Luận văn thạc sĩ luật học: Bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam - ĐHQGHN 2013

Khám phá luận văn thạc sĩ về bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam, phân tích các quy định và thực tiễn hiện hành.

• Tác giả: Tân Khải Nhân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Hồng Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Tự Do Kinh Doanh Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm về quyền tự do kinh doanh, bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật Việt Nam
• 1.1.1. Khái niệm, nội dung của quyền tự do kinh doanh
• 1.1.2. Khái niệm và các thiết chế bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật Việt Nam
• 1.1.3. Nội dung, đặc điểm, ý nghĩa của bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật Việt Nam
• 1.1.3.1. Nội dung của việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 1.1.3.2. Đặc điểm của bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 1.1.3.3. Ý nghĩa của bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 1.1.4. Những yếu tố tác động đến bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 1.1.4.1. Thể chế chính trị
• 1.1.4.2. Cơ chế quản lý kinh tế
• 1.1.5. Bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật của một số nước, những kinh nghiệm Việt Nam có thể tiếp thu
• 1.1.5.1. Bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong Bộ luật Dân sự Nhật Bản
• 1.1.5.2. Bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong định hướng kinh tế thị trường của Trung Quốc
• 1.1.5.3. Kinh nghiệm Việt Nam có thể tiếp thu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 2.2. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tư hữu tài sản
• 2.3. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do thành lập doanh nghiệp
• 2.4. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do định đoạt trong việc giải quyết các tranh chấp kinh tế
• 2.5. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do hợp đồng
• 2.6. Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do cạnh tranh lành mạnh
• 2.7. Những hạn chế, bất cập trong quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh, nguyên nhân của những hạn chế
• 2.7.1. Pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh có sự chồng chéo, mâu thuẫn
• 2.7.2. Một số quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh không có tính khả thi
• 2.7.3. Một số quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh mang nặng dấu ấn của quản lý độc quyền hành chính
• 2.7.4. Một số quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh chưa cân đối được quyền lợi cho các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật
• 2.7.5. Quy định bảo vệ quyền tự do kinh doanh chưa đầy đủ, một số quy định chưa tương thích với pháp luật quốc tế
• 2.7.6. Nguyên nhân của hạn chế, bất cập trong quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Những căn cứ cho việc hình thành yêu cầu, giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 3.1.1. Căn cứ vào đặc điểm phát triển của nền kinh tế thị trường Việt Nam
• 3.1.2. Căn cứ vào đường lối phát triển kinh tế của Đảng Cộng sản Việt Nam
• 3.1.3. Căn cứ vào thành quả của nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm trong thời gian qua, tiếp thu những giá trị, những yếu tố hợp lý của các tư tưởng, học thuyết pháp lý tiến bộ của nhân loại
• 3.2. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 3.2.1. Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh phải đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân
• 3.2.2. Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh phải đáp ứng yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân
• 3.2.3. Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh phải đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.2.4. Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh phải phù hợp với yêu cầu hội nhập quốc tế
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 3.3.1. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự và các văn bản pháp luật về doanh nghiệp, thương mại dịch vụ để đảm bảo sự thống nhất trong các quy định về bảo vệ quyền tự do kinh doanh
• 3.3.2. Phân biệt làm rõ tranh chấp thương mại và tranh chấp dân sự để xác định Tòa án có thẩm quyền giải quyết
• 3.3.3. Sửa đổi, bổ sung Luật phá sản năm 2004 để nâng cao tính khả thi cho các quy định của pháp luật
• 3.3.4. Cải cách thủ tục hành chính
• 3.3.5. Bổ sung các quy định mới trong Bộ luật Hình sự và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để xây dựng mô hình về thương lượng hòa giải
• 3.3.6. Đảm bảo yếu tố tương thích với pháp luật quốc tế
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Quyền Tự Do Kinh Doanh Khái Niệm và Nội Dung Pháp Lý

Quyền tự do kinh doanh là một trụ cột quan trọng của nền kinh tế thị trường. Nó cho phép các cá nhân và tổ chức tự do tham gia vào các hoạt động kinh tế mà không bị hạn chế quá mức bởi nhà nước. Theo pháp luật Việt Nam, quyền này được bảo vệ và khuyến khích, tạo điều kiện cho sự phát triển của doanh nghiệp và kinh tế nói chung. Tuy nhiên, quyền tự do này không phải là tuyệt đối, mà phải tuân thủ các quy định của pháp luật Việt Nam và các chuẩn mực đạo đức xã hội. Việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh không chỉ là trách nhiệm của nhà nước, mà còn là của toàn xã hội, nhằm tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh và công bằng.

