Luận Án Tiến Sĩ Về Biến Đổi Không Gian Làng Đồng Kỵ Từ Kỵ Bắc Ninh

Phân tích toàn diện Biến Đổi Không Gian Làng Đồng Kỵ: Nghiên Cứu Nhân Học Từ ..., đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành

• Tác giả: Chu Thu Hường
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Sửu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Biến Đổi Không Gian Làng Đồng Kỵ: Nghiên Cứu Nhân Học Từ Kỵ Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1.2. Không gian và sự phân loại không gian
• 1.3. Kiến tạo không gian, không gian và thời gian
• 1.4. Không gian - nơi chốn, biểu tượng
• 1.5. Phân loại không gian
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN LÀNG ĐỒNG KỲ TRUYỀN THỐNG
• 2.1. Vị trí và những thay đổi hành chính
• 2.2. Một số đặc trưng kinh tế - văn hóa - xã hội
• 2.3. Một số không gian truyền thống của làng
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI KHÔNG GIAN CƯ TRÚ
• 3.1. Sự hình thành một cấu trúc không gian cư trú mới
• 3.2. Biến đổi trong các khu cư trú truyền thống
• 3.3. Biến đổi lối sống trong không gian cư trú
• 3.4. Bảo lưu, phục hồi các phong tục
• 3.5. Vấn đề dân nhập cư và mâu thuẫn trong làng
• 4. CHƯƠNG 4: BIẾN ĐỔI KHÔNG GIAN SẢN XUẤT
• 4.1. Biến đổi cơ cấu không gian sản xuất
• 4.2. Sự hình thành khu sản xuất mới
• 4.3. Sự thu hẹp khu canh tác nông nghiệp
• 4.4. Biến đổi trong các khu sản xuất
• 4.5. Biến đổi trong khu sản xuất nông nghiệp
• 4.6. Biến đổi trong khu sản xuất và thương mại đồ gỗ
• 4.7. Biến đổi các thực hành trong không gian sản xuất
• 4.8. Biến đổi thực hành trong khu sản xuất nông nghiệp
• 4.9. Biến đổi thực hành trong khu sản xuất đồ gỗ
• 5. CHƯƠNG 5: BIẾN ĐỔI KHÔNG GIAN THIÊNG
• 5.1. Biến đổi trong cấu trúc không gian thiêng
• 5.2. Giải thiêng những địa điểm thiêng
• 5.3. Tôn tạo khu kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng truyền thống
• 5.4. Nhận diện các đợt trùng tu tại khu kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng truyền thống
• 5.5. Những biến đổi về quy mô, kiến trúc, cảnh quan
• 5.6. Biến đổi thực hành tín ngưỡng
• 5.7. Biến đổi đời sống lễ hội và nghi lễ
• 5.8. Thành hoàng làng Đồng Kỳ trong thực hành nghỉ lễ tín ngưỡng
• 6. CHƯƠNG 6: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BIẾN ĐỔI KHÔNG GIAN LÀNG ĐỒNG KỲ
• 6.1. Biến đổi cấu trúc không gian làng
• 6.2. Sự chuyển đổi công sang tư trong không gian
• 6.3. Vai trò của nhà nước và cộng đồng làng
• 6.4. Vai trò của cộng đồng làng
• 6.5. Một số xu hướng, hệ quả của biến đổi
• 6.6. Một số hệ quả của biến đổi không gian
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về biến đổi không gian làng Đồng Kỵ

Biến đổi không gian làng Đồng Kỵ là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu nhân học, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa tại Bắc Ninh. Làng Đồng Kỵ, nổi tiếng với nghề sản xuất đồ gỗ, đã trải qua nhiều biến đổi trong không gian cư trú, sản xuất và không gian thiêng. Những biến đổi này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc kinh tế mà còn thể hiện sự tương tác giữa nhà nước và cộng đồng. Theo Henri Lefebvre, không gian là sản phẩm xã hội, và sự biến đổi không gian là kết quả của các mối quan hệ xã hội phức tạp. Điều này cho thấy rằng, biến đổi không gian không chỉ là sự thay đổi vật lý mà còn là sự thay đổi trong cách mà con người cảm nhận và tương tác với không gian của họ.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu về biến đổi không gian làng Đồng Kỵ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của làng mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội. Trong bối cảnh hiện đại, việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến không gian sống và không gian sản xuất là rất cần thiết. Các chính sách của nhà nước, cùng với sự tham gia của cộng đồng, đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách thức tổ chức không gian. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống kinh tế mà còn tác động đến văn hóa và bản sắc của người dân nơi đây.

II. Đặc điểm văn hóa làng Đồng Kỵ

Văn hóa làng Đồng Kỵ được hình thành từ nhiều yếu tố, bao gồm lịch sử, truyền thống và các hoạt động sản xuất. Làng không chỉ nổi tiếng với nghề sản xuất đồ gỗ mà còn có những phong tục tập quán đặc sắc. Văn hóa làng thể hiện qua các lễ hội, nghi lễ và các hoạt động cộng đồng. Những yếu tố này không chỉ tạo nên bản sắc riêng cho làng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng. Theo nghiên cứu, sự biến đổi trong văn hóa làng không chỉ là sự thay đổi trong các hoạt động truyền thống mà còn là sự thích ứng với các yếu tố bên ngoài như đô thị hóa và toàn cầu hóa. Điều này cho thấy rằng, di sản văn hóa không chỉ cần được bảo tồn mà còn cần được phát triển để phù hợp với bối cảnh hiện đại.

