Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ VÀ TỔNG QUAN VỀ LÀNG DỆT HỒI QUAN, XÃ TƯƠNG GIANG, THỊ XÃ TỪ SƠN, TỈNH BẮC NINH 1. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng nghề 1.1 Khái niệm nghề thủ công truyền thống Theo từ điển tiếng Việt: “Nghề là việc làm chuyên môn đề sống” [15, tr. Từ khái niệm trên có thể hiểu, nghề chính là sự chuyên môn hoá về một lĩnh vực nhất định, có thể sản xuất các sản phẩm theo chất liệu khác nhau và kinh doanh các mặt hàng đó trên thị trường nhằm đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng ở mọi thời đại. Nghề thủ công truyền thống là nghề sản xuất hoàn toàn hay một phần bằng chân tay những vật dụng trang trí, tiêu dùng, đòi hỏi các kỹ năng tay chân và kỹ năng nghệ thuật, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thường áp dụng trong sản xuất hàng hóa quy mô nhỏ.
Nghề thủ công thường được chia thành các lĩnh vực: văn hóa tinh thần; sản xuất, chế biến hàng tiêu dùng; chế biến lương thực thực phẩm… Ở Việt Nam nghề thủ công và làng nghề truyền thống có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau. Từ nghề thủ công đã góp phần hình thành nên những làng nghề truyền thống với những nghề nổi tiếng đã đi vào lịch sử, góp phần hình thành bản sắc văn hóa Việt.2 Khái niệm làng nghề Bàn về khái niệm làng nghề, có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra các quan niệm khác nhau: Theo Giáo sư Trần Quốc Vượng thì “làng nghề là một làng tuy vẫn còn trồng trọt theo lối tiểu nông và chăn nuôi nhưng cũng có một số nghề phụ khác như đan lát, gốm sứ, làm tương. song đã nổi trội một nghề cổ truyền, tinh xảo với một tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp, có phường 8 (cơ cấu tổ chức), có ông trùm, ông cả. cùng một số thợ và phó nhỏ, đã chuyên tâm, có quy trình công nghệ nhất định “sinh ư nghệ, tử ư nghệ”, “nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, sống chủ yếu được bằng nghề đó và sản xuất ra những mặt hàng thủ công, những mặt hàng này đã có tính mỹ nghệ, đã trở thành sản phẩm hàng và có quan hệ tiếp thị với một thị trường là vùng rộng xung quanh và với thị trường đô thị và tiến tới mở rộng ra cả nước rồi có thể xuất khẩu ra cả nước ngoài” [28, tr.
Theo tác giả Lưu Tuyết Vân: “Làng nghề là một làng có nghề tiểu thủ công đã từng tồn tại trong lịch sử hoặc một thời gian nhất định, có sản phẩm hàng hoá nổi tiếng hoặc có khối lượng hàng hoá lớn có vai trò nhất định đối với thị trường trong nước và quốc tế, có số đông người trong làng cùng làm một hoặc nhiều nghề, dân làng sống chủ yếu bằng các nghề đó. Còn các làng nghề truyền thống trước hết phải là một làng nghề, nhưng phải có lịch sử tồn tại lâu dài, đến nay vẫn sản xuất một hoặc nhiều mặt hàng có giá trị trên thị trường trong nước và quốc tế” [27,tr. Tác giả Phạm Côn Sơn trong cuốn Làng nghề truyền thống Việt Nam cho rằng: “Làng nghề là một đơn vị hành chính cổ xưa mà cũng có nghĩa là nơi quần cư đông người, sinh hoạt có tổ chức, kỉ cương tập quán riêng theo nghĩa rộng. Làng nghề không những là làng sống chuyên nghề mà cũng hàm ý là những người cùng nghề sống hợp quần để phát triển công ăn việc làm.