1.1. Định Nghĩa Quyền Tự Do Kinh Doanh Theo Luật Doanh Nghiệp

Luật Doanh nghiệp năm 2005 định nghĩa kinh doanh là việc thực hiện liên tục một hoặc nhiều công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi. Từ đó, quyền tự do kinh doanh có thể hiểu là quyền của mọi cá nhân, tổ chức được tự do lựa chọn ngành nghề, hình thức kinh doanh, quy mô kinh doanh và phương thức kinh doanh phù hợp với khả năng và điều kiện của mình, miễn là không vi phạm pháp luật. Quyền này được Hiến pháp Việt Nam bảo đảm và được cụ thể hóa trong nhiều văn bản pháp luật khác.

1.2. Nội Dung Cốt Lõi Của Quyền Tự Do Kinh Doanh Tại Việt Nam

Nội dung của quyền tự do kinh doanh bao gồm quyền tự do lựa chọn ngành nghề kinh doanh (trừ các ngành nghề bị cấm), quyền tự do thành lập doanh nghiệp, quyền tự do cạnh tranh, quyền tự do định đoạt tài sản và quyền tự do hợp đồng. Các quyền này được bảo vệ bởi hành lang pháp lý vững chắc, bao gồm Hiến pháp, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Cạnh tranh và các văn bản pháp luật liên quan khác. Việc thực hiện quyền tự do kinh doanh phải đi đôi với việc tuân thủ pháp luật, thực hiện nghĩa vụ thuế và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

II. Hành Lang Pháp Lý Bảo Vệ Quyền Tự Do Kinh Doanh Hiện Nay

Hành lang pháp lý bảo vệ quyền tự do kinh doanh ở Việt Nam bao gồm nhiều văn bản pháp luật khác nhau, từ Hiến pháp đến các luật chuyên ngành và các văn bản dưới luật. Hiến pháp là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất, khẳng định quyền tự do kinh doanh của công dân. Các luật chuyên ngành như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Cạnh tranh, Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự cụ thể hóa các quy định về quyền tự do kinh doanh, tạo cơ sở pháp lý cho các hoạt động kinh doanh. Ngoài ra, các văn bản dưới luật như nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành các luật này, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý bảo vệ quyền tự do kinh doanh.

2.1. Vai Trò Của Hiến Pháp Trong Bảo Vệ Quyền Tự Do Kinh Doanh

Hiến pháp là nền tảng pháp lý cao nhất, khẳng định quyền tự do kinh doanh của công dân. Điều này thể hiện sự cam kết của nhà nước trong việc bảo vệ và khuyến khích các hoạt động kinh doanh, tạo điều kiện cho sự phát triển của kinh tế thị trường. Hiến pháp cũng quy định các nguyên tắc cơ bản về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể kinh doanh, đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong môi trường kinh doanh.

2.2. Luật Doanh Nghiệp và Luật Đầu Tư Cụ Thể Hóa Quyền Tự Do Kinh Doanh

Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư là hai văn bản pháp luật quan trọng, cụ thể hóa các quy định về quyền tự do kinh doanh. Luật Doanh nghiệp quy định về việc thành lập, tổ chức và hoạt động của các loại hình doanh nghiệp, tạo điều kiện cho các cá nhân và tổ chức dễ dàng tham gia vào các hoạt động kinh doanh. Luật Đầu tư quy định về các hình thức đầu tư, ưu đãi đầu tư và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư, khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế.

2.3. Luật Cạnh Tranh và Bảo Vệ Môi Trường Kinh Doanh Lành Mạnh

Luật Cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh, đảm bảo sự cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp. Luật này quy định về các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, các biện pháp xử lý vi phạm và cơ chế giải quyết tranh chấp, góp phần tạo ra một sân chơi bình đẳng cho tất cả các chủ thể kinh doanh.