2.1. Các phong tục tập quán

Phong tục tập quán của làng Đồng Kỵ rất phong phú và đa dạng. Các lễ hội truyền thống như lễ hội làng, lễ hội cầu an không chỉ là dịp để người dân sum họp mà còn là cơ hội để thể hiện bản sắc văn hóa. Những phong tục này thường gắn liền với các hoạt động sản xuất và sinh hoạt hàng ngày. Sự biến đổi trong các phong tục tập quán cũng phản ánh sự thay đổi trong không gian sống và không gian thiêng. Việc bảo tồn và phát huy các phong tục tập quán là rất quan trọng để giữ gìn bản sắc văn hóa của làng trong bối cảnh hiện đại.

III. Biến đổi không gian cư trú

Biến đổi không gian cư trú tại làng Đồng Kỵ diễn ra mạnh mẽ trong những năm gần đây. Sự gia tăng dân số và nhu cầu về nhà ở đã dẫn đến việc xây dựng nhiều khu dân cư mới. Điều này không chỉ làm thay đổi không gian sống mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc xã hội của làng. Theo thống kê, số lượng hộ gia đình tại làng đã tăng lên đáng kể, kéo theo sự thay đổi trong cách thức tổ chức không gian. Những thay đổi này cũng phản ánh sự chuyển mình của làng trong bối cảnh đô thị hóa. Việc nghiên cứu sự biến đổi này giúp hiểu rõ hơn về cách mà người dân thích ứng với những thay đổi trong môi trường sống của họ.

3.1. Sự hình thành các khu cư trú mới

Sự hình thành các khu cư trú mới tại làng Đồng Kỵ không chỉ đơn thuần là việc xây dựng nhà ở mà còn là sự thay đổi trong cách tổ chức không gian. Các khu cư trú mới thường được thiết kế hiện đại, đáp ứng nhu cầu của người dân trong bối cảnh đô thị hóa. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra nhiều thách thức, như việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Nghiên cứu về sự hình thành các khu cư trú mới giúp nhận diện được những xu hướng biến đổi trong không gian cư trú và cách mà người dân tương tác với không gian sống của họ.

IV. Biến đổi không gian sản xuất

Biến đổi không gian sản xuất tại làng Đồng Kỵ đã diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là trong ngành sản xuất đồ gỗ. Sự chuyển mình từ sản xuất thủ công sang sản xuất công nghiệp đã tạo ra những thay đổi lớn trong không gian sản xuất. Các xưởng sản xuất mới được hình thành, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng kéo theo những vấn đề như ô nhiễm môi trường và sự thay đổi trong đời sống của người dân. Việc nghiên cứu sự biến đổi trong không gian sản xuất không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển kinh tế mà còn về những tác động xã hội đi kèm.

4.1. Sự chuyển đổi từ sản xuất thủ công sang công nghiệp

Sự chuyển đổi từ sản xuất thủ công sang sản xuất công nghiệp tại làng Đồng Kỵ đã tạo ra những thay đổi lớn trong không gian sản xuất. Các xưởng sản xuất hiện đại được xây dựng, sử dụng công nghệ tiên tiến để nâng cao năng suất. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức cho người dân, như việc mất đi các nghề truyền thống và sự thay đổi trong cách thức làm việc. Nghiên cứu về sự chuyển đổi này giúp nhận diện được những xu hướng mới trong sản xuất và cách mà người dân thích ứng với những thay đổi này.

V. Biến đổi không gian thiêng

Không gian thiêng tại làng Đồng Kỵ cũng đã trải qua nhiều biến đổi trong bối cảnh hiện đại. Các địa điểm thờ cúng, lễ hội truyền thống đã được bảo tồn và phát huy, nhưng cũng có những thay đổi để phù hợp với nhu cầu của người dân. Sự biến đổi này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong không gian thiêng mà còn thể hiện sự tương tác giữa các yếu tố văn hóa và xã hội. Việc nghiên cứu về không gian thiêng giúp hiểu rõ hơn về vai trò của tín ngưỡng trong đời sống của người dân và cách mà họ duy trì các giá trị văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa

Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trong không gian thiêng là rất quan trọng để giữ gìn bản sắc của làng Đồng Kỵ. Các lễ hội, nghi lễ truyền thống không chỉ là dịp để người dân sum họp mà còn là cơ hội để thể hiện bản sắc văn hóa. Sự biến đổi trong không gian thiêng cũng phản ánh sự thay đổi trong cách mà người dân tương tác với các giá trị văn hóa. Nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa giúp nhận diện được những xu hướng mới trong việc duy trì bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Nhân học của tác giả Chu Thu Hường tập trung nghiên cứu sự biến đổi không gian tại làng Đồng Kỵ (thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa từ sau thời kỳ Đổi mới.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Nghiên cứu về làng xã vùng đồng bằng sông Hồng từ sau năm 1986 đã thu hút nhiều ngành khoa học tham gia. Tuy nhiên, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận theo hướng lịch sử làng, các thiết chế quan phương/phi quan phương, hoặc tập trung phân tích bản chất nông dân dưới góc độ kinh tế - xã hội. Khi tiếp cận không gian làng, phần lớn các nghiên cứu mới dừng lại ở việc khảo sát bề mặt vật thể, kiến trúc cảnh quan thuần túy mà chưa phân tích sâu sắc các mối quan hệ xã hội ẩn chìm bên trong, cũng như cách thức con người kiến tạo và tái kiến tạo không gian sống. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách kết hợp tiếp cận nhân học không gian với khung phân tích quan hệ tương tác giữa Nhà nước và xã hội.
• Mục tiêu nghiên cứu: Luận án phân tích sự biến đổi không gian ở một làng cụ thể ở khu vực đồng bằng sông Hồng, qua đó lý giải sự biến đổi này trong mối quan hệ giữa Nhà nước và xã hội trong tiến trình kiến tạo không gian.
• Câu hỏi nghiên cứu: Văn bản xác định 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:
  • (i) Các không gian làng đã biến đổi như thế nào?
  • (ii) Nguyên nhân hay động năng của sự biến đổi là gì?
  • (iii) Biến đổi không gian làng nên được lý giải như thế nào trong mối quan hệ nhà nước và xã hội?
• Đối tượng nghiên cứu: Sự biến đổi không gian làng Đồng Kỵ trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa ở tỉnh Bắc Ninh nói riêng và vùng đồng bằng sông Hồng nói chung, tập trung vào ba loại hình không gian: không gian cư trú, không gian sản xuất và không gian thiêng.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi không gian: Địa bàn làng Đồng Kỵ (nay là phường Đồng Kỵ, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), tập trung vào 3 phân khu không gian: cư trú, sản xuất và thiêng.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2020 (tác giả nhấn mạnh mốc 1986 mang tính tương đối trong tiến trình chuyển đổi).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc theo 4 nhóm chủ đề chính:

1. Lý thuyết không gian và phân loại không gian

• Lý thuyết kiến tạo không gian (Production of Space): Luận án điểm lại lý thuyết của Henri Lefebvre (1991) với mô hình bộ ba không gian xã hội: không gian nhận thức (perceived space), không gian hình thành (conceived space) và không gian sống (lived space). Không gian được xem là sản phẩm xã hội, gắn liền với thời gian và thực hành hàng ngày (Mike Crang, 2000; Trần Quang, 2013; Nguyễn Văn Chính, 2020). Tác giả Vũ Văn Quân (2009) vận dụng khái niệm "không gian lịch sử - văn hóa" để phân tích các lớp lịch sử đô thị, kế thừa các hướng tiếp cận của Nguyễn Đức Nghinh (1982) và Phan Đại Doãn (2007).
• Không gian nơi chốn và biểu tượng quyền lực: Georges Condominas (1997/2007) gắn không gian xã hội với thời gian sinh thái và quan hệ tộc người; Lê Quang Bình và nhóm nghiên cứu Viện iSEE (2008) phân biệt space và place dựa trên cảm nhận, trải nghiệm; Trần Quốc Vượng (2005) đề xuất khái niệm "không gian địa - văn hóa"; Pierre Bourdieu (1989) phân tích không gian xã hội và biểu tượng quyền lực (Social space and symbolic power).
• Phân loại không gian và cặp phạm trù công - tư: Nguyễn Văn Sửu (2011) phân chia thành không gian vật thể, không gian tưởng tượng và không gian sống, đồng thời đưa ra 4 nguyên tắc phân tích không gian. Về không gian công cộng, luận án điểm lại luận điểm của Emmanuel Kant (1784), Jürgen Habermas (Trần Hữu Quang, 2014), Sandra Kürten (2008) và Michael Di Gregorio (2008) về sự thương lượng liên tục giữa nhà nước và xã hội trong không gian công cộng Hà Nội. Lisa Drummond (2000) chỉ ra tính chất ranh giới lỏng (fluid boundary) giữa không gian công và không gian tư tại Việt Nam. Về không gian thiêng, các nghiên cứu của Phạm Quỳnh Phương (2010), Đỗ Quang Hưng (2010), Nguyễn Công Thảo (2008) và Léopold Cadière (2003) xem tính thiêng như một sự kiến tạo xã hội có thể biến đổi qua các bối cảnh cụ thể.

2. Nghiên cứu làng Việt và sự biến đổi không gian làng

• Lịch sử và cấu trúc làng: Các công trình địa lý nhân văn của Pierre Gourou (2003); nghiên cứu của Vũ Quốc Thúc (1958), Nguyễn Hồng Phong (1958/1967), Toan Ánh (1969); kỷ yếu Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (Viện Sử học, 1978); nghiên cứu dân tộc học của Từ Chi (1983, 2003) về cảnh quan đồng bằng và "biển tiểu nông tư hữu"; Phan Đại Doãn (2001, 2007) về tính tự trị, đa nguyên; Hà Văn Tấn (2005) nhìn nhận làng là cấu trúc động với các mối quan hệ siêu làng; John Kleinen (1990/2006) phân tích sự can thiệp của Nhà nước và phản ứng nội tại ở "làng Tơ".
• Biến đổi cấu trúc làng trước đô thị hóa: Nguyễn Hải Kế (2006) cảnh báo xu hướng thi vị hóa làng cổ và bi kịch hóa đô thị hóa; Hoàng Đình Tuấn (2000), Phạm Hùng Cường (2001) phân tích sự manh mún hạ tầng và biến mất di sản; Danielle Labbé (2011) và Sylvie Fanchette (2018) nghiên cứu sự hình thành các khu đô thị mới và sự đứt gãy giữa làng với phố; Trần Thị Hồng Yến (2003/2013) chỉ ra tình trạng mất cân bằng sinh thái và ô nhiễm môi trường làng nghề.

