Văn Hóa Định Hướng Phát Triển Nông Thôn TP

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của văn hóa nông thôn trong quá trình xây dựng nông thôn mới, cần có những chính sách văn hóa phù hợp. Các chính sách này cần tập trung vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, hỗ trợ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, nâng cao trình độ dân trí, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, phong phú. Đồng thời, cần có những chính sách khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động văn hóa, tạo môi trường văn hóa thuận lợi cho sự phát triển của khu vực nông thôn.

5.1. Ưu Tiên Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể

Chính sách cần ưu tiên bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể như các lễ hội truyền thống, các làng nghề truyền thống, các loại hình nghệ thuật dân gian… Cần có những biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy các di sản này, như hỗ trợ các nghệ nhân truyền dạy nghề, tổ chức các lễ hội truyền thống, xây dựng các bảo tàng, trung tâm văn hóa để trưng bày, giới thiệu các di sản văn hóa.

5.2. Đầu Tư Phát Triển Cơ Sở Vật Chất Văn Hóa

Cần tăng cường đầu tư phát triển cơ sở vật chất văn hóa ở khu vực nông thôn, như xây dựng các nhà văn hóa, thư viện, sân vận động… Cần trang bị đầy đủ các thiết bị, phương tiện cần thiết cho các hoạt động văn hóa, thể thao, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động này. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ văn hóa ở cơ sở, đảm bảo họ có đủ năng lực để tổ chức và quản lý các hoạt động văn hóa.

VI. Tương Lai Phát Triển Bền Vững và Bản Sắc Văn Hóa NTM

Tương lai của văn hóa nông thôn trong quá trình xây dựng nông thôn mới phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội và người dân trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống. Đồng thời, cần có những giải pháp sáng tạo để kết hợp giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại, tạo nên một nền văn hóa nông thôn mới, vừa mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam, vừa đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội hiện đại.

6.1. Kết Hợp Văn Hóa Truyền Thống và Hiện Đại

Cần tìm kiếm những giải pháp sáng tạo để kết hợp giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại, tạo nên một nền văn hóa nông thôn mới, vừa mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam, vừa đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội hiện đại. Có thể kết hợp các yếu tố văn hóa truyền thống vào các sản phẩm du lịch, các hoạt động kinh tế, các công trình kiến trúc… Đồng thời, cần khuyến khích người dân sáng tạo ra những sản phẩm văn hóa mới, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.

6.2. Phát Triển Nông Thôn Mới Gắn Liền Với Văn Hóa

Cần xây dựng một mô hình nông thôn mới gắn liền với văn hóa, trong đó văn hóa là nền tảng cho sự phát triển kinh tế, xã hội. Cần tạo ra một môi trường văn hóa lành mạnh, phong phú, thu hút người dân đến sinh sống và làm việc ở khu vực nông thôn. Đồng thời, cần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, tạo nên một bản sắc văn hóa riêng cho từng vùng, từng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc hiện đại hóa nông thôn tại Việt Nam ghi nhận dấu mốc chiến lược từ Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn ("tam nông"). Tại Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) – một siêu đô thị đặc biệt giữ vai trò đầu tàu kinh tế cả nước – quá trình triển khai Chương trình Mục tiêu Quốc gia Xây dựng Nông thôn mới (XDNTM) đặt ra yêu cầu kép: vừa phát triển hạ tầng kinh tế kỹ thuật đô thị hóa nông thôn, vừa bảo tồn và chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống. Luận án tiến sĩ Văn hóa học của tác giả Huỳnh Văn Sinh với tiêu đề "Biến đổi đời sống văn hóa trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Thành phố Hồ Chí Minh" (Mã số: 9229040, bảo vệ năm 2021 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Phương Duy) là công trình nghiên cứu tiên phong khảo sát toàn diện sự vận động của đời sống văn hóa nông thôn vùng ven đô thị đặc biệt dưới tác động của chính sách xây dựng nông thôn mới.

Khoảng trống học thuật cốt lõi (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế các nghiên cứu trước đây (như Phan Đại Doãn, 2004; Tôn Nữ Quỳnh Trân, 1999; Vũ Trọng Khải, Đỗ Thái Đồng & Phạm Bích Hợp, 2004) chủ yếu tiếp cận làng xã truyền thống hoặc đánh giá cơ học việc thực hiện 19 tiêu chí NTM về mặt quản lý hành chính (chủ yếu là tiêu chí số 6 về cơ sở vật chất văn hóa và tiêu chí số 16 về văn hóa). Chưa có một công trình liên ngành văn hóa học nào thiết lập được khung thang đo định lượng kết hợp phân tích định tính chuyên sâu để giải mã bản chất các biến đổi trong hành vi, nhận thức và cấu trúc đời sống văn hóa (cả vật chất lẫn tinh thần) của người nông dân ngoại thành trong suốt thập kỷ 2009–2019.