III. Thách Thức và Hạn Chế Trong Bảo Vệ Quyền Tự Do Kinh Doanh

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức và hạn chế. Một số quy định của pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn, gây khó khăn cho việc thực thi. Thủ tục hành chính còn rườm rà, phức tạp, gây tốn kém thời gian và chi phí cho doanh nghiệp. Tình trạng tham nhũng, tiêu cực vẫn còn diễn ra, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh. Ngoài ra, nhận thức về quyền tự do kinh doanh của một bộ phận cán bộ, công chức và người dân còn hạn chế, dẫn đến việc thực thi pháp luật chưa hiệu quả.

3.1. Sự Chồng Chéo và Mâu Thuẫn Trong Quy Định Pháp Luật

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh là sự chồng chéo và mâu thuẫn trong các quy định pháp luật. Điều này gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật, tạo ra sự không chắc chắn cho các doanh nghiệp và làm giảm hiệu quả của công tác quản lý nhà nước.

3.2. Thủ Tục Hành Chính Rườm Rà và Gây Tốn Kém Cho Doanh Nghiệp

Thủ tục hành chính rườm rà và phức tạp là một trong những rào cản lớn đối với sự phát triển của doanh nghiệp. Việc phải trải qua nhiều thủ tục, giấy tờ, thời gian chờ đợi kéo dài và chi phí phát sinh lớn làm giảm tính cạnh tranh của doanh nghiệp và cản trở hoạt động kinh doanh.

3.3. Tham Nhũng và Tiêu Cực Ảnh Hưởng Đến Môi Trường Kinh Doanh

Tham nhũng và tiêu cực là một trong những vấn nạn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường kinh doanh. Tình trạng này làm giảm tính minh bạch, công bằng và làm tăng chi phí kinh doanh cho doanh nghiệp, đồng thời làm suy giảm lòng tin của nhà đầu tư.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Bảo Vệ Quyền Tự Do Kinh Doanh

Để bảo vệ quyền tự do kinh doanh một cách hiệu quả, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và khả thi. Cần cải cách thủ tục hành chính, giảm thiểu các rào cản đối với hoạt động kinh doanh. Cần tăng cường công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh. Cần nâng cao nhận thức về quyền tự do kinh doanh cho cán bộ, công chức và người dân. Cần tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm, đảm bảo pháp luật được thực thi nghiêm minh.

4.1. Rà Soát và Sửa Đổi Các Quy Định Pháp Luật Liên Quan

Việc rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến quyền tự do kinh doanh là một trong những giải pháp quan trọng để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật. Cần loại bỏ các quy định chồng chéo, mâu thuẫn, không phù hợp với thực tiễn và bổ sung các quy định mới để đáp ứng yêu cầu phát triển của kinh tế thị trường.

4.2. Cải Cách Thủ Tục Hành Chính và Giảm Thiểu Rào Cản

Cải cách thủ tục hành chính là một trong những ưu tiên hàng đầu để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh. Cần đơn giản hóa các thủ tục, giảm thiểu các giấy tờ, thời gian chờ đợi và chi phí phát sinh cho doanh nghiệp. Cần ứng dụng công nghệ thông tin vào giải quyết thủ tục hành chính, tạo sự minh bạch và thuận tiện cho người dân và doanh nghiệp.

4.3. Tăng Cường Phòng Chống Tham Nhũng và Tiêu Cực

Tăng cường công tác phòng, chống tham nhũng và tiêu cực là một trong những giải pháp quan trọng để tạo môi trường kinh doanh lành mạnh. Cần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước, tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tiêu cực.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Quyền Tự Do

Nghiên cứu về quyền tự do kinh doanh không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển kinh tế. Các nghiên cứu thực tiễn cũng giúp đánh giá hiệu quả của các chính sách, pháp luật và đề xuất các giải pháp phù hợp để giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực thi.

5.1. Đánh Giá Hiệu Quả Thực Thi Pháp Luật Về Quyền Tự Do Kinh Doanh

Việc đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật về quyền tự do kinh doanh là rất quan trọng để xác định những điểm mạnh, điểm yếu và đề xuất các giải pháp cải thiện. Cần có các chỉ số đánh giá khách quan, minh bạch và dựa trên các tiêu chí cụ thể để đảm bảo tính chính xác và tin cậy.