3. Tranh luận về chủ thể làng và quan hệ Nhà nước - Xã hội

• Tranh luận về bản chất nông dân giữa luận điểm "người nông dân duy tình" của James Scott (1976), "người nông dân duy lý" của Samuel Popkin (1979), quan điểm dung hòa về "chính trị hàng ngày" của Benedict Kerkvliet (2005, 2018) và tính chất "đa-zi-năng" của nông dân trong nghiên cứu của Lâm Minh Châu (2017).
• Luận điểm "sáng tạo truyền thống" của Eric Hobsbawm (2011), được Lương Văn Hy và Trương Huyền Chi (2012) vận dụng để chỉ ra quá trình thương thảo giữa Nhà nước và cộng đồng làng trong việc tái cấu trúc lễ hội và nghi lễ tín ngưỡng.

4. Các nghiên cứu về địa bàn làng Đồng Kỵ

Luận án kế thừa tư liệu khảo cứu của EFEO và Phạm Xuân Lộc (1920); các nghiên cứu nghi lễ, lễ hội của Đặng Văn Lung (1984), Từ Chi (2003), Huê-Tâm Ho Tai và Lê Hồng Lý (2008); nghiên cứu biến đổi văn hóa của Lê Hồng Lý (2000), Nguyễn Thị Phương Châm (2009, 2019); vai trò tổ chức quan đám của Lương Hồng Quang (2019); lịch sử kinh tế xã hội của Nguyễn Văn Dũng (2013); nghề thủ công đồ gỗ của Nguyễn Xuân Hoản (2007, 2014); chuỗi giá trị và chính sách thương mại gỗ của Tô Xuân Phúc (2012, 2018).

Khoảng trống mà luận án giải quyết: Tổng hợp và đặt toàn diện sự biến đổi của cả ba không gian (cư trú, sản xuất, thiêng) tại làng nghề Đồng Kỵ trong mối quan hệ tương tác hai chiều giữa Nhà nước và xã hội, xem không gian là một tiến trình xã hội được đồng kiến tạo.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

• Lý thuyết kiến tạo không gian: Tiếp thu luận điểm của Henri Lefebvre coi không gian là một sản phẩm xã hội, không tĩnh tại mà vận động theo thời gian thông qua các thực hành và trải nghiệm đời sống hàng ngày của cộng đồng.
• Khung tiếp cận quan hệ Nhà nước và Xã hội: Vận dụng khung phân tích của Ben Kerkvliet (2005) về tương tác mang tính đối thoại, thương lượng và chính trị hàng ngày giữa các cấp chính quyền và người dân.
• Hệ khái niệm công cụ: Định nghĩa và thao tác hóa các khái niệm: Không gian, Không gian làng, Không gian cư trú, Không gian sản xuất, Không gian thiêng, Đô thị hóa và công nghiệp hóa, Xã hội và Nhà nước.

2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp định tính của nhân học làm chủ đạo kết hợp các kỹ thuật liên ngành:

• Điền dã dân tộc học (2008 – 2020): Quá trình điền dã kéo dài hơn 10 năm qua nhiều đợt. Tác giả thực hiện quan sát tham gia sâu (ở cùng gia đình cán bộ văn hóa của làng, thuê trọ tại địa bàn, tham gia các hoạt động sản xuất, buôn bán gỗ, nghi lễ, lễ hội).
• Phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn phi cấu trúc, bán cấu trúc và lịch sử cuộc đời đối với nhiều nhóm chủ thể: cán bộ chính quyền xã/phường (đương chức và nghỉ hưu), thợ thủ công, chủ doanh nghiệp đồ gỗ, nông dân, lao động nhập cư làm thuê. Tác giả sử dụng kỹ thuật chọn mẫu "dắt dây" (snowball sampling), đặc biệt trong việc tiếp cận các hộ dân có đất nông nghiệp bị thu hồi hoặc tham gia khiếu kiện.
• Phương pháp liên ngành:
  • Sử dụng kỹ thuật đo vẽ, khảo sát kiến trúc - cảnh quan để phân tích cấu trúc ngõ xóm, mặt bằng công trình, sự đan xen giữa không gian cũ và mới.
  • Phân tích tài liệu thành văn: địa bạ chữ Hán thế kỷ XIX (Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I), bản đồ địa chính qua các thời kỳ (từ năm 1975), bản đồ quy hoạch phân lô đô thị (như khu đô thị Lovera Garden), các văn bản pháp lý, nghị quyết, báo cáo kinh tế - xã hội của địa phương.
  • Khảo sát nguồn tài liệu thứ cấp tại các thư viện chuyên ngành (Thư viện Quốc gia, Thư viện ĐHQGHN, Thư viện ĐH Kiến trúc, Viện Bảo tồn di tích, các viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về không gian, lịch sử làng Việt, quá trình đô thị hóa và lý thuyết quan hệ Nhà nước - Xã hội; xác lập khung khái niệm công cụ và trình bày chi tiết phương pháp điền dã dân tộc học cùng các kỹ thuật thu thập dữ liệu thực địa.