Luận án đặt ra và giải quyết hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và 3 giả thuyết nghiên cứu (Hs) tương ứng:

1. RQ1: Tiến trình triển khai Chương trình XDNTM tại 5 huyện ngoại thành TP.HCM (2009–2019) đã định hình những đặc thù thể chế và cơ chế vận hành nào?
   H1: Quá trình này đã tái cấu trúc hoàn toàn hệ thống hạ tầng và thiết chế văn hóa cơ sở theo hướng chuẩn hóa nhưng nảy sinh độ vênh giữa đầu tư công và năng lực thụ hưởng thực tế.
2. RQ2: Đời sống văn hóa vật chất (ăn, mặc, ở, đi lại) và đời sống văn hóa tinh thần - xã hội (lễ tục, tín ngưỡng, tôn giáo, giải trí, quan hệ gia đình - xóm giềng) biến đổi ra sao?
   H2: Đời sống văn hóa biến đổi mạnh mẽ theo hướng đô thị hóa tiện nghi vật chất, trong khi đời sống tinh thần dung hợp phức tạp giữa việc phục dựng tín ngưỡng truyền thống và sự lỏng lẻo dần của tính cố kết cộng đồng làng xóm.
3. RQ3: Những yếu tố nào từ Chương trình XDNTM đóng vai trò quyết định thúc đẩy sự biến đổi này và cần định hình giải pháp chính sách gì?
   H3: Chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đô thị và nâng cao thu nhập giữ vai trò nền tảng, song chính sách văn hóa cần chuyển từ áp đặt tiêu chí cứng sang kích hoạt nội lực chủ thể cộng đồng.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết Cấu trúc - Chức năng, Sinh thái Văn hóa, và Thuyết Nhu cầu Văn hóa. Về phạm vi nghiên cứu, luận án thực hiện trên địa bàn 56 xã nông thôn mới thuộc 5 huyện ngoại thành TP.HCM: Củ Chi (20 xã), Hóc Môn (10 xã – loại trừ xã Trung Chánh do đô thị hóa hoàn toàn), Bình Chánh (14 xã – loại trừ xã Bình Hưng), Nhà Bè (6 xã) và Cần Giờ (6 xã), tập trung vào nhóm cư dân người Kinh trong khung thời gian 10 năm (2009–2019). Đóng góp mang tính đột phá của luận án nằm ở việc lượng hóa và định tính hóa toàn cảnh sự chuyển dịch văn hóa của vùng "nông thôn trong lòng siêu đô thị", cung cấp luận cứ thực chứng đắt giá cho việc điều chỉnh chính sách văn hóa cơ sở trong giai đoạn hậu NTM.

Literature Review và Positioning

Tổng thuật lịch sử nghiên cứu cho thấy tiến trình vận động văn hóa nông thôn Việt Nam đã thu hút nhiều thế hệ học giả. Nhánh nghiên cứu về cấu trúc văn hóa làng xã truyền thống với đại diện tiêu biểu như Phan Đại Doãn (2004) trong Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử đã mô hình hóa cấu trúc thiết chế làng Việt từ kinh tế đến gia đình, dòng họ, hương ước tự trị và mối quan hệ "nhà - làng - nước". Tuy nhiên, mô hình này chủ yếu phản ánh làng xã thuần nông Bắc Bộ và Trung Bộ, chưa làm rõ tính mở, tính dung hợp và sự phân hóa linh hoạt của cư dân nông thôn Nam Bộ nói chung và vùng ven Sài Gòn - TP.HCM nói riêng.

Ở nhánh tiếp cận đô thị hóa và phát triển nông thôn, Tôn Nữ Quỳnh Trân (1999) với Văn hóa làng xã trước thách thức của đô thị hóa tại TP.HCM và Lê Văn Năm (2006) với Nông dân ngoại thành TP.HCM trong tiến trình đô thị hóa đã nhận diện những mặt trái của tiến trình xâm lấn đô thị: thu hẹp đất nông nghiệp, phân hóa giàu nghèo, đứt gãy mối quan hệ gia tộc và nguy cơ xói mòn bản sắc. Song song đó, Vũ Trọng Khải, Đỗ Thái Đồng và Phạm Bích Hợp (2004) trong Phát triển nông thôn Việt Nam từ làng xã truyền thống đến văn minh thời đại đã đề xuất khung phát triển dựa trên 4 trụ cột: dân số, công nghiệp hóa - hiện đại hóa, đô thị hóa và bảo vệ môi trường sinh thái. Dưới góc độ thiết chế và quản lý nhà nước, Nguyễn Minh Hòa (2007) trong Văn hóa ngoại thành TP.HCM từ góc nhìn thiết chế tập trung khảo sát cơ sở vật chất văn hóa và bộ máy vận hành, chỉ ra nguy cơ hành chính hóa hoạt động văn hóa ở cơ sở.

Trên bình diện lý luận về bản chất đời sống văn hóa, tồn tại hai luồng quan điểm đối thoại sâu sắc:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Viện Văn hóa - Bộ Văn hóa, 1984; Hoàng Vinh, 2006) coi đời sống văn hóa là tổng thể các yếu tố vật thể, phi vật thể, môi trường và nhân cách văn hóa bao quanh con người, hình thành qua quá trình tương tác xã hội.
• Luồng quan điểm thứ hai (Phan Hồng Giang, 2005) vận dụng cách tiếp cận cấu trúc chức năng và sinh học văn hóa để giải phẫu đời sống văn hóa thành ba thành tố nền tảng: Dân trí (hệ quả của giáo dục, truyền thông), Dân khí (tinh thần dân chủ, năng lực sáng tạo và hưởng thụ nghệ thuật) và Dân sinh (điều kiện kinh tế, trật tự xã hội, an sinh).