5.2. Nghiên Cứu Tác Động Của Chính Sách Đến Hoạt Động Kinh Doanh

Nghiên cứu tác động của các chính sách đến hoạt động kinh doanh giúp các nhà hoạch định chính sách có cái nhìn toàn diện về những ảnh hưởng của chính sách đến doanh nghiệp và đề xuất các điều chỉnh phù hợp để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế.

5.3. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện Môi Trường Kinh Doanh

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các giải pháp cụ thể để cải thiện môi trường kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

VI. Tương Lai Của Quyền Tự Do Kinh Doanh Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, quyền tự do kinh doanh càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Việc bảo vệ và phát huy quyền tự do kinh doanh không chỉ là yêu cầu nội tại mà còn là yêu cầu của quá trình hội nhập. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và chủ động tham gia vào các sân chơi quốc tế.

6.1. Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế và Yêu Cầu Bảo Vệ Quyền Tự Do Kinh Doanh

Hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra yêu cầu cao hơn đối với việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh. Cần đảm bảo rằng các quy định pháp luật phù hợp với các cam kết quốc tế và tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp nước ngoài.

6.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp Trong Bối Cảnh Toàn Cầu

Để thành công trong bối cảnh toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ và xây dựng thương hiệu mạnh.

6.3. Chủ Động Tham Gia Vào Các Sân Chơi Kinh Tế Quốc Tế

Việc chủ động tham gia vào các sân chơi kinh tế quốc tế giúp doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường, tiếp cận công nghệ mới và học hỏi kinh nghiệm quản lý tiên tiến.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007 và đẩy mạnh thực thi Luật Doanh nghiệp năm 2005, nền kinh tế đã chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng số lượng doanh nghiệp thành lập mới trung bình đạt trên 15% mỗi năm, nâng tổng số doanh nghiệp đăng ký hoạt động lên hơn 500.000 doanh nghiệp vào năm 2013. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng bộc lộ nhiều điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng. Mặc dù quyền tự do kinh doanh đã được ghi nhận tại Điều 57 Hiến pháp năm 1992, các chủ thể kinh doanh vẫn thường xuyên đối mặt với các rào cản hành chính độc quyền, sự chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật và sự thiếu hụt các thiết chế bảo vệ hữu hiệu khi quyền lợi bị xâm phạm.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất lý luận của quyền tự do kinh doanh và cơ chế bảo vệ quyền này theo chuẩn mực pháp lý hiện đại; phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam trong giai đoạn 2005 – 2013; đồng thời đối chiếu với kinh nghiệm lập pháp của Nhật Bản và Trung Quốc. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật thực định điều chỉnh hoạt động kinh doanh tại Việt Nam, trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2005, Luật Doanh nghiệp năm 2005, Luật Đầu tư năm 2005, Luật Thương mại năm 2005 và Luật Phá sản năm 2004. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học vững chắc nhằm thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, hướng tới mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% chi phí tuân thủ pháp luật cho doanh nghiệp và kéo giảm tỷ lệ hợp đồng kinh tế bị tuyên vô hiệu do lỗi hình thức xuống dưới 5% trong thực tiễn xét xử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Thuyết quyền tự nhiên (Natural Rights Theory) của John Locke và Jean-Jacques Rousseau làm nền tảng triết học pháp lý cốt lõi. Theo học thuyết này, quyền tự do kinh doanh là quyền tự nhiên gắn liền với quyền con người, tồn tại khách quan và có trước quyền lực nhà nước; vai trò của Nhà nước không phải là ban phát quyền mà là thể chế hóa và thiết lập các công cụ pháp lý để tôn trọng, bảo vệ quyền đó. Song song với đó, nghiên cứu kết hợp Lý thuyết thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của chủ nghĩa Mác - Lênin, khẳng định vai trò của pháp luật như một hành lang an toàn duy trì trật tự công, kiểm soát độc quyền và điều tiết cạnh tranh lành mạnh.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 3 khái niệm trọng tâm:

1. Quyền tự do kinh doanh: Được tiếp cận dưới hai giác độ: góc độ chủ quan (năng lực chủ thể tự do lựa chọn ngành nghề, mô hình đầu tư, giao kết hợp đồng và phân phối lợi nhuận) và góc độ khách quan (tổng thể các quy phạm pháp luật ghi nhận và bảo đảm điều kiện thực thi các quyền năng kinh tế).
2. Bảo vệ quyền tự do kinh doanh: Hệ thống các quy định pháp luật và thiết chế tài phán (Tòa án, Trọng tài thương mại, cơ quan hành chính) do Nhà nước thiết lập nhằm ngăn chặn mọi hành vi xâm hại từ cả phía các chủ thể thị trường khác lẫn sự can thiệp trái pháp luật từ cơ quan công quyền.
3. Cơ chế "lưỡng quyền phân ly": Mô hình lý thuyết tách bạch giữa quyền sở hữu tư liệu sản xuất của Nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh độc lập của pháp nhân doanh nghiệp, triệt tiêu sự chỉ đạo mệnh lệnh hành chính trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn bao gồm hơn 120 văn bản quy phạm pháp luật (từ Hiến pháp, Luật, Nghị định đến Thông tư hướng dẫn giai đoạn 1980 – 2013), hơn 50 bản án giám đốc thẩm và phúc thẩm tiêu biểu về tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án nhân dân các cấp, cùng các báo cáo chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) thực hiện trên cỡ mẫu hơn 300 doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác nhau.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để khảo sát sâu 3 nhóm vướng mắc pháp lý điển hình: quy định áp đặt mã ngành kinh doanh khi đăng ký doanh nghiệp, tranh chấp hợp đồng kinh tế vô hiệu do hình thức, và các vụ việc yêu cầu mở thủ tục phá sản bị đình trệ.

Luận văn kết hợp chặt chẽ phương pháp luật học so sánh (Comparative Law) đối chiếu Bộ luật Dân sự Nhật Bản năm 1889 và kinh nghiệm cải cách doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc với thực tiễn Việt Nam, cùng các phương pháp phân tích quy phạm, tổng hợp, quy nạp và diễn dịch logic. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này đảm bảo tính khách quan, giúp nhận diện chính xác các khoảng trống thể chế và đưa ra các đề xuất hoàn thiện có tính khả thi cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản về những rào cản pháp lý làm suy giảm hiệu quả bảo vệ quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam:

                  THỰC TRẠNG RÀO CẢN PHÁP LÝ TẠI VIỆT NAM (2005 - 2013)

1. Rào cản từ thủ tục hành chính và cơ chế ghi mã ngành: Mặc dù Luật Doanh nghiệp 2005 quy định doanh nghiệp được kinh doanh những ngành nghề pháp luật không cấm, Thông tư số 14/2010/TT-BKH lại buộc doanh nghiệp phải áp mã ngành cấp 4 theo Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam. Thực tế cho thấy khoảng 25% hồ sơ đăng ký kinh doanh các ngành nghề mới bị cơ quan đăng ký từ chối hoặc yêu cầu sửa đổi kéo dài, vi phạm trực tiếp nguyên tắc tự do kinh doanh hiến định.
2. Quy định bất cập về điều kiện hiệu lực của hợp đồng: Việc thiếu vắng các tiêu chí định tính rõ ràng về "trật tự công cộng và đạo đức xã hội" trong Bộ luật Dân sự 2005 khiến Tòa án có xu hướng hình thức hóa việc xét xử. Ước tính có tới 18% hợp đồng kinh doanh thương mại bị tuyên vô hiệu do không tuân thủ hình thức văn bản bắt buộc, dù ý chí tự nguyện của hai bên đã được thể hiện rõ ràng và đã thực hiện trên 50% nghĩa vụ.
3. Sự bất khả thi của Luật Phá sản 2004: Luật Phá sản năm 2004 quy định điều kiện nộp đơn và thủ tục giải quyết quá phức tạp, khiến thời gian xử lý một vụ việc kéo dài từ 3 đến 5 năm. Hệ quả là hơn 85% doanh nghiệp lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán lựa chọn giải pháp "tự giải thể ngầm" hoặc bỏ trốn, thay vì sử dụng công cụ phá sản để phục hồi hoặc rút lui hợp pháp khỏi thị trường.
4. Mất cân bằng trong lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp: Hơn 70% các tranh chấp thương mại vẫn bị dồn ứ tại hệ thống Tòa án, trong khi tỷ lệ vụ việc giải quyết qua Trọng tài thương mại chỉ chiếm khoảng 10% và Hòa giải thương mại chỉ đạt dưới 18%. Nguyên nhân xuất phát từ việc quy chế công nhận phán quyết trọng tài và biên bản hòa giải thành ngoài Tòa án còn thiếu tính cưỡng chế thi hành.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ tàn dư của tư duy quản lý hành chính bao cấp, nơi cơ quan nhà nước thường có xu hướng "không quản được thì cấm". Sự thiếu đồng bộ giữa Bộ luật Dân sự (luật chung) và các luật kinh tế chuyên ngành (Luật Thương mại, Luật Các tổ chức tín dụng) đã tạo ra sự chồng chéo về thẩm quyền và mâu thuẫn về quy chuẩn áp dụng.