Chương 2: Nhận diện làng Đồng Kỵ truyền thống

Chương này tái hiện các đặc trưng địa lý, lịch sử hành chính và cấu trúc không gian truyền thống của làng Đồng Kỵ:

• Lịch sử hành chính: Qua các thời kỳ thuộc châu Cổ Pháp, huyện Đông Ngàn, tổng Nghĩa Lập; năm 1949 hợp nhất thành xã Đồng Quang; năm 1963 thuộc huyện Tiên Sơn (tỉnh Hà Bắc); năm 1999 thuộc huyện Từ Sơn (tỉnh Bắc Ninh); năm 2008 chính thức chuyển thành phường Đồng Kỵ thuộc thị xã Từ Sơn.
• Vị trí và tên gọi: Nằm bên hữu ngạn sông Ngũ Huyện Khê, cách Hà Nội 25 km về phía Đông Bắc. Tên Nôm là "làng Cời" (gắn với sự tích vớt củi thượng nguồn hoặc nghề gắp phân truyền thống).
• Đặc trưng kinh tế: Làng không thuần nông mà sớm kết hợp nông nghiệp, thủ công nghiệp và buôn bán lớn. Từng là làng nghề buôn trâu nổi tiếng khắp miền Bắc, cung cấp trâu bò từ miền núi phía Bắc, miền Trung về chợ Từ Sơn và xuất khẩu sang Hồng Kông qua đường sắt.
• Cấu trúc không gian truyền thống: Không gian cư trú dạng xóm ngõ khép kín, phân bố dọc các trục đường làng; không gian sản xuất gồm ruộng canh tác lúa (phân bổ công điền, tư điền theo địa bạ triều Nguyễn) xen kẽ nghề mộc dân dụng; không gian thiêng tập trung tại quần thể di tích đình - đền - chùa và các miếu xóm.

Tiêu chí	Đặc điểm làng Đồng Kỵ truyền thống
Vị trí - Địa bàn	Hữu ngạn sông Ngũ Huyện Khê; giáp Hương Mạc, Phù Khê, Trang Liệt, Tiến Bào, Mai Động
Địa giới hành chính	Tổng Nghĩa Lập $\rightarrow$ Xã Đồng Quang (Hà Bắc/Bắc Ninh) $\rightarrow$ Phường Đồng Kỵ (2008)
Cơ cấu kinh tế	Nông nghiệp trồng lúa + Nghề buôn (lái trâu liên tỉnh, xuất khẩu) + Nghề mộc thủ công
Cấu trúc không gian	3 phân khu rõ rệt: Khu dân cư xóm ngõ - Khu đồng ruộng canh tác - Khu quần thể kiến trúc thiêng

Chương 3: Biến đổi không gian cư trú

Chương 3 phân tích tiến trình đô thị hóa không gian ở của làng Đồng Kỵ:

• Hình thành cấu trúc cư trú mới: Chuyển đổi từ đơn vị làng xóm truyền thống sang các tổ dân phố thuộc phường; xuất hiện các dự án phân lô bán nền, khu đô thị mới (như Lovera Garden), hình thành các tuyến phố kinh doanh mặt đường lớn (tiêu biểu là đường Nguyễn Văn Cừ xây dựng sau năm 2003).
• Biến đổi khu cư trú truyền thống: Nhà ở cao tầng kiểu nhà ống đô thị mọc lên dày đặc, chèn ép các khuôn viên nhà truyền thống (nhà chính, nhà ngang, xưởng mộc gia đình); hệ thống đường ngõ được bê tông hóa, mật độ xây dựng tăng cao làm biến mất các khoảng sân vườn, ao hồ tự nhiên.
• Biến đổi lối sống và xung đột xã hội: Xuất hiện lối sống hiện đại hóa đan xen với việc phục hồi các tập quán truyền thống (hội đồng niên, lễ mừng thọ); sự gia tăng nhanh chóng của dòng người nhập cư, công nhân làm thuê từ các tỉnh miền núi phía Bắc dẫn đến tình trạng quá tải hạ tầng và làm nảy sinh các mâu thuẫn, khoảng cách xã hội trong làng.

Chương 4: Biến đổi không gian sản xuất

Chương 4 khảo sát sự chuyển dịch mang tính cấu trúc của không gian sinh kế:

• Sự thu hẹp đất canh tác: Phân tích quá trình thu hồi đất nông nghiệp phục vụ các dự án hạ tầng, công nghiệp và đô thị từ năm 2008 đến 2013, làm biến mất hầu hết các cánh đồng lúa truyền thống.
• Sự hình thành khu sản xuất - thương mại đồ gỗ: Chuyển đổi mạnh mẽ sang sản xuất và kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ. Đất sản xuất chuyển từ phạm vi hộ gia đình ra các cụm công nghiệp tập trung, các dãy cửa hàng mặt phố và khu chợ gỗ ven sông Ngũ Huyện Khê.
• Thực hành sản xuất và chuỗi cung ứng: Hình thành chuỗi cung ứng gỗ phức tạp, đa dạng hóa chủng loại gỗ; biến đổi từ lao động thủ công truyền thống sang cơ giới hóa, sử dụng lượng lớn lao động thuê ngoài.
• Khủng hoảng và dịch chuyển sinh kế: Giai đoạn sau 2016 chứng kiến sự bấp bênh và suy giảm do phụ thuộc lớn vào thị trường xuất khẩu Trung Quốc, buộc nhiều hộ kinh doanh phải tìm kiếm các hướng chuyển đổi sinh kế mới ra bên ngoài ngành gỗ.