Positioning của luận án nằm tại điểm giao thoa giữa Nhân học văn hóa, Xã hội học nông thôn và Chính sách văn hóa. Công trình không chỉ xem xét đời sống văn hóa như một đối tượng thụ động chịu tác động của chính sách, mà nhìn nhận người nông dân là chủ thể sáng tạo và tái cấu trúc các giá trị sống khi môi trường thay đổi.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án đặt sự biến đổi văn hóa nông thôn TP.HCM trong thế đối chiếu với:

1. Phong trào Saemaul Undong (Hàn Quốc): Nghiên cứu của Perry (2003) và Trần Quang Minh (2010) chỉ ra sự thành công của Hàn Quốc trong thập niên 1970–1980 dựa trên "Tinh thần Saemaul" với 3 trụ cột "Chăm chỉ - Tự lực - Hợp tác", kết hợp hiện đại hóa sản xuất với củng cố kỷ cương cộng đồng làng xã.
2. Phong trào Mỗi làng một sản phẩm (OVOP - One Village One Product) của Nhật Bản và Chiến lược Xây dựng Nông thôn Mới Xã hội Chủ nghĩa của Trung Quốc: Công trình của MISPA (2006) về chính sách nông thôn Trung Quốc với phương châm "lấy công nghiệp thúc đẩy nông nghiệp, lấy đô thị hỗ trợ nông thôn, cho nhiều - lấy ít - cởi trói".

Luận án khẳng định bước tiến mới khi chứng minh rằng tại một đô thị đặc biệt như TP.HCM, quá trình XDNTM diễn ra với tốc độ đô thị hóa nhanh hơn nhiều so với các mô hình vùng Đông Á, biến không gian nông thôn ngoại thành thành một dạng hình thái hỗn dung văn hóa độc đáo (peri-urban cultural hybridity).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc bổ sung và mở rộng hệ thống lý thuyết Văn hóa học ứng dụng trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển:

• Mở rộng lý thuyết Môi trường văn hóa và Cấu trúc đời sống văn hóa của Trần Đức Ngôn (2017) và Nguyễn Phương Lan (2004): Luận án chứng minh sự tương tác hai chiều giữa cấu trúc bề mặt (các hoạt động tiếp nhận, thực hành, sáng tạo văn hóa hữu hình) và cấu trúc bề sâu (nhận thức, hệ giá trị, tâm thức tâm linh) của đời sống văn hóa khi môi trường kinh tế - chính sách thay đổi. Khi các điều kiện "Dân sinh" được cải thiện nhờ chương trình NTM, nó không tự động nâng cao "Dân khí" hay "Dân trí" một cách đồng biến mà tạo ra những phân tầng văn hóa mới.
• Bổ sung lý thuyết Chính sách văn hóa của Augustin Girard (1983) và Nguyễn Tri Nguyên (2001, 2010): Công trình làm rõ vai trò của "chính sách của cái văn hóa và cái thẩm mỹ". Chính sách văn hóa trong XDNTM không thể chỉ giới hạn ở việc hoàn thiện các tiêu chí định lượng cứng (nhà văn hóa, điểm bưu điện, tỷ lệ hộ gia đình văn hóa) mà phải giải phóng năng lực tự quản và quyền thụ hưởng của người dân.
• Xác lập mô hình biến đổi văn hóa vùng chuyển tiếp nông thôn - đô thị: Cung cấp luận cứ chứng minh rằng nông thôn mới ngoại thành TP.HCM không phải là quá trình "xóa bỏ làng quê để biến thành phố phường", mà là quá trình tái cấu trúc không gian sinh thái nhân văn, nơi các giá trị truyền thống Nam Bộ (tính phóng khoáng, trọng nghĩa vụ, tính thực tế) thích ứng và biến đổi để thích nghi với kinh tế thị trường và công nghệ 4.0.

       [CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI (2009-2019)]
        (Chính sách, Hạ tầng kinh tế-xã hội, Tiêu chí NTM)
                              │
                              ▼
            ┌───────────────────────────────────┐
            │       MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA MỚI      │
            │   (Không gian kinh tế - xã hội)   │
            └─────────────────┬─────────────────┘
                              │
            ┌─────────────────┴─────────────────┐
            ▼                                   ▼
┌───────────────────────┐           ┌───────────────────────┐
│ CẤU TRÚC BỀ MẶT       │           │ CẤU TRÚC BỀ SÂU       │
│ (Diện mạo đời sống VH)│           │ (Bản chất đời sống VH)│
├───────────────────────┤           ├───────────────────────┤
│ • Đời sống vật chất:  │ ◄───────► │ • Hệ giá trị đạo đức  │
│   Ăn, Mặc, Ở, Đi lại  │ Tương tác │ • Ý thức tâm linh     │
│ • Thực hành văn hóa:  │ biện chứng│ • Tâm thức cộng đồng  │
│   Lễ tục, Tín ngưỡng  │           │ • Bản sắc văn hóa     │
│ • Thiết chế, Giải trí │           │   Nam Bộ truyền thống │
└───────────────────────┘           └───────────────────────┘
            │                                   │
            └─────────────────┬─────────────────┘
                              │
                              ▼
        [NHÂN CÁCH VÀ LỐI SỐNG MỚI CỦA CƯ DÂN NGOẠI THÀNH]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Cấu trúc - Chức năng: Nhìn nhận các thiết chế văn hóa (đình làng, nhà văn hóa, dòng họ) như các bộ phận đảm bảo chức năng cân bằng và cố kết xã hội.
2. Lý thuyết Sinh thái - Nhân văn: Xem xét sự biến đổi đời sống văn hóa vật chất (kiến trúc nhà ở, phương tiện, ẩm thực) như sự thích ứng của con người với môi trường sống bị đô thị hóa.
3. Lý thuyết Hành động xã hội và Lựa chọn hợp lý: Lý giải hành vi của người nông dân trong việc đón nhận, biến đổi hoặc từ chối các quy chuẩn văn hóa do nhà nước ban hành dựa trên lợi ích kinh tế và nhu cầu tinh thần tự thân.