Cơ sở vững chắc của các làng nghề là sự vừa làm ăn tập thể, vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các cá biệt của địa phương [20,tr11]. Tác giả Trương Thị Minh Hằng đưa ra quan niệm về làng nghề như sau: “Làng nghề gắn liền với các vùng nông nghiệp và người nông dân làm nghề thủ công để giải quyết hợp lý sức lao động dư thừa được cơ cấu theo đặc trưng nông nghiệp là mùa vụ… một làng có nghề, đời sống của người dân ổn định và được nâng cao so với các làng thuần nông. Nghề thủ công từ vị trí chỉ là nghề phụ được tổ chức và thực thi vào những khi nông nhàn, rồi về sau nhiều nghề tư thành nguồn thu nhập chính của làng… Ở một góc độ nào đó, làng nghề còn mang tính chất 9 của một làng buôn” [9,tr. Chính vì vậy văn hóa nghề cũng mang đậm sắc thái nông nghiệp của các cư dân bản địa.
Giá trị văn hóa làng nghề thể hiện rõ nhất trong diện mạo kinh tế làng xã. Thông qua các mối giao lưu, trao đổi và buôn bán sản phẩm, tầm nhìn và tri thức của người dân được mở rộng. Người thợ thủ công có tay nghề cao được cả xã hội trọng vọng. Trong xã hội phong kiến xưa, trừ các làng có người đỗ đạt cao, các làng được coi là thành danh và nổi tiếng trong thiên hạ phần lớn là làng nghề.
Như vậy đã có nhiều nghiên cứu đưa ra khái niệm về làng nghề và làng nghề truyền thống, mặc dù ở góc độ nào đó, nội hàm của các khái niệm có thể khác nhau nhưng về cơ bản đều có tính tương đồng trên một số nhận định cơ bản như sau: 1/Làng nghề và làng nghề cổ truyền; 2/Nghề thủ công phải nuôi sống dân cư hoặc một bộ phận dân cư của cộng đồng làng; 3/Sản xuất ra các sản phẩm thủ công (nổi tiếng ở trong và ngoài nước); 4/Có đội ngũ thợ thủ công chuyên nghiệp hoặc bán chuyên nghiệp làm nghề; 5/Có bí quyết và quy trình làm nghề nhất định; 6/Sản phẩm của làng nghề là sản phẩm tiêu biểu của vùng miền. Theo thông tư số 116/2006/TT-BNN ngày 18 tháng 2 năm 2006 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, trang 108 quy định rõ tiêu chí, thủ tục về việc công nhận làng nghề truyền thống, làng nghề, nghề truyền thống: 1/Có tối thiểu 30% số hộ hoặc 50% số lao động làm nghề; 2/Có tỷ trọng sản xuất từ ngành nghề công nghiệp, xây dựng, tiểu thủ công nghiệp tối thiệu 50% tổng giá trị sản xuất của làng trong năm; 3/Hoạt động kinh doanh ổn định, tối thiểu 02 năm liền tính đến thời điểm công nhận; 4/Chấp hành tốt các đường lối chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước, các quy định của chính quyền địa phương; 5/Tiêu chí công nhận làng nghề truyền thống: làng nghề truyền thống phải đạt các tiêu chí công nhận làng nghề theo quy định và có tối thiểu 30% số hộ hoặc 50% số lao động làm nghề truyền thống. Khái niệm biến đổi văn hoá Ở nước ta trong thời gian gần đây đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về biến đổi văn hóa và các quan niệm về biến đổi văn hóa của các nhà nghiên cứu. Theo Nguyễn Quang Lê, “biến đổi tức là sự thay đổi so với cái gốc trước của nó” [14,tr.