Chương 5: Biến đổi không gian thiêng

Chương 5 phân tích chiều kích văn hóa - tâm linh và quá trình "sáng tạo truyền thống":

• Biến đổi cấu trúc không gian thiêng: Diễn ra song song quá trình giải thiêng một số địa điểm (đất gò, ao đầm bị chuyển đổi mục đích sử dụng, chia lô làm cửa hàng) và quá trình tái thiêng hóa, mở rộng quy mô các công trình tín ngưỡng trọng yếu.
• Trùng tu và tôn tạo di tích: Nguồn tích lũy tài chính từ kinh tế đồ gỗ được cộng đồng làng tái đầu tư mạnh mẽ vào việc tôn tạo, mở rộng quần thể đình, chùa, đền và xây dựng thêm các hạng mục mới (như khu nhà truyền thống, nhà tạo soạn trên đất vườn đền), làm thay đổi quy mô, vật liệu và cảnh quan di tích gốc sau khi được xếp hạng.
• Biến đổi thực hành tín ngưỡng và lễ hội: Phục hồi và nâng tầm quy mô các nghi lễ truyền thống, nổi bật là lễ hội rước pháo Đồng Kỵ (với pháo mô hình, pháo thần tại đình Quan); sự thương thảo liên tục giữa cộng đồng dân làng và cơ quan quản lý văn hóa nhà nước xung quanh việc bảo tồn di tích và duy trì niềm tin đối với Thành hoàng làng.

Chương 6: Một số vấn đề về biến đổi không gian làng Đồng Kỵ

Chương tổng hợp và đúc kết các vấn đề lý luận từ thực tiễn địa bàn:

• Hình thức và bản chất biến đổi: Biến đổi mang tính cấu trúc sâu sắc và xu hướng chuyển đổi từ không gian công sang không gian tư (tư nhân hóa đất công, lấn chiếm không gian sinh hoạt chung).
• Vai trò của Nhà nước và cộng đồng làng: Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua quy hoạch hành chính, chuyển đổi thể chế (lên phường), ban hành chính sách thu hồi đất và quản lý di tích. Cộng đồng làng đóng vai trò chủ thể thích ứng linh hoạt, vừa chủ động chuyển đổi sinh kế, tự kiến tạo không gian sản xuất, vừa thực hiện các phản kháng hàng ngày hoặc thương lượng để bảo vệ lợi ích kinh tế và không gian tâm linh.
• Hệ quả tiêu cực của biến đổi không gian:
  • Căng thẳng đất đai: Giá đất tăng vọt biến đất làng thành "tấc đất tấc vàng", làm gia tăng tranh chấp, khiếu kiện đền bù giải tỏa và bất bình đẳng trong tiếp cận đất đai.
  • Thiếu hụt không gian công cộng: Mật độ xây dựng cao chèn ép không gian sinh hoạt cộng đồng, thiếu sân chơi cho trẻ em và nơi sinh hoạt cho người cao tuổi.
  • Ô nhiễm môi trường trầm trọng: Rác thải làng nghề không được xử lý; ô nhiễm bụi gỗ và tiếng ồn từ các xưởng mộc gia đình; sông Ngũ Huyện Khê bị bồi lấp, ô nhiễm nặng và suy giảm dòng chảy.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án làm phong phú hướng tiếp cận nhân học không gian tại Việt Nam khi chỉ ra không gian làng không phải là một thực thể tĩnh tại hay thuần túy địa lý, mà là một sản phẩm xã hội liên tục được kiến tạo và tái kiến tạo thông qua các thực hành hàng ngày của cư dân.
• Làm rõ mối quan hệ tương tác hai chiều, mang tính đối thoại và thương lượng giữa Nhà nước và cộng đồng làng trong việc phân chia, quản lý và sử dụng không gian; chứng minh rằng truyền thống và hiện đại hóa không loại trừ nhau mà cùng song hành ("hiện đại hóa" trở thành nguồn lực kinh tế để "truyền thống hóa" không gian thiêng).

2. Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh khảo tả dân tộc học chi tiết, hệ thống về làng Đồng Kỵ trong suốt hơn 30 năm Đổi mới, ghi nhận quá trình chuyển hóa từ một làng nghề truyền thống sang một "làng đô thị".
• Ghi nhận thực trạng biến động đất đai, cơ cấu lao động, chuỗi cung ứng nghề gỗ và những hệ lụy xã hội của quá trình đô thị hóa nông thôn tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Ninh.