Các điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho khu vực nông thôn chịu tác động trực tiếp của các đô thị cực lớn (metropolitan peri-urban areas) tại các quốc gia đang phát triển thuộc khu vực Đông Nam Á, nơi có nền tảng văn hóa làng xã nhiệt đới gió mùa đang chuyển đổi mạnh sang dịch vụ và công nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận phức hợp (mixed-methods paradigm), kết hợp chặt chẽ giữa chủ nghĩa thực chứng (positivism) trong xử lý dữ liệu thống kê định lượng và thuyết diễn giải (interpretivism) trong phân tích nhân học văn hóa định tính.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được triển khai trên 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích chính sách, hệ thống văn bản pháp quy (Nghị quyết 26-NQ/TW, Quyết định 491/QĐ-TTg, Quyết định 1600/QĐ-TTg, Quyết định 2598/QĐ-UBND, Quyết định 6182/QĐ-UBND).
• Cấp độ trung mô: Khảo sát hệ thống thiết chế văn hóa, kinh tế, xã hội của 56 xã NTM thuộc 5 huyện ngoại thành TP.HCM.
• Cấp độ vi mô: Khảo sát sâu hành vi văn hóa, thói quen tiêu dùng, tâm lý tín ngưỡng của từng hộ gia đình và cá nhân người nông dân.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu được thực hiện đa dạng và kiểm soát nghiêm ngặt:

• Phương pháp điền dã dân tộc học / nhân học văn hóa: Tác giả trực tiếp thâm nhập thực địa qua nhiều đợt công tác kéo dài từ 2011 đến 2019. Sử dụng kỹ thuật Quan sát tham dự (Participant observation) tại các lễ hội đình làng (Lễ Kỳ Yên, Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ), sinh hoạt gia đình (cưới, tang, giỗ chạp) và sinh hoạt câu lạc bộ tại nhà văn hóa ấp/xã.
• Phỏng vấn sâu (PVS) và Thảo luận nhóm (FGD): Tiến hành phỏng vấn sâu hàng chục đối tượng đại diện: cán bộ quản lý văn hóa xã/huyện, già làng/trưởng ấp, ban quản trị di tích đình chùa, người có uy tín tôn giáo và các tầng lớp nông dân (nông dân thuần nông, nông dân chuyển đổi nghề, thanh niên nông thôn).
• Kế thừa dữ liệu sơ cấp bậc 1: Kế thừa và mở rộng trực tiếp từ cơ sở dữ liệu của Đề tài Nghiên cứu Khoa học cấp Thành phố "Xây dựng đời sống văn hóa ở các xã NTM TP.HCM" (Đinh Phương Duy & Nguyễn Việt Hùng chủ nhiệm, Huỳnh Văn Sinh làm thư ký khoa học, 2014–2018).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (số liệu thống kê chính thức của Cục Thống kê TP.HCM, báo cáo của Ban Chỉ đạo NTM Thành ủy TP.HCM đối chiếu với bảng hỏi khảo sát xã hội học và ghi chép điền dã định tính).

Data và phân tích

Dữ liệu của luận án phản ánh tính đại diện thực chứng cao:

• Mẫu khảo sát: Bao quát toàn bộ 5 huyện ngoại thành Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ với 56 xã đạt chuẩn NTM.
• Chỉ số kiểm chứng định lượng:
  • Bảng 2.1 & 2.2: Thống kê tỷ lệ loại hình nhà ở và diện tích sàn bình quân/người tại 56 xã năm 2019 (nhà kiên cố, bán kiên cố chiếm đa số, xóa bỏ hoàn toàn nhà tạm dột nát).
  • Bảng 4.2 & 4.3: Tăng trưởng GRDP nông nghiệp (2008–2018) và thu nhập bình quân đầu người/tháng tại 56 xã NTM đạt mức tăng gấp hơn 3 lần sau 10 năm.
  • Bảng 3.2: Thống kê số lượng tín đồ, chức sắc và cơ sở thờ tự trên địa bàn ngoại thành do Ban Tôn giáo TP.HCM quản lý (2018).
  • Bảng 4.1: Đánh giá mức độ hoàn thiện và hiệu quả sử dụng cơ sở vật chất văn hóa theo Báo cáo số 200/BC-BCĐTUVCTXDNTM của Thành ủy TP.HCM.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chuyển đổi vượt bậc nhưng đồng nhất hóa trong văn hóa vật chất:
   Về ăn, mặc, ở, đi lại, đời sống của cư dân 56 xã NTM đã tiệm cận nhanh chóng với lối sống đô thị. Tỷ lệ nhà kiên cố bê tông cốt thép chiếm ưu thế tuyệt đối; phương tiện đi lại cơ giới hóa 100% (xe máy, xe buýt, ô tô cá nhân). Tuy nhiên, xuất hiện hệ quả phụ là sự suy giảm tính đặc thù sinh thái: kiến trúc nhà vườn Nam Bộ truyền thống (nhà ba gian hai chái, hàng rào râm bụt, không gian mở gắn liền vườn cây ao cá) dần bị thay thế bởi kiểu nhà ống chia lô chia nền bê tông hóa, làm mất đi cảnh quan sinh thái nhân văn đặc trưng.
2. Nghịch lý trong việc sử dụng thiết chế văn hóa cơ sở (Tiêu chí số 6):
   Hạ tầng văn hóa (Trung tâm Văn hóa Thể thao xã, Nhà văn hóa liên ấp) được đầu tư xây dựng khang trang đạt chuẩn 100% theo Thông tư 12/2010/TT-BVHTTDL và Thông tư 06/2011/TT-BVHTTDL. Tuy nhiên, hiệu suất sử dụng thực tế chưa tương xứng với kinh phí đầu tư. Phần lớn người dân nông thôn vẫn lựa chọn không gian giải trí tại gia đình (qua truyền hình, internet, mạng xã hội trên điện thoại thông minh) hoặc không gian sinh hoạt tâm linh tự nguyện (đình miếu, chùa chiền, giáo xứ) thay vì tham gia các hoạt động cứng nhắc mang tính phong trào hành chính tại nhà văn hóa công lập.
3. Sự hồi sinh mạnh mẽ và biến chuyển công năng của tín ngưỡng dân gian:
   Trái ngược với dự báo cho rằng đô thị hóa sẽ làm suy thoái tôn giáo tín ngưỡng, các lễ hội đình làng (Lễ Kỳ Yên) và tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ cúng tổ tiên tại Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Cần Giờ có xu hướng phục hưng mạnh mẽ. Dữ liệu đối chiếu với nghiên cứu của Tôn Nữ Quỳnh Trân (1999) qua Bảng 3.1 (Mục đích cầu xin cúng đình) cho thấy: tâm thức cầu an cho sản xuất nông nghiệp truyền thống ("mưa thuận gió hòa") đã chuyển dịch rõ nét sang cầu tài lộc, bình an trong kinh doanh buôn bán, đất đai và thăng tiến nghề nghiệp. Đình làng không còn đơn thuần là trung tâm hành chính tự trị mà trở thành điểm tựa tâm linh giúp cư dân giải tỏa áp lực tâm lý trước những biến động nhanh của thị trường.
4. Tái cấu trúc mối quan hệ gia đình và sự nới lỏng gắn kết xóm giềng:
   Gia đình hạt nhân (2 thế hệ) trở thành mô hình chiếm đa số tuyệt đối, thay thế mô hình "tam đại/tứ đại đồng đường". Quan hệ vợ chồng, cha mẹ - con cái chuyển sang hướng dân chủ, bình đẳng hơn. Tuy nhiên, quan hệ xóm giềng "tối lửa tắt đèn có nhau" truyền thống có xu hướng suy giảm tính liên đới trực tiếp, xuất hiện hiện tượng "đóng cổng rào", giao lưu láng giềng bị chi phối bởi các giao dịch kinh tế và phân tầng xã hội mới.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│              SỰ CHUYỂN DỊCH HỆ GIÁ TRỊ VĂN HÓA NÔNG THÔN               │
├──────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────┤
│   TRUYỀN THỐNG NÔNG THÔN │    HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG THÔN MỚI (2009-2019)   │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Không gian mở, nhà vườn  │ ──► Nhà ống, phân lô, bê tông hóa cảnh quan│
│ Nông nghiệp tự cung cấp  │ ──► Nông nghiệp đô thị công nghệ cao, dịch vụ│
│ Gắn kết cộng đồng làng xóm│ ──► Đề cao riêng tư, gia đình hạt nhân hóa  │
│ Cầu an "mưa thuận gió hòa"│ ──► Cầu tài lộc kinh doanh, hanh thông dịch vụ│
│ Sinh hoạt văn hóa sân đình│ ──► Giải trí cá nhân hóa qua Internet / MXH │
└──────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình phân tích toàn diện về sự chuyển đổi văn hóa thích ứng (cultural adaptation) tại các vùng đệm đô thị - nông thôn của các nước đang phát triển.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của việc kết hợp nhân học văn hóa điền dã sâu với khảo sát xã hội học định lượng quy mô lớn, tránh cái nhìn phiến diện của các báo cáo hành chính đơn thuần.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  • Chuyển đổi tiêu chí đánh giá văn hóa: Đề xuất UBND TP.HCM và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch không nên áp dụng cứng nhắc một bộ tiêu chí chung cho cả nước, mà cần vận dụng linh hoạt Bộ tiêu chí đặc thù theo Quyết định số 6182/QĐ-UBND và Quyết định số 5039/QĐ-UBND.
  • Xã hội hóa và phi hành chính hóa thiết chế văn hóa: Cần chuyển giao quyền quản lý, vận hành các nhà văn hóa, câu lạc bộ thể thao cho các tổ chức cộng đồng và doanh nghiệp địa phương tự chủ nội dung hoạt động.
  • Bảo tồn cấu trúc sinh thái nhân văn: Quy hoạch nông thôn mới cần lồng ghép tiêu chuẩn bảo vệ không gian xanh, kiến trúc bản địa Nam Bộ, ngăn chặn tình trạng "đô thị hóa cưỡng bức" làm phá vỡ cảnh quan sinh thái vùng ven.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn mẫu tộc người: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào cộng đồng người Kinh, chưa khảo sát sâu sự biến đổi đời sống văn hóa của các cộng đồng thiểu số (như người Hoa, người Chăm, người Khmer) sinh sống xen cư tại một số xã ven đô.
• Giới hạn dữ liệu số hóa: Giai đoạn 2009–2019 là giai đoạn đầu của chuyển đổi số; các hiện tượng biến đổi văn hóa do mạng xã hội (TikTok, livestream kinh tế số nông thôn) chỉ mới manh nha và chưa được đo lường toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

