Sự Biến Đổi Cơ Cấu Việc Làm Của Người Châu Mạ Trong Quá Trình Biến Đổi Kinh Tế – Xã Hội Hiện Nay

Nghiên cứu về biến đổi cơ cấu việc làm của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Châu Mạ, còn… 100 trang · Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh · 2008.

• Tác giả: Nguyễn Văn Chánh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Đức Trọng
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Biến Đổi Cơ Cấu Việc Làm Của Người Châu Mạ Trong Quá Trình Biến Đổi Kinh Tế - Xã Hội
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DẪN NHẬP
• Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Tổng quan tài liệu có liên quan đến đề tài
• Phạm vi, đối tượng và khách thể nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Khách thể nghiên cứu
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp luận
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Giả thuyết nghiên cứu
• Khung phân tích
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN
• 1.1. Một số khái niệm được dùng trong luận văn
• 1.1.1. Cơ cấu việc làm
• 1.1.2. Thị trường lao động – việc làm
• 1.2. Những quan điểm xã hội học có liên quan
• 1.2.1. Quan điểm về sự phân công lao động của E. Durkheim
• 1.2.2. Lý thuyết xã hội học của Max Weber về sự phân tầng xã hội và cơ sở phương pháp luận
• 1.2.3. Lý thuyết cơ cấu chức năng và những định hướng phương pháp luận của T. Parsons trong nghiên cứu cơ cấu việc làm
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Sơ lược về bối cảnh chung và đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý và kinh tế của huyện Định Quán trong tỉnh Đồng Nai
• 2.1.2. Sơ lược về bối cảnh chung
• 2.1.3. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 2.2. Những biến đổi về cơ cấu việc làm của người Châu Mạ tại huyện Định Quán tỉnh Đồng Nai
• 2.2.1. Thực trạng việc làm của đối tượng khảo sát
• 2.2.2. Khả năng tìm kiếm việc làm
• 2.2.3. Quan niệm về việc làm hiện nay
• 2.2.4. Sự thay đổi việc làm của đối tượng khảo sát trong thời gian gần đây
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG TỚI SỰ BIẾN ĐỔI CƠ CẤU VIỆC LÀM CỦA NGƯỜI CHÂU MẠ
• 3.1. Đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước và của tỉnh Đồng Nai
• 3.2. Chính sách xã hội và chính sách việc làm
• 3.2.1. Những vấn đề chung về chính sách việc làm
• 3.2.2. Những khó khăn trong việc giải quyết việc làm của tỉnh Đồng Nai hiện nay
• 3.3. Dự báo những biến đổi đến cơ cấu việc làm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• Về kinh tế
• Trên các lĩnh vực giáo dục, văn hóa thông tin, y tế
• Về chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• Cơ sở hạ tầng
• Một số vấn đề khác
• Các giải pháp chính sách tạo chỗ làm việc và giải quyết việc làm bền vững cho tộc người Châu Mạ
• Phát triển kinh tế hộ bền vững
• Tổ chức lại các làng nghề truyền thống
• Giải pháp chính sách về vốn
• Giải pháp chính sách về kỹ thuật
• Nâng cao trình độ văn hóa
• Về tổ chức dạy nghề
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Đổi Cơ Cấu Việc Làm Người Châu Mạ

Nghiên cứu về biến đổi cơ cấu việc làm của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Châu Mạ, còn hạn chế. Các nghiên cứu hiện có thường tập trung vào văn hóa hơn là cơ cấu việc làm. Sự thay đổi này, diễn ra trong bối cảnh biến đổi kinh tế - xã hội, cần được quan tâm sâu sắc dưới góc độ xã hội học. Nghiên cứu này tập trung vào những biến đổi trong việc làm của người Châu Mạ, xem xét chúng dưới góc độ văn hóa, kinh tế và xã hội, thuộc lĩnh vực xã hội học nông thôn. Sự biến đổi này không chỉ diễn ra ở một tỉnh mà còn trên phạm vi toàn quốc, tạo ra các dòng di cư và dịch chuyển lao động mạnh mẽ, gây ra những hệ quả xã hội to lớn đối với cộng đồng dân tộc thiểu số.

1.1. Lý Do Nghiên Cứu Sự Biến Đổi Việc Làm Của Người Châu Mạ

Các công trình nghiên cứu về các dân tộc ở phía Nam nói chung, vấn đề việc làm đã được tập trung nghiên cứu tương đối nhiều, song phần lớn chủ yếu quan tâm đến việc làm người Kinh, người Chăm, người Khơme, người Hoa. Riêng những quan tâm về việc làm của người Châu Mạ vẫn còn rất ít, những nghiên cứu nếu có, thường nghiên cứu về văn hóa trong những phân tích của mình. Mặt khác, vấn đề lao động trong những năm gần đây thường chú trọng đến sự phân công lao động giữa nam và nữ. Trong khi đó, cơ cấu việc làm của người Châu Mạ chưa được đề cập đến.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Biến Đổi Cơ Cấu Việc Làm

Mục tiêu chính là tìm hiểu sự biến đổi cơ cấu việc làm của người Châu Mạ, chỉ ra sự khác biệt giữa nam và nữ dưới tác động của các yếu tố truyền thống và biến đổi kinh tế - xã hội. Nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu tình hình thực tế mà còn mong muốn nâng cao nhận thức của cộng đồng. Đồng thời, việc phân tích tình hình kinh tế – xã hội trong quá trình nghiên cứu cũng giúp đánh giá những thay đổi trong điều kiện sống của người Châu Mạ trong bối cảnh hiện nay ở cộng đồng dân tộc thiểu số.