3. Khuyến nghị và giải pháp rút ra từ luận án

• Hoạch định chính sách đất đai: Cần có cơ chế minh bạch và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp, hạn chế các xung đột xã hội kéo dài.
• Quy hoạch không gian và môi trường: Cần tách rời khu vực sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp gây ô nhiễm ra khỏi khu vực cư trú tập trung; có giải pháp cấp bách xử lý ô nhiễm bụi gỗ, rác thải và hồi sinh nguồn nước sông Ngũ Huyện Khê.
• Bảo tồn di tích và không gian công cộng: Kết hợp chặt chẽ giữa chuyên môn bảo tồn của Nhà nước với nguyện vọng văn hóa của cộng đồng làng, tránh việc tự phát phá vỡ cảnh quan di tích gốc; ưu tiên giữ gìn và quy hoạch thêm các quỹ đất cho không gian công cộng, cây xanh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu trường hợp chuyên sâu tại một làng nghề thủ công - thương nghiệp đặc thù có kinh tế phát triển mạnh ở vùng đồng bằng sông Hồng (làng Đồng Kỵ), do đó một số phát hiện về quy mô tích lũy vốn và mức độ đầu tư cho không gian thiêng có thể không mang tính đại diện cho các làng thuần nông nghèo. Luận án chủ yếu khảo sát không gian công cộng và bán công cộng của ba phân khu (cư trú, sản xuất, thiêng) mà chưa đi sâu chi tiết vào cấu trúc không gian nội thất mang tính riêng tư của từng hộ gia đình.
• Hướng nghiên cứu tiếp nối: So sánh đối sánh sự biến đổi không gian giữa làng nghề thủ công nghiệp và các làng thuần nông hoặc làng ven biển ở đồng bằng Bắc Bộ; theo dõi sâu hơn các chiến lược thích ứng sinh kế của cư dân làng Đồng Kỵ sau các biến động của thị trường thương mại gỗ quốc tế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là nguồn tư liệu hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Nhân học, Xã hội học, Văn hóa học, Sử học: Tham khảo khung lý thuyết kiến tạo không gian của Henri Lefebvre và phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học dài hạn kết hợp liên ngành (Chương 1 và Chương 6).
• Nhà nghiên cứu Kiến trúc, Quy hoạch đô thị và nông thôn: Khai thác các phân tích thực chứng về sự chuyển đổi hình thái cấu trúc xóm ngõ, chia lô đất nền và quá trình đô thị hóa tự phát tại làng ven đô (Chương 3 và Chương 4).
• Cơ quan quản lý nhà nước, người làm chính sách văn hóa và môi trường: Tham khảo các cứ liệu thực tế về công tác quản lý - trùng tu di tích lịch sử văn hóa, quản lý đất đai làng nghề và bài toán xử lý ô nhiễm môi trường nông thôn (Chương 5 và Chương 6).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia không gian làng Đồng Kỵ thành những loại hình cụ thể nào để khảo sát?

Tác giả phân chia không gian làng Đồng Kỵ thành 3 loại hình không gian chính:

1. Không gian cư trú: Toàn bộ cảnh quan, đường làng ngõ xóm, kiến trúc nhà ở truyền thống và hiện đại, các khu đô thị mới phân lô.
2. Không gian sản xuất: Khu vực đất canh tác nông nghiệp, các xưởng mộc gia đình, các cụm công nghiệp làng nghề, chuỗi cửa hàng kinh doanh đồ gỗ và chợ gỗ ven sông.
3. Không gian thiêng: Quần thể kiến trúc đình, đền, chùa, các miếu xóm và các địa điểm thực hành nghi lễ tín ngưỡng gắn với Thành hoàng làng.

2. Sự phát triển của nghề sản xuất và buôn bán đồ gỗ mỹ nghệ đã tác động như thế nào đến sự biến đổi không gian làng?

Kinh tế đồ gỗ đóng vai trò là động năng kinh tế then chốt chi phối biến đổi không gian:

• Biến đổi không gian cư trú thành các cơ sở kinh doanh, xưởng mộc, đẩy nhanh tốc độ xây dựng nhà ống cao tầng và hình thành các trục phố thương mại.
• Làm triệt tiêu dần không gian sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch đất đai sang các cụm tiểu thủ công nghiệp và chợ gỗ nguyên liệu.
• Tạo nguồn tích lũy tài chính dồi dào để cộng đồng dân làng đầu tư liên tục vào việc tôn tạo, mở rộng các công trình trong không gian thiêng.

3. Mối quan hệ giữa Nhà nước và cộng đồng làng được thể hiện như thế nào trong sự biến đổi không gian làng Đồng Kỵ?

Mối quan hệ này diễn ra dưới dạng tương tác hai chiều, đối thoại và thương lượng liên tục:

• Nhà nước thực hiện quy hoạch, hành chính hóa (chuyển đổi xã thành phường), ban hành quy định thu hồi đất và quản lý di tích.
• Cộng đồng làng vừa thích ứng linh hoạt với chính sách để phát triển kinh tế thị trường, vừa sử dụng các hình thức "chính trị hàng ngày", thương thảo hoặc phản kháng để bảo vệ quyền lợi đất đai và tự chủ trong việc duy trì, tái tạo không gian sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng.

4. Những hệ quả tiêu cực chính phát sinh từ quá trình đô thị hóa không gian tại Đồng Kỵ là gì?

Văn bản luận án chỉ rõ 3 hệ quả tiêu cực nổi bật:

• Căng thẳng đất đai: Giá đất tăng phi mã dẫn đến tranh chấp, mâu thuẫn trong thu hồi - bồi thường đất và phân hóa xã hội.
• Thiếu hụt không gian công cộng: Nhà cửa chen chúc làm thu hẹp không gian cây xanh, mặt nước và sân chơi cho cộng đồng.
• Ô nhiễm môi trường nghiêm trọng: Khối lượng rác thải lớn không được xử lý, ô nhiễm tiếng ồn, bụi gỗ từ hoạt động cưa xẻ mộc và sự suy thoái, bồi lấp nghiêm trọng của dòng sông Ngũ Huyện Khê.