Tác giả Bùi Xuân Đính thì cho rằng “Biến đổi là những thay đổi của một hiện tượng, sự vật so với thời điểm ban đầu, do những nguyên nhân khác nhau, được hiểu theo hai nghĩa: Biến đổi vĩ mô là những thay đổi diễn ra trên phạm vi không gian rộng lớn và trong khoảng thời gian dài. Biến đổi vi mô là những biến đổi nhỏ, diễn ra trong thời gian ngắn, được tạo ra từ một lĩnh vực nào đó của đời sống và sức biến đổi của nó nhìn chung không lớn, phạm vi không gian hẹp” [5, tr. Mặc dù có những quan niệm về biến đổi văn hóa khác nhau, song điểm chung các tác giả đều cho rằng biến đổi văn hóa là quy luật vận động của tất cả các xã hội.Biến đổi văn hóa là một quy luật trong phát triển của văn hóa. Bất kỳ một xã hội nào hay bất cứ một nền văn hóa nào, cho dù có bảo thủ và truyền thống đến đâu đi chăng nữa, cũng luôn luôn biến đổi.
Và sự biến đổi của văn hóa trong trong xã hội hiện đại ngày nay càng rõ hơn, nhanh hơn. Khái niệm biến đổi văn hoá làng nghề Biến đổi văn hóa làng nghề là quá trình biến đổi các thành tố văn hóa làng và văn hóa nghề trên cả hai phương diện văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể dưới tác động của quá trình CNH, HĐH, đô thị hóa nông thôn. Sự biến đổi này có thể dẫn đến một hệ quả tất yếu: có những làng nghề tồn tại và phát triển trong nền kinh tế thị trường, cũng có những làng nghề do không thích ứng được với những điều kiện mới, nghề của làng sẽ bị mai một, thậm chí không tồn tại hoặc chuyển sang một nghề khác thích hợp hơn. Nhìn chung, trong xu thế phát triển hiện nay các làng nghề truyền thống đều có những biến đổi rõ rệt, thậm chí có những làng nghề còn có bước phát triển vượt trội hơn so với những giai đoạn trước đó.
Biến đổi văn hóa làng nghề ở một góc độ nào đó là một biểu hiện của yếu tố tích cực đến đời sống cộng đồng làng 11 nghề (đời sống kinh tế người dân được nâng cao, di tích lịch sử văn hóa trong làng được tu bổ khang trang hơn, nhà cửa được xây dựng mới, chuyên môn hóa trong sản xuất…). Tuy nhiên, bên cạnh những yếu tố tích cực cũng có những mặt hạn chế ảnh hưởng đến nét văn hóa truyền thống như: mối quan hệ ứng xử giữa cộng đồng cư dân làng và xuất phát từ yếu tố thương mại trong buôn bán các sản phẩm hàng hóa của làng nghề… 1. Cơ sở lý thuyết về biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống 1. Biến đổi văn hóa Biến đổi văn hóa là vấn đề được các nhà nghiên cứu văn hóa trên thế giới quan tâm và đề cập đến khá sớm như thuyết Tiến hóa văn hóa của E.Taylor (1891) và của L.Morgan (1877); thuyết truyền bá văn hóa (đại diện là G.); thuyết vùng văn hóa đại diện là C.Kroeber 1925…thuyết Tiếp biến văn hóa (đại diện là Redfield 1934 và Broom 1954…); thuyết chức năng đại diện là Brown 1952, Malinowski 1944… Dưới đây luận án điểm lại một vài luận điểm chính của các nhà nghiên cứu về biến đổi văn hóa.
Thuyết tiến hóa ra đời vào cuối thế kỷ XIX với dại diện là L. Luận điểm của thuyết này cho rằng sự phát triển của các nền văn hóa là xu hướng chính của lịch sử loài người, điều này là tất yếu, các dữ kiện của nó có thể sắp xếp vào một trật tự xác định, mà không thể làm khác được; mọi sự khác biệt về văn hóa chỉ là sự chênh lệch trên bậc thang tiến hóa; các xã hội phương Tây ở các bậc thang trên cùng, được coi là văn minh, còn các xã hội ngoài phương Tây bị coi là man rợ.