II. Thách Thức Trong Biến Đổi Việc Làm Của Người Châu Mạ

Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế thế giới đang diễn ra mạnh mẽ, tạo ra sự toàn cầu hóa về cơ cấu việc làm. Sự hội nhập vào thị trường lao động thế giới là yếu tố quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội cần tính đến sự phát triển của thị trường lao động. Nghiên cứu sự vận động nội tại của cơ cấu việc làm là cấp bách để vạch ra chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của một quốc gia. Tuy nhiên, vẫn chưa có được những công trình nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống vào các vùng nông thôn đặc biệt là người Châu Mạ ở huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai hướng đến việc nhận thức và giải quyết vấn đề cơ cấu việc làm tại vùng này một cách toàn diện.

2.1. Thiếu Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Cơ Cấu Việc Làm

Cho đến nay, vẫn chưa có được những công trình nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống vào các vùng nông thôn đặc biệt là người Châu Mạ ở huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai hướng đến việc nhận thức và giải quyết vấn đề cơ cấu việc làm tại vùng này một cách toàn diện. Trong khi nghiên cứu, tiếp cận với người Châu Mạ ở huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai đã giúp chúng tôi ý tưởng, mạnh dạn lựa chọn đề tài này.

2.2. Tác Động Của Toàn Cầu Hóa Đến Việc Làm

Có thể nói, quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế thế giới đang diễn ra mạnh mẽ và toàn diện trên phạm vi toàn thế giới hiện nay cũng chính là quá trình toàn cầu hoá về cơ cấu việc làm. Do đó, đối với bất cứ một quốc gia nào, sự hội nhập vào thị trường lao động thế giới bao giờ cũng là một trong những yếu tố quan trọng đối với việc phát triển kinh tế xã hội. Khi đề cập đến vấn đề việc làm, dường như trong các chiến lược phát triển kinh tế xã hội của mình, các nước đều phải tính đến các bước phát triển thăng trầm của thị trường này trong phạm vi toàn thế giới cũng như trong khu vực.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Biến Đổi Việc Làm Người Châu Mạ

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận dựa trên lý thuyết tiếp cận cơ cấu chức năng, lý thuyết hệ thống và lý thuyết hành động xã hội của Max Weber. Phương pháp phân tích tổng hợp là phương pháp bao trùm của đề tài. Đề tài được tiếp cận theo hướng liên ngành, lấy tri thức Xã hội học làm nền tảng kết hợp với cách tiếp cận dân tộc học tạo nên một hệ thống phương pháp tiếp cận đa dạng và phong phú cho đề tài. Trong quá trình nghiên cứu kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như: điều tra định lượng và định tính.

3.1. Phương Pháp Luận Tiếp Cận Nghiên Cứu

Toàn bộ đề tài chủ yếu dựa trên lý thuyết tiếp cận cơ cấu chức năng, lý thuyết hệ thống và lý thuyết hành động xã hội của Max Weber có bốn kiểu. Hành động hợp lý theo mục đich 2. Hành động theo giá trị 3. Hành theo thuyền thống 4. Hành động theo cảm xúc

3.2. Các Phương Pháp Nghiên Cứu Cụ Thể

Trong quá trình nghiên cứu kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như: * Điều tra định lượng gồm: - Phương pháp thu thập thông tin bằng bảng hỏi * Điều tra định tính gồm: Phương pháp sưu tầm và phân tích tư liệu sẵn có - Phương pháp quan sát - tham dự - Phương pháp phỏng vấn sâu (phỏng vấn hộ gia đình và phỏng vấn cá nhân)

3.3. Thiết Kế Mẫu Nghiên Cứu

Chọn mẫu ngẫu nhiên (xác suất) đó là chọn người trả lời trên cơ sở của tính ngẫu nhiên thống kê, đảm bảo cho mỗi phần tử của tập hợp tổng thể có thể có khả năng được chọn để nghiên cứu như nhau bằng cách lên danh sách hộ gia đình và tuân thủ theo công thức chọn như sau: N A= 20% n Trong đó: 20% - mẫu dự trữ. N - dung lượng mẫu tổng thể. n – dung lượng mẫu cần chọn

IV. Ý Nghĩa Thực Tiễn Nghiên Cứu Biến Đổi Việc Làm Châu Mạ

Nghiên cứu về sự biến đổi cơ cấu việc làm của người Châu Mạ trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Nó cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong sự biến đổi cơ cấu việc làm trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Xã hội học nông thôn là một chuyên ngành nghiên cứu mới ở Việt Nam, cần được khái quát từ thực tiễn để đưa ra những cơ sở lý luận khoa học, phục vụ cho các chính sách xã hội. Tác giả mong muốn đóng góp vào các chính sách giải quyết vấn đề việc làm cho người dân ở nông thôn.