1. Khảo sát văn hóa kinh tế số và thương mại điện tử trong việc định hình lối sống mới của nông dân trẻ thế hệ Z tại nông thôn ngoại thành.
2. Nghiên cứu so sánh đối chiếu đa trung tâm (cross-regional comparison) giữa vùng ven đô TP.HCM với vùng ven đô Hà Nội và Đà Nẵng.
3. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn (đặc biệt tại Cần Giờ, Nhà Bè) đến sự biến đổi sinh kế và đứt gãy cấu trúc văn hóa truyền thống.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Văn hóa học, Xã hội học nông thôn, Nhân học và Quản lý văn hóa tại Đại học Quốc gia TP.HCM và các viện nghiên cứu lớn.
• Quy hoạch và Quản lý Đô thị: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho Ban Chỉ đạo Xây dựng Nông thôn mới TP.HCM, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM trong việc xây dựng Đề án nâng cao chất lượng các tiêu chí xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021–2030 định hướng phát triển các huyện Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ lên quận hoặc thành phố vệ tinh.
• Xã hội: Góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về việc cân bằng giữa thụ hưởng tiện nghi hiện đại và bảo lưu các di sản văn hóa tinh thần, cảnh quan sinh thái đặc thù của vùng đất Nam Bộ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành và phương pháp khảo sát điền dã kết hợp định lượng chuẩn mực.
• Nhà hoạch định chính sách và Cán bộ quản lý văn hóa cơ sở: Nắm bắt chính xác nhu cầu văn hóa thực sự của người dân để xây dựng các thiết chế và phong trào văn hóa thực chất, chấm dứt bệnh hình thức chạy theo thành tích.
• Các tổ chức phi chính phủ và Doanh nghiệp phát triển cộng đồng: Xây dựng các dự án bảo tồn di sản, du lịch sinh thái nông nghiệp nông thôn (đặc biệt tại Cần Giờ và Củ Chi) gắn với sinh kế bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì?
   Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết Môi trường văn hóa (Trần Đức Ngôn) và Thuyết Nhu cầu đời sống văn hóa (Phan Hồng Giang, Augustin Girard) bằng việc xây dựng mô hình thích ứng văn hóa kép (dual cultural adaptation model) của cư dân vùng chuyển tiếp ven đô thị đặc biệt. Công trình chứng minh rằng sự nâng cao mức sống vật chất ("Dân sinh") không dẫn tới sự tiêu biến của văn hóa truyền thống mà thúc đẩy quá trình tái sinh và tái cấu trúc công năng của tín ngưỡng dân gian nhằm phục vụ các nhu cầu an sinh tinh thần mới.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
   Trả lời: Khác với công trình của Tôn Nữ Quỳnh Trân (1999) chỉ khảo sát lát cắt định tính hẹp hoặc công trình của Nguyễn Minh Hòa (2007) thuần túy tiếp cận từ góc độ quản lý thiết chế, luận án kết hợp đồng bộ tam giác đạc dữ liệu: tổng điều tra dữ liệu cấp xã trên toàn bộ 56 xã NTM, tích hợp dữ liệu kinh tế - xã hội học 10 năm (2009–2019) với phương pháp điền dã nhân học quan sát tham dự sâu trực tiếp tại cơ sở.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?
   Trả lời: Sự tương phản rõ rệt giữa mức độ đầu tư hạ tầng thiết chế văn hóa công lập (đạt chuẩn 100% về số lượng nhà văn hóa xã, ấp) với mức độ thờ ơ của người dân đối với các thiết chế này; trong khi đó, các thiết chế văn hóa tín ngưỡng tự nguyện dân gian (đình, miếu, chùa, họ đạo) lại thu hút nguồn lực xã hội hóa khổng lồ và trở thành trung tâm gắn kết cộng đồng thực chất nhất.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication protocol) cho các địa phương khác không?
   Trả lời: Có. Bộ công cụ khảo sát cấu trúc đời sống văn hóa (gồm bảng hỏi bán cấu trúc, khung phỏng vấn sâu các nhóm chủ thể và thang đo đánh giá hiệu quả thiết chế văn hóa) được chuẩn hóa và có thể chuyển giao hoàn toàn để khảo sát tại các vùng ven đô thị lớn khác như Hà Nội, Hải Phòng, Cần Thơ, Đà Nẵng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
   Trả lời: Trọng tâm nghiên cứu giai đoạn 2021–2030 được định hướng vào: (1) Văn hóa số và hành vi tiêu dùng số của cư dân nông thôn; (2) Chuyển đổi mô hình nông thôn mới sang mô hình "Đô thị sinh thái vệ tinh"; và (3) Xây dựng cơ chế kinh tế di sản trong việc thương mại hóa bền vững các giá trị văn hóa bản địa phục vụ du lịch nông thôn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Huỳnh Văn Sinh đúc kết 6 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận và phương pháp luận chuyên sâu về biến đổi đời sống văn hóa tại vùng ven đô thị đặc biệt dưới tác động của chính sách XDNTM.
2. Tái hiện bức tranh thực chứng toàn cảnh và chi tiết về sự chuyển biến đời sống văn hóa vật chất (ăn, mặc, ở, đi lại) tại 56 xã NTM thuộc 5 huyện ngoại thành TP.HCM (2009–2019).
3. Làm rõ quy luật chuyển dịch cấu trúc chiều sâu trong đời sống tinh thần: sự hạt nhân hóa gia đình, biến đổi quan hệ xóm giềng và sự chuyển hóa chức năng tâm linh của tín ngưỡng dân gian từ cầu mùa sang cầu tài lộc thương mại.
4. Nhận diện chính xác mâu thuẫn giữa việc đầu tư chuẩn hóa thiết chế văn hóa hành chính cứng và nhu cầu thụ hưởng văn hóa tự nguyện linh hoạt của cư dân nông thôn.
5. Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn đề xuất các nhóm giải pháp đột phá nhằm hoàn thiện chính sách văn hóa cơ sở, chuyển dịch từ quản lý hành chính sang phục vụ và kích hoạt năng lực tự chủ cộng đồng.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới giữa Văn hóa học, Xã hội học đô thị và Khoa học Chính sách, đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị chuyển đổi nông thôn - đô thị bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu những bước đi đầu tiên cho tiến trình xây dựng NTM vào năm 2012, sau 03 thực hiện thí điểm tại 11 xã cả nước của tác giả Vũ Văn Phúc với tổng thuật Xây dựng NTM-những vấn đề lý luận và thực tiễn chủ biên. Nội dung là một loạt các tổng hợp các bài viết của các nhà khoa học, lãnh đạo các cơ quan trung ương, địa phương, ngành,… với nội dung xoáy vào những vấn đề lý luận chung (Vũ Văn Phúc, 2013, tr.11-251); những kinh nghiệm xây dựng NTM tại các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Malaysia, Hàn Quốc,… (Vũ Văn Phúc, 2013, tr.276-338); Thực tiễn xây dựng NTM ở Việt Nam (Vũ Văn Phúc, 2013, tr. Nguồn tư liệu có cơ sở lý luận tiền đề tiếp cận vấn đề cần nghiên cứu; cùng thực tiễn việc thực hiện NTM bước đầu đạt được một số kết quả tương đối tại Nam Định, Nghệ An, Lào Cai, Lai Châu, Thái Nguyên,… hiệu quả từ Chương trình những thành tích khá tốt với hệ thống cơ sở hạ tầng nông thôn được cải thiện, thu nhập tăng, kênh mương nội đồng, củng cố hệ thống điện, xóa nhà tạm, hệ thống an ninh chính trị được giữ vững,… nhưng cho thấy những bước đi luôn có những gian nan cho việc thực NTM có độ vênh rất lớn giữa các vùng miền, qui hoạch chậm, trình độ cán bộ còn yếu và thiếu, bệnh chạy theo thành tích diễn ra khắp nơi,…. Đây là điểm cần làm rõ nguyên nhân để điều chỉnh mục tiêu của Chương trình cho phù hợp từng vùng, khu vực; trong từng tỉnh, thành phố cần phân loại 19 tiêu chí cho phù hợp.