5. Phương pháp nghiên cứu thực địa dân tộc học được tác giả triển khai ra sao?

Tác giả đã tiến hành điền dã dân tộc học dài hạn từ năm 2008 đến năm 2020:

• Thực hiện quan sát tham gia sâu thông qua việc cư trú tại nhà người dân địa phương và các khu nhà trọ.
• Phỏng vấn sâu đa dạng các nhóm chủ thể (từ cán bộ chính quyền đương nhiệm/nghỉ hưu, chủ doanh nghiệp, thợ thủ công đến công nhân làm thuê nhập cư) bằng phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc và lịch sử cuộc đời.
• Kết hợp thu thập tài liệu địa bạ Hán Nôm thế kỷ XIX, bản đồ địa chính từ 1975, hồ sơ di tích và thực hiện đo vẽ khảo sát kiến trúc thực địa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Chu Thu Hường là công trình nghiên cứu nhân học chuyên sâu về sự biến đổi không gian tại làng Đồng Kỵ trong tiến trình Đổi mới và đô thị hóa. Bằng cách kết hợp lý thuyết kiến tạo không gian của Henri Lefebvre với khung phân tích quan hệ Nhà nước - Xã hội của Ben Kerkvliet, luận án đã làm rõ sự chuyển đổi toàn diện trên cả ba chiều kích: không gian cư trú, không gian sản xuất và không gian thiêng. Công trình khẳng định sự biến đổi không gian làng là kết quả của sự đồng kiến tạo, thương thảo liên tục giữa sự can thiệp thể chế của Nhà nước và tính chủ động thích ứng, bảo lưu truyền thống của cộng đồng cư dân địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TONG QUAN TAI LIEU, CƠ SỞ LÝ THUYET VA PHUONG PHAP NGHIEN CUU 1. Tống quan tài liệu nghiên cứu Lang Việt là một chủ đề nghiên cứu lớn với nguồn tài liệu phong phú và đa dạng từ nhiều chuyên ngành, cách tiếp cận khác nhau. Vì thế, tổng quan tài liệu này sẽ được câu trúc thành các chủ đê quan trọng có ý nghĩa then chôt đôi với luận án. Không gian và sự phân loại không gian Kiến tạo không gian, không gian và thời gian Nỗi bật trong tài liệu nghiên cứu theo hướng tiếp cận không gian là lý thuyết “kiến tạo không gian" (production of space) của tác gia Henri Lefebvre, thể hiện rõ từ thập niên 1960 va đầy đủ nhất trong một cuốn sách có tựa đề The Production of Space [Henri Lefebvre, 1991].

Ở đó ông phân chia không gian xã hội thành ba trục chính mà ông gọi là “không gian nhận thức” (le percu hay perceived space), không gian hình thành (/e concu hay conceived space) và không gian sống (le vecu hay lived space). Từ quan điểm cho rằng “không gian là một sản phẩm xã hội” nên nó cũng có vai trò như một công cụ của tư duy và hành động, đồng thời là phương tiện kiểm soát và cai trị. Từ đó, các mối quan hệ xã hội mới đòi hỏi một không gian mới, và ngược lại [Nguyễn Văn Chính, 2020]. Khi coi không gian không hề tĩnh, mà biến đối theo thời gian, Lefebvre cho thấy một luận điểm quan trọng khác là không gian gan với thời gian và cuộc sống hằng ngày, thời gian ấn dấu trong không gian, và như vậy sự kiến tạo không gian gắn với thời gian [Trần Quang, 2013].

Theo hướng này, Mike Crang [2000] cũng nhấn mạnh rằng không gian và thời gian thường nuôi dưỡng lẫn nhau trong cặp đối lập nhị phân, từ đó dẫn đến một sự kết hợp không gian va thời gian. Tác giả Vũ Văn Quân [2009] đã sử dụng khái niệm “không gian lịch sử - văn hóa” dé phân tích về các “lớp Hà Nội” và cho rằng không gian lãnh thé hành chính phụ thuộc vào sự chia cắt của cấp quản lý hành chính và nó luôn biến đổi, nhưng không gian lịch sử văn hóa thì lại là kết quả, tích tụ của quá trình hình thành lịch sử 12 lâu dài vì thé nó ít biến đổi, đôi khi thường được coi như là những đặc trưng của khu vực. Như vậy, tác giả dường như đã nói đến “không gian lịch sử - văn hóa” với ý nghĩa là một “không gian - thời gian”, tính thời gian của không gian đã được làm nổi bật trong nghiên cứu này. Đây cũng là một hướng tiếp cận quan trọng được nhiều nhà sử học Việt Nam theo đuổi trong các nghiên cứu của họ từ trước đó [Nguyễn Đức Nghinh, 1982; Phan Dai Doãn, 2007].

Không gian - nơi chốn, biểu tượng Không gian gắn với nơi chốn là một cách tiếp cận khác trong hướng nghiên cứu không gian. Trong khi định nghĩa về không gian, nhóm nghiên cứu của Viện Isee cho rằng, khái niệm không gian “space” khác với “place” ở chỗ nó nhắn mạnh đến sự cảm nhận vả trải nghiệm [Lê Quang Bình, 2008]. Georges Condominas [2007] từ cách tiếp cận không gian gắn với “nơi chốn” của tộc người đã tự giới hạn phạm vi và cách nhìn không gian ở chiều cạnh xã hội tộc người. Vì thế, những phân tích không gian của tác giả thể hiện rõ mối quan hệ giữa “không gian” với “thời gian sinh thái”, mối quan hệ với môi trường, sự trao đôi của cải, quan hệ họ hang láng giềng.Tất cả mối quan hệ này được “định vị” trong không gian của tộc người.

Đồng thời với việc thừa nhận khái niệm không gian có hàm ý nơi chốn.