4.1. Đóng Góp Vào Lý Luận Xã Hội Học Nông Thôn

Xã hội học nông thôn là một chuyên ngành nghiên cứu mới xuất hiện gần đây ở Việt Nam. Để đáp ứng sự phát triển đòi hỏi chuyên ngành này phải không ngừng được khái quát từ thực tiễn để từ đó đưa ra những cơ sở lý luận mang tính khoa học cao và phục vụ cho những chính sách xã hội.

4.2. Hỗ Trợ Xây Dựng Chính Sách Việc Làm

Vì thế, tác giả mong muốn qua đề tài nghiên cứu này sẽ góp phần các chính sách giải quyết vấn đề việc làm cho người dân ở nông thôn và mạnh dạn vận dụng nó vào trong nghiên cứu trong tình hình phát triển kinh tế xã hội hiện nay.

V. Tác Động Kinh Tế Xã Hội Đến Việc Làm Người Châu Mạ

Dưới tác động của kinh tế thị trường, đã ảnh hưởng và tác động sâu sắc đến sự biến đổi cơ cấu việc làm của người Châu Mạ. Quá trình giao lưu văn hóa giữa các tộc người đặc biệt là người Kinh có khả năng làm tiếp biến và thay đổi đời sống và cơ cấu việc làm của tộc người Châu Mạ theo chiều hướng tích cực hơn. Lối sống truyền thống du canh du cư của tộc người Châu Mạ đang dần được thay thế bằng lối sống định canh định cư.

5.1. Ảnh Hưởng Của Kinh Tế Thị Trường

Dưới tác động của kinh tế thị trường, đã ảnh hưởng và tác động sâu sắc đến sự biến đổi cơ cấu việc làm của người Châu Mạ.

5.2. Giao Lưu Văn Hóa Và Thay Đổi Việc Làm

Quá trình giao lưu văn hóa giữa các tộc người đặc biệt là người Kinh có khả năng làm tiếp biến và thay đổi đời sống và cơ cấu việc làm của tộc người Châu Mạ theo chiều hướng tích cực hơn.

VI. Giải Pháp Phát Triển Việc Làm Bền Vững Cho Châu Mạ

Để tạo chỗ làm việc và giải quyết việc làm bền vững cho tộc người Châu Mạ, cần có các giải pháp chính sách phù hợp. Phát triển kinh tế hộ bền vững, tổ chức lại các làng nghề truyền thống, và cung cấp vốn, kỹ thuật là những yếu tố quan trọng. Nâng cao trình độ văn hóa và tổ chức dạy nghề cũng đóng vai trò then chốt. Các giải pháp chính sách tạo chỗ làm việc và giải quyết việc làm bền vững cho tộc người Châu Mạ.

6.1. Phát Triển Kinh Tế Hộ Bền Vững

Phát triển kinh và tế hộ bền vững. Tổ chức lại các làng nghề truyền thống

6.2. Nâng Cao Trình Độ Văn Hóa và Dạy Nghề

Nâng cao trình độ văn hóa . Về tổ chức dạy nghề.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, làm biến đổi sâu sắc cơ cấu kinh tế - xã hội ở mọi vùng miền. Theo số liệu tổng điều tra dân số, tộc người Châu Mạ trên phạm vi toàn quốc có 33.338 người (trong đó nam chiếm 16.274 người, nữ chiếm 17.064 người). Tại tỉnh Đồng Nai, cộng đồng Châu Mạ có 2.186 nhân khẩu, tập trung đông nhất tại huyện Định Quán với 1.108 người (536 nam và 572 nữ). Huyện Định Quán có diện tích tự nhiên 966,5 km² (chiếm 16,4% diện tích toàn tỉnh) với cơ cấu kinh tế năm 2005 gồm Nông - Lâm - Thủy sản chiếm 50,46%, Dịch vụ chiếm 23,84% và Công nghiệp - Xây dựng chiếm 16,7%.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự chuyển dịch phương thức sinh kế và cơ cấu việc làm của người Châu Mạ từ tập quán du canh du cư truyền thống sang định canh định cư và hội nhập thị trường lao động hiện đại. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm phân tích thực trạng cơ cấu việc làm, chỉ ra sự khác biệt theo nhóm tuổi và giới tính, đồng thời nhận diện các nhân tố kinh tế - văn hóa tác động đến khả năng tiếp cận việc làm bền vững của người Châu Mạ tại thị trấn Định Quán, huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2008.

Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi bổ sung hệ thống dữ liệu thực nghiệm về xã hội học nông thôn và xã hội học tộc người, cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo, nâng cao năng lực hội nhập kinh tế cho đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực Đông Nam Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng khung phân tích dựa trên ba trụ cột lý thuyết xã hội học kinh điển kết hợp với hệ thống khái niệm chuẩn mực:

• Lý thuyết phân công lao động xã hội của Emile Durkheim: Vận dụng luận điểm về sự chuyển dịch từ đoàn kết cơ giới (dựa trên tính thuần nhất, luật tục và ý thức tập thể trong xã hội truyền thống) sang đoàn kết hữu cơ (dựa trên chuyên môn hóa chức năng, hợp đồng và sự phân công lao động phức hợp trong xã hội hiện đại) để giải thích quá trình phân hóa nghề nghiệp của người Châu Mạ.
• Lý thuyết hành động xã hội và phân tầng xã hội của Max Weber: Phân tích 4 loại hình hành động xã hội (hành động hợp lý - mục đích, hợp lý - giá trị, xúc cảm và truyền thống) cùng phương pháp loại hình lý tưởng nhằm lý giải động cơ lựa chọn nghề nghiệp của người lao động. Đồng thời, lý thuyết phân tầng xã hội của Weber được sử dụng để làm rõ vai trò của cả yếu tố kinh tế (tư liệu sản xuất, vốn) và phi kinh tế (vị thế xã hội, học vấn, uy tín) trong cơ cấu lao động.
• Lý thuyết hệ thống và cơ cấu chức năng của Talcott Parsons: Sử dụng mô hình AGIL (Thích ứng - Hướng đích - Tích hợp - Duy trì khuôn mẫu) và lý thuyết vai trò xã hội để phân tích sự tương tác giữa các tiểu hệ thống kinh tế, văn hóa, chính trị trong việc định hình cơ cấu việc làm của cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Hệ thống khái niệm then chốt: Luận văn chuẩn hóa các khái niệm Việc làm (theo Điều 13 Bộ Luật Lao động năm 1994 và Thông tư hướng dẫn năm 1986), Cơ cấu việc làm (tổng thể kết cấu và hình thức tổ chức hoạt động lao động nghề nghiệp), Lao động (theo Điều 55 Hiến pháp sửa đổi năm 1992) và Thị trường lao động.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận liên ngành giữa Xã hội học và Dân tộc học, kết hợp hài hòa giữa phương pháp định lượng và định tính:

• Cỡ mẫu và thiết kế chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện khảo sát định lượng trên mẫu 102 hộ gia đình người Châu Mạ tại thị trấn Định Quán, bao gồm 451 nhân khẩu với 299 cá nhân trong độ tuổi lao động từ 15 đến 60 tuổi (nam chiếm 48,8%, nữ chiếm 51,2%). Phương pháp chọn mẫu xác suất ngẫu nhiên đơn giản được áp dụng dựa trên danh sách hộ gia đình kết hợp với công thức tính mẫu dự trữ 20% nhằm bảo đảm tính đại diện thống kê cao.
• Thu thập dữ liệu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu 10 hộ gia đình (chiếm 10% dung lượng mẫu), phỏng vấn sâu 8 cán bộ chủ chốt (2 cán bộ cấp huyện, 2 cán bộ cấp thị trấn, 2 cán bộ ấp và 2 già làng uy tín) cùng phương pháp quan sát tham dự nhằm giải mã các giá trị văn hóa và động thái tâm lý ứng xử.
• Xử lý dữ liệu: Toàn bộ thông tin định lượng được mã hóa và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS for Windows, kết hợp đối soát với nguồn dữ liệu thứ cấp từ Cục Thống kê và báo cáo kinh tế - xã hội định kỳ của Ủy ban Nhân dân huyện Định Quán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực nghiệm từ 102 hộ gia đình và 299 lao động Châu Mạ chỉ ra 4 phát hiện cốt lõi về biến đổi cơ cấu việc làm:

• Sự phụ thuộc áp đảo vào khu vực nông nghiệp: Có 48,0% số hộ gia đình sống bằng nghề làm ruộng rẫy và 37,3% sống bằng nghề làm thuê làm mướn trong nông nghiệp (tổng cộng 85,3% gắn chặt với đất đai). Nhóm ngành phi nông nghiệp chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 7,0%, trong khi nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm và đan gùi chỉ còn 2,0% số hộ duy trì.
• Đặc điểm nhân khẩu học trẻ đối lập với rào cản học vấn: Trong 299 người thuộc độ tuổi lao động, nhóm tuổi trẻ từ 15 đến 30 tuổi chiếm tỷ lệ áp đảo 66,2%, nhóm từ 31 đến 45 tuổi chiếm 23,4% và nhóm từ 46 đến 60 tuổi chiếm 10,4%. Tuy nhiên, mặt bằng học vấn rất thấp: tỷ lệ mù chữ chiếm tới 22,0%, trình độ tiểu học chiếm 26,8%, trung học cơ sở chiếm 32,8%, trung học phổ thông đạt 18,4% và hoàn toàn không có cá nhân nào đạt trình độ trung cấp, cao đẳng hay đại học.
• Phân hóa việc làm theo nhóm tuổi và tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên: Ở nhóm tuổi 15-30, bên cạnh 38,9% là học sinh/sinh viên, tỷ lệ làm phi nông nghiệp đạt 9,1% nhưng tỷ lệ thất nghiệp lên tới 11,6% (trong đó nam giới thất nghiệp chiếm 14,0%, cao gấp đôi so với nữ giới là 7,0%). Nhóm tuổi 31-45 tập trung chủ yếu vào làm ruộng (45,7%) và làm thuê mướn (37,1%), đồng thời tỷ lệ làm phi nông nghiệp ở nam giới nhóm này đạt 17,9%, cao hơn nhiều so với nữ giới (4,8%).
• Tự chủ trong tìm kiếm việc làm và định kiến giới tiềm ẩn: Có 48,4% người lao động chọn việc do phù hợp khả năng/sở thích và 62,3% tự tìm kiếm việc làm mà không qua giới thiệu. Dù 73,6% người được hỏi cho rằng không có sự phân biệt nam - nữ trong cơ hội có việc làm ổn định, thực tế vẫn ghi nhận 14,4% phụ nữ phải làm công việc nội trợ không tạo ra thu nhập trực tiếp (so với 0% ở nam giới) và tỷ lệ mù chữ ở nữ giới độ tuổi 31-45 lên tới 57,1% (so với 28,6% ở nam giới).

Thảo luận kết quả

Khi xem xét dữ liệu qua các bảng kết hợp chéo và biểu đồ tương quan đa biến (giữa nhóm tuổi, giới tính, trình độ học vấn và loại hình công việc), nghiên cứu cho thấy cơ cấu việc làm của người Châu Mạ đang ở giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi sinh kế. Dù không gian sinh sống đặt tại khu vực thị trấn - nơi có tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ phát triển hơn vùng nông thôn thuần túy, đại đa số lao động vẫn bị giam hãm trong các công việc thủ công, giản đơn do thiếu hụt vốn văn hóa và kỹ năng nghề nghiệp.

Hiện tượng thất nghiệp cao ở nam thanh niên (14,0%) phản ánh sự đứt gãy giữa nguyện vọng thoát ly nông nghiệp và năng lực đáp ứng yêu cầu tuyển dụng khắt khe của các cơ sở sản xuất công nghiệp. Tỷ lệ phụ nữ làm nội trợ (14,4%) cùng mức độ mù chữ cao ở phụ nữ trung niên (57,1%) chứng minh tàn dư của sự phân công lao động truyền thống trong chế độ mẫu hệ đang gặp thách thức lớn trước áp lực kinh tế thị trường, làm gia tăng nguy cơ tổn thương xã hội cho phụ nữ dân tộc thiểu số.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động nhằm tạo việc làm bền vững cho người Châu Mạ:

• Tái cơ cấu kinh tế hộ gia đình và chuyển giao kỹ thuật canh tác: Ủy ban Nhân dân huyện Định Quán phối hợp cùng Trạm Khuyến nông triển khai các lớp tập huấn kỹ thuật thâm canh cây công nghiệp (điều, cà phê, mía) và chăn nuôi gia súc cho 100% hộ nông dân Châu Mạ, mục tiêu nâng cao năng suất thu hoạch từ 15% đến 20% trong giai đoạn 2-3 năm tới.
• Khôi phục và phát triển làng nghề dệt thổ cẩm, đan gùi gắn với du lịch: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Định Quán chủ trì xây dựng đề án bảo tồn nghề truyền thống, kết nối sản phẩm thủ công với tuyến du lịch sinh thái sông La Ngà, đá Ba Chồng và thác Mai, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng lao động làm nghề thủ công từ 2,0% lên 6% - 8% vào năm 2012.
• Hoàn thiện chính sách tín dụng ưu đãi và hỗ trợ vốn sản xuất: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Định Quán đơn giản hóa thủ tục thế chấp, mở rộng hạn mức cho vay ưu đãi cho 100% hộ nghèo và cận nghèo người Châu Mạ nhằm trang trải chi phí chuyển đổi cây trồng và mua sắm nông cụ hiện đại trong vòng 12-24 tháng.
• Xóa mù chữ và đào tạo nghề theo nhu cầu của khu công nghiệp: Trung tâm Dạy nghề huyện Định Quán phối hợp với các doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Định Quán tổ chức các khóa dạy nghề ngắn hạn và phổ cập giáo dục, đặt chỉ tiêu giảm tỷ lệ mù chữ trong độ tuổi lao động từ 22,0% xuống dưới 5% và đào tạo nghề kỹ thuật cho ít nhất 60% thanh niên trong độ tuổi 15-30.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Cung cấp bằng chứng thực địa cho Ban Dân tộc tỉnh Đồng Nai và Ủy ban Nhân dân huyện Định Quán trong việc thiết kế các chính sách an sinh xã hội, giải quyết việc làm và xóa đói giảm nghèo vùng đồng bào thiểu số.
• Nhà nghiên cứu và giảng viên xã hội học: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho các chuyên đề Xã hội học nông thôn, Xã hội học lao động, Xã hội học tộc người và Xã hội học giới.
• Cán bộ dự án và các tổ chức phi chính phủ: Cung cấp khung đánh giá nhu cầu sinh kế để xây dựng các chương trình phát triển cộng đồng bền vững tại vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Xã hội: Làm mẫu tài liệu phương pháp luận về quy trình thiết kế mẫu điều tra xã hội học định lượng kết hợp phỏng vấn sâu định tính trên địa bàn đặc thù.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn tập trung nghiên cứu tộc người nào và tại địa bàn cụ thể nào? Nghiên cứu tập trung vào sự biến đổi cơ cấu việc làm của tộc người Châu Mạ cư trú tại ấp Hiệp Nghĩa, thị trấn Định Quán, huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường.