Tài liệu nghiên cứu ứng dụng của Phạm Đi về Xây dựng NTM ở Việt Nam hiện nay (Nghiên cứu vùng Duyên hải Nam Trung Bộ). Công trình mô tả thực nghiệm tại các xã thuộc duyên hải Nam Trung Bộ (Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận), kết quả là so sánh với số liệu thứ cấp, tổng kết sau 03 năm xây dựng NTM mới: kết cấu hạ tầng, chuyển dịch cơ 12 cấu kinh tế, đời sống văn hoá vật chất và tinh thần cải thiện đáng kể, hệ thống chính trị ở nông thôn được củng cố,… (Phạm Đi, 2016, tr. Kết quả nghiên cứu chỉ dừng lại khi nêu những bất cập trong hơn 03 năm xây dựng NTM, đưa ra những nhóm giải pháp mang tầm vĩ mô, chưa đi vào những giải pháp cụ thể, khả thi về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sự đồng thuận của người dân với chính sách xây dựng NTM trên mỗi vùng có điều kiện môi trường, sinh kế khác nhau. Song số liệu thống kê là nguồn tư liệu bổ ích giúp luận án có cơ sở so sánh.

Kết quả nghiên cứu của các công trình trên là tiền đề cơ sở nhằm định hướng cho việc tiếp cận, giải mã các chính sách liên quan Chương trình mục tiêu Quốc gia về NTM sẽ tác động ra sao tới các hoạt động đời sống văn hóa trong tiến trình xây dựng NTM ở TP. Ngoài ra, các nguồn tài liệu giúp đề tài có khung tiếp cận từ khung lý thuyết đến phương pháp cụ thể: tiếp cận hệ thống, cộng đồng, vùng miền, lịch sử cụ thể, đặc biệt là lý thuyết chức năng-cấu trúc và biến đổi của các hành vi văn hoá ở xã hội nông thôn trong quá trình chuyển đổi từ cũ sang mới khi chịu tác động của Chương trình mục tiêu quốc gia về NTM. Chủ trương, chính sách liên quan đến Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Đảng Cộng Sản Việt Nam đã chỉ ra vai trò, vị trí của văn hóa đối với việc xây dựng NTM trong tầm nhìn 2020: Thực hiện tốt các chính sách phát triển văn hoá, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và nâng cao đời sống người dân trên địa bàn nông thôn… giữ gìn và phát huy truyền thống, tập quán tốt đẹp của làng quê Việt Nam (Đảng Cộng Sản Việt Nam, 2016, tr. Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 05 tháng 8 năm 2008 cũng khẳng định: Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường (Ban chấp hành Trung ương, Phần Mục tiêu, đoạn 1).

13 Thủ tướng chính phủ ban hành Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2015 “Về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới”. Đây được xem là văn bản pháp lý chính thức lần đầu tiên cụ thể hóa cách hiểu về “nông thôn mới” mang tính chính thống của Nhà nước Việt Nam, cũng như đặt ra việc: “thí điểm xây dựng mô hình nông thôn mới trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa” (Phần Quyết định, Điều 1). Theo tinh thần đó, Bộ tiêu chí là căn cứ để xây dựng nội dung Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM; chỉ đạo thí điểm xây dựng mô hình NTM trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa: kiểm tra, đánh giá công nhận xã, huyện, tỉnh đạt NTM, có thể hiểu “nông thôn mới” là nông thôn đạt được trọn vẹn Bộ tiêu chí quốc gia. Tiếp tục nâng chất việc xây dựng NTM, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1600/QĐ-TTg, ngày 16 tháng 8 năm 2016, phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2016 - 2020.