• Cơ cấu việc làm của người Châu Mạ tại Định Quán có đặc điểm gì nổi bật? Cơ cấu việc làm mang tính thuần nông sâu sắc với 48,0% làm ruộng rẫy và 37,3% làm thuê nông nghiệp, trong khi các ngành nghề phi nông nghiệp chỉ chiếm 7,0% và nghề truyền thống chỉ chiếm 2,0%.

• Trình độ học vấn ảnh hưởng như thế nào đến cơ hội việc làm của người Châu Mạ? Mặt bằng học vấn thấp với 22,0% mù chữ và 0% có trình độ chuyên môn kỹ thuật sau phổ thông là rào cản lớn nhất, khiến người lao động khó tiếp cận khu vực công nghiệp và dịch vụ hiện đại.

• Luận văn áp dụng những lý thuyết xã hội học nền tảng nào? Luận văn tích hợp ba lý thuyết kinh điển: Lý thuyết phân công lao động xã hội của Emile Durkheim, Lý thuyết hành động và phân tầng xã hội của Max Weber, cùng Lý thuyết cơ cấu chức năng của Talcott Parsons.

• Có tồn tại bất bình đẳng giới trong việc làm của người Châu Mạ không? Mặc dù 73,6% người dân nhận định không có sự phân biệt giới, thực tế 14,4% phụ nữ phải làm nội trợ không thù lao (nam giới là 0%) và tỷ lệ mù chữ ở phụ nữ nhóm tuổi 31-45 lên tới 57,1%.

Kết luận

• Tỷ trọng lao động nông nghiệp chiếm tới 85,3%, phản ánh tốc độ chuyển dịch sang công nghiệp và dịch vụ của người Châu Mạ còn rất chậm chạp.
• Lực lượng lao động có cơ cấu dân số trẻ (66,2% dưới 30 tuổi) nhưng gặp rào cản nghiêm trọng về học vấn với 22,0% mù chữ.
• Tính chủ động tự tìm kiếm việc làm đạt mức cao (62,3%) nhưng chủ yếu dừng lại ở các công việc giản đơn, thiếu tính bền vững.
• Bất bình đẳng giới thể hiện rõ nét qua gánh nặng nội trợ (14,4% ở nữ giới) và tỷ lệ mù chữ cao vượt trội ở phụ nữ trung niên (57,1%).
• Cần triển khai đồng bộ các giải pháp về vốn vay ưu đãi, khuyến nông kỹ thuật, phục hồi làng nghề dệt thổ cẩm và đào tạo nghề gắn với khu công nghiệp.

Luận văn của tác giả Nguyễn Văn Chánh là công trình khoa học nghiêm túc, đóng góp nguồn cứ liệu thực chứng quý giá cho chuyên ngành Xã hội học nông thôn và quản lý phát triển vùng dân tộc thiểu số. Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng thể chế hóa các khuyến nghị này thành chương trình hành động thực tế nhằm bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho đồng bào Châu Mạ. Hãy chia sẻ và tham khảo công trình nghiên cứu này để cùng thúc đẩy các giải pháp phát triển sinh kế toàn diện cho cộng đồng các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU NHỮNG BIẾN ĐỔI CƠ CẤU VIỆC LÀM Trước đây, trong nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp, việc làm chỉ được xã hội thừa nhận và tôn trọng khi nằm trong phạm vi những mối quan hệ kinh tế quốc doanh hay kinh tế tập thể và người lao động cũng cần phải hoặc hướng tới mục tiêu là lao động trong biên chế Nhà nước. Chỉ từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, với đường lối đổi mới toàn diện, nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường, đa dạng hoá các hình thức sở hữu, c ho phép tư nhân trong và ngoài nước bỏ vốn đầu tư sản xuất kinh doanh và thuê mướn lao động, thì những nhận thức về việc làm đã có những thay đổi căn bản từ lý thuyết đến thực tiễn. Một số khái niệm được dùng trong luận văn I. Việc làm Việc làm mang những ý nghĩa không hoàn toàn giống nhau.