Mục tiêu đặt ra là xây dựng nông thôn mới: Xây dựng nông thôn mới để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân; có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phù hợp; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn phát triển nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị; xã hội nông thôn dân chủ, bình đẳng, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; quốc phòng và an ninh, trật tự được giữ vững. Xuất phát từ quan điểm trên của Đảng và Chính phủ, Đảng bộ và Chính quyền TP.HCM đã ban hành Quyết định số 10/2009/QĐ ngày 20 tháng 01 năm 2009 về “Chương trình hành động của Thành ủy về nông nghiệp, nông dân, nông thôn theo Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05 tháng 8 năm 2008 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X”, thông qua chương trình hành động đã có những chỉ đạo kịp thời đến các Sở-Ngành triển khai thực hiện. Mục tiêu tổng quát của chương trình chỉ ra: Hướng tới xây dựng và phát triển nông nghiệp Thành phố theo hướng hiện đại, bền vững, có năng suất, chất lượng, hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao, phù hợp với đặc thù nông nghiệp của một đô thị lớn và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; củng cố liên minh công nhân-nông dân-trí thức vững mạnh, có trình độ, 14 bản lĩnh chính trị để làm chủ NTM, đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần ngày càng được nâng cao, khoảng cách mức sống giữa nội thành và ngoại thành giảm (Phần Mục tiêu – nhiệm vụ).HCM ngày 27 tháng 5 năm 2014 ban hành Quyết định số 2598/QĐ- UBND về “Bộ tiêu chí về NTM theo đặc thù vùng nông thôn TP. Quyết định này ban hành những tiêu chí đặc thù của một đô thị đặc biệt, lấy cơ cấu nông nghiệp hiện đại làm nền tảng, đồng thời ban hành những quy định xét công nhận và công bố huyện, xã đạt chuẩn NTM trên địa bàn TP.

Nhằm tổng kết sau 30 năm đổi mới, Viện nghiên cứu phát triển TP.HCM tổ chức hội thảo về “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn TP.HCM sau 30 năm đổi mới”. Nội dung cuộc hội thảo tập trung vào thực trạng được và mất của nông thôn Thành phố, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mô hình phát triển, chất lượng cuộc sống, mức sống, xoá đói giảm nghèo… trong đó có một số vài bài viết của Thái Quốc Dân, Trần Văn Thận, đã đi sâu phân tích thực trạng, tình hình thực hiện và kinh nghiệm sau gần năm năm thực hiện NTM trên địa bàn Thành phố của 05 huyện ngoại thành (Viện nghiên cứu phát triển TP. Đây là tư liệu thứ cấp được các nhà nghiên cứu và quản lý kiểm chứng khi thực hiện xây dựng NTM, tiện cho việc so sánh-đối chiếu, kiểm chứng chính sách về “đời sống văn hoá vật chất và tinh thần”: chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu nhập, mức sống cá nhân-gia đình, tiện ích cuộc sống, an sinh xã hội, môi trường sinh thái nông thôn Thành phố. Căn cứ các Chương trình của Trung ương và đặc thù của Thành phố - nông thôn vùng ven đô thị đặc biệt, Thành ủy, Hội đồng nhân dân, UBND Thành phố, Ban Chỉ đạo Chương trình xây dựng NTM Thành phố, trong từng thời gian đã có các văn bản chỉ đạo, triển khai, sơ - tổng kết.

Ngoài ra, từ thực tế nông thôn vùng ven đô thị đặc biệt, sau khi lấy ý kiến của các địa phương, các Sở ngành, đoàn thể, hiện nay Thành phố đã ban hành Bộ tiêu chí về NTM theo đặc thù vùng nông thôn TP. Quyết định 6182/QĐ-UBND ngày 24 tháng 11 năm 2016 của UBND TP.HCM về Bộ tiêu chí về xây dựng nông thôn mới theo đặc thù vùng nông thôn Thành phố Hồ Chí Minh, giai đoạn 2016 – 2020 không ngừng củng cố và nâng chất toàn diện các tiêu chí xây dựng NTM trên địa bàn Thành phố đi vào thực chất và bền vững (Phần Quyết định). 15 Ban chỉ đạo của Thành uỷ về Chương trình xây dựng nông thôn mới với Báo cáo số 200/BC-BCĐTUVCTXDNTM sơ kết 03 năm thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia trên địa bàn Thành phố về xây dựng NTM (2016-2018) ngày 29 tháng 11 năm 2018. Nội dung đánh giá một cách toàn diện quá trình thực hiện từ cấp Trung ương triển khai, Thành phố quán triệt tới từng xã, ấp, gia đình thông qua từng chương trình hành động cụ thể; báo cáo với các số liệu thống kê sống động, mô tả được kết quả ráo riết thực hiện Chương trình với từng tiêu chí trong tổng thể 19 tiêu chí được ban hành của Thủ tướng Chính phủ.

Chính nhờ có sự chỉ đạo của Đảng bộ và UBND TP.HCM mà trong suốt những năm qua chương trình xây dựng NTM đã được triển khai đồng bộ trên tất cả các huyện ngoại thành của TP.HCM và đã đạt nhiều kết quả khả quan. Những tài liệu văn bản về chủ trương, chính sách thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng NTM trên địa bàn cả nước và TP.