Việc làm cũng được dùng để chỉ những việc khác nhau trong những điều kiện và bối cảnh khác nhau. Hành động, điều đã làm, phải làm. Công việc được giao theo nghề nghiệp, có thù lao và chế độ” “Emploi: 1. Việc sử dụng một cái gì đó.

Phương thức dùng, cách sử dụng. Lao động được trả công”. Cả hai từ điển đều có sự thống nhất ở ý thứ hai, cả hai đều nhấn mạnh về khía cạnh “được trả công” của khái niệm việc làm. Theo Thông tư hướng dẫn về điều tra người chưa có việc làm của Liên bộ Lao động – Tổng cục Thống kê năm 1986 thì: “ Việc làm là dạng hoạt động có ích, không bị pháp luật ngăn cấm, nhằm đem lại thu nhập cho gia đình”.

Bộ Luật lao động được Quốc hội khoá 9 thông qua ngày 23.1994 tại điều 13 khẳng định: “ Mọi hoạt động lao động tạo ra nguồn thu nhập, không bị pháp luật cấm đều được thừa nhận là việc làm”. Như vậy, việc làm bao gồm ba khía cạnh: - Là hoạt động nhằm tạo ra những sản phẩm vật chất và tinh thần. - Là hoạt động có mục đích và có thu nhập (bằng tiền hoặc hiện vật). - Không bị pháp luật cấm.

Ta thấy lao động và việc làm là những khái niệm có liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau. Việc làm có giới hạn về số lượng nguồn lao động, có giới hạn về số lượng và nhân khẩu nhưng sức lao động thì không. Việc làm thể hiện mối quan hệ giữa con người với những chỗ làm cụ thể, là những giới hạn cần thiết trong đó lao động diễn ra. Việc làm là điều kiện cần thiết để thoã mãn nhu cầu xã hội về lao động, là nội dung chính của hoạt động con người, trong đó có biểu hiện cả vấn đề tổ chức, văn hoá ứng xử, v.v… Về giác độ kinh tế, việc làm thể hiện mối tương quan giữa lao động và tư liệu sản xuất, giữa yếu tố con người và yếu 12 tố vật chất trong quá trình sản xuất.

Như vậy, việc làm là một phạm trù tổng hợp, liên kết các quá trình kinh tế, xã hội và nhân khẩu, nó thuộc loại những vấn đề chủ yếu nhất của toàn bộ đời sống xã hội. Cơ cấu việc làm Theo quan điểm xã hội học, cơ cấu xã hội là kết cấu và hình thức tổ chức bên trong của một hệ thống xã hội nhất định, biểu hiện như là một sự thống nhất tương đối bền vững của các nhân tố, các mối liên hệ, các thành phần cơ bản nhất của hệ thống xã hội đó. Cơ cấu xã hội có ba nội dung chủ yếu: Cơ cấu giai cấp xã hội; Cơ cấu lao động nghề nghiệp ; Vị thế, vai trò xã hội. Khi cơ cấu xã hội biến đổi thì các bộ phận trên cũng biến đổi và ngược lại, mỗi sự biến đổi của các thành tố sẽ kéo theo sự biến đổi của cơ cấu xã hội.

Như vậy, cơ cấu việc làm là một bộ phận của cơ cấu xã hội, hơn thế nữa, là bộ phận có quan hệ mật thiết với phân tầng xã hội, vị thế, vai trò và các thiết chế xã hội. Cơ cấu việc làm là tổng thể kết cấu, hình thức tổ chức hoạt động lao động sản xuất – nghề nghiệp của một xã hội nhất định. Nó phản ánh không chỉ là những dấu hiệu định lượng về trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và hoạt động nghề nghiệp xã hội mà còn phản ánh dấu hiệu định tính về thái độ, hành vi, chuẩn mực văn hóa của cá nhân và nhóm xã hội. Lao động Theo từ điển Tiếng Việt thông dụng: “Lao động là hoạt động có mục đích của con người nhằm tạo ra sản phẩm vật chất và tinh thần” (trang 553).

Điều 55 Hiến pháp sửa đổi năm 1992 của nước CHXHCN Việt Nam khẳng định: Lao động là quyền và nghĩa vụ của công dân. Nhà nước và xã hội có kế hoạch tạo ra ngày càng nhiều việc làm cho người lao động. Như vậy, lao động là một khái niệm rộng, dùng để chỉ hoạt động có mục đích của con người nhằm sáng tạo ra sản phẩm (vật chất, tinh thần, văn hóa) để duy trì sự tồn tại của xã hội nói chung. Thị trường lao động – việc làm 13 Khái niệm thị trường được hiểu là tập hợp nhu cầu của người tiêu dùng về một loại hàng hoá nào đó và đồng thời là nơi diễn ra hoạt động mua bán hàng hoá bằng tiền tệ.

Thị trường lao động, theo Adam Smith là một không gian trao đổi dịch vụ lao động ( hàng hóa sức lao động) giữa một bên là người mua sức lao động (chủ sở hữu lao động) và một bên là người bán sức lao động (người lao động) Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ IX khẳng định: Thị trường lao động "là thị trường mua bán các dịch vụ của người lao động, về thực chất là mua bán sức lao động trong một phạm vi nhất định" Thị trường lao động được hình thành bởi cung lao động và cầu lao động. Chủ thể cầu lao động (các doanh nghiệp) chính là chủ thể tạo ra việc làm. Ở thị trường lao động, cái cần mua và bán là sức lao động – cái sản sinh ra công năng hay trí năng để sản xuất hoặc kinh doanh. Giá trị của hàng hoá sức lao động đòi hỏi phải trả ngang giá với các tư liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất sức lao động, bao hàm cả các yếu tố tinh thần và lịch sử, yếu tố đào tạo, giáo dục và gia đình.

Mặt khác, tính nhân văn của lao động còn phải xét về nhiều mặt: chính trị, đạo đức, văn hoá, xã hội, pháp luật v.v … Vì vậy lao động – việc làm không chỉ đơn thuần là khái niệm kinh tế học mà còn là vấn đề của xã hội học. Thị trường lao động chỉ có thể hình thành khi có đủ các yếu tố: có nền sản xuất hàng hoá theo cơ chế thị trường, có định chế pháp luật cho phép tồn tại thị trường lao động, người lao động thật sự có quyền sở hữu sức lao động của mình và họ không có sở hữu một loại tư liệu sản xuất nào có khả năng nuôi sống bản thân và gia đình. Khi đó sức lao động mới có điều kiện trở thành hàng hoá, thị trường lao động mới có cơ sở để hình thành và phát triển. Những quan điểm xã hội học có liên quan I.

Quan điểm về sự phân công lao động của E.Durkheim : Nửa cuối thế kỷ XIX ở nước Pháp được đánh dấu bởi sự chuyển biến mạnh mẽ không chỉ của các mặt kinh tế xã hội mà còn cả khoa học và công nghệ. Trong bối cảnh này, sự xuất hiện của khoa học xã hội học đã có một ý nghĩa to lớn. Nó mở ra những xu hướng lý thuyết và thực tiễn mới cho việc nhận thức và đo lường những sự vận động và biến đổi của xã hội. 14 Khoa học xã hội học không chỉ là người chứng kiến mà còn phân tích, khám phá và lý giải những biến động xã hội, đặc biệt là của cái thế giới đang chuyển biến vào giai đoạn của chủ nghĩa đế quốc và liên quan với nó là các biến động to lớn trong đời sống kinh tế, chính trị và xã hội của quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá.

Trước hết, các cuộc cách mạng thương mại và công nghệ đã làm lay chuyển tận gốc trật tự nền kinh tế cũ tồn tại và phát triển của hàng trăm năm trước đó. Hình thái kinh tế xã hội kiểu phong kiến bị sụp đổ từng mảng lớn trước sức mạnh bành trướng của thương mại và công nghiệp. Dưới tác động của tự do thương mại, tự do hoá sản xuất và đặc biệt là tự do hoá lao động, hệ thống tổ chức quản lý kinh tế theo kiểu truyền thống đã bị thay thế bằng cách tổ chức xã hội hiện đại. Nhờ vậy, thị trường đã mở rộng, hàng loạt nhà máy, xí nghiệp và tập đoàn kinh tế đã ra đời thu hút nhiều lao động từ nông thôn ra thành phố làm thuê.

Hoạt động buôn bán và sản xuất tổ chức lại theo quy mô công nghiệp đã tạo ra và đẩy nhanh quá trình biến đổi kinh tế xã hội. Biến đổi kinh tế kéo theo những biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội. Nông dân bị tách khỏi ruộng đất và trở thành người làm thuê, bán sức lao động. Của cải, đất đai tư bản không còn tập trung trong tay tầng lớp phong kiến, quý tộc, tăng lữ mà còn rơi vào tay giai cấp tư sản.

Nền công nghiệp quy mô lớn đã đẩy nhanh quá trình đô thị hoá cùng với sự tích tụ dân cư, phát triển giao thông và cơ sở hạ tầng. Kỹ thuật, công nghệ và khoa học phát triển nhanh chóng. Chính việc sản xuất mang tính công nghiệp với quy mô lớn đã đòi hỏi sự mở mang buôn bán, giao lưu với thị trường tiêu thụ sản phẩm, hàng hoá công nghiệp. Các hình thức tổ chức xã hội theo kiểu phong kiến trước đây bị lung lay, xáo trộn và biến đổi mạnh mẽ.

Sự xuất hiện và phát triển hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa đã phá vỡ trật tự xã hội phong kiến gây ra những xáo trộn và biến đổi trong đời sống kinh tế – xã hội của các tầng lớp, giai cấp và các nhóm xã hội. Quá trình xã hội hoá sản xuất dẫn đến sự thay đổi nghiêm trọng trong cấu trúc xã hội. Cuối thế kỷ XIX, trong sự phát triển tiến bộ của tư duy khoa học, dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa thực chứng, nhiều lĩnh vực nghiên cứu xã hội học đã được chú ý.