Phương thức giải quyết tranh chấp	Tỷ lệ lựa chọn (%)	Thời gian xử lý trung bình (tháng)	Chi phí ước tính (% giá trị vụ việc)
Tòa án nhân dân	72%	18 – 24	5% – 8%
Hòa giải thương mại	18%	1 – 3	1% – 2%
Trọng tài thương mại	10%	4 – 6	3% – 5%

So sánh với Bộ luật Dân sự Nhật Bản năm 1889, hệ thống pháp luật Nhật Bản minh định rõ ràng danh mục các giao dịch bắt buộc phải lập thành văn bản (như di chúc, thành lập công ty), còn lại tuyệt đối tôn trọng tự do ý chí và áp dụng án lệ để giải thích khái niệm đạo đức xã hội, loại bỏ tình trạng hủy hợp đồng tùy tiện. Đối với Trung Quốc, việc thực thi triệt để nguyên lý "lưỡng quyền phân ly" đã giúp các doanh nghiệp nhà nước hoạt động hoàn toàn theo cơ chế thị trường, chịu trách nhiệm tài sản độc lập, không còn được hưởng các đặc quyền hành chính gây bất bình đẳng với khu vực tư nhân. Những dữ liệu so sánh trên khẳng định Việt Nam cần khẩn trương tái cấu trúc tư duy lập pháp kinh tế theo hướng tôn trọng quyền tự định đoạt của chủ thể kinh doanh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ quyền tự do kinh doanh, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

                              LỘ TRÌNH ĐỀ XUẤT CẢI CÁCH PHÁP LÝ

1. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự và các luật chuyên ngành:
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
   • Hành động: Sửa đổi toàn diện các quy định về giao dịch dân sự vô hiệu theo hướng chỉ tuyên vô hiệu do lỗi hình thức khi có yêu cầu từ các bên và chưa thực hiện nghĩa vụ; bãi bỏ triệt để quy định bắt buộc ghi mã ngành cấp 4 khi đăng ký kinh doanh.
   • Mục tiêu & Timeline: Hoàn thành trong giai đoạn 2014 – 2015, giảm ít nhất 40% số vụ tranh chấp hợp đồng bị hủy bỏ do lỗi hình thức.
2. Cải cách triệt để Luật Phá sản năm 2004:
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao.
   • Hành động: Đơn giản hóa thủ tục nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, áp dụng cơ chế Quản tài viên chuyên nghiệp để quản lý tài sản, xác lập rõ thứ tự ưu tiên thanh toán minh bạch.
   • Mục tiêu & Timeline: Ban hành Luật Phá sản mới thay thế Luật năm 2004 trong năm 2014; rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc phá sản xuống dưới 18 tháng và cắt giảm 30% chi phí thủ tục.
3. Phát triển thiết chế Trọng tài và Hòa giải thương mại:
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các Trung tâm Trọng tài thương mại.
   • Hành động: Ban hành nghị định hướng dẫn chi tiết việc thi hành các phán quyết trọng tài và xây dựng quy chế công nhận giá trị pháp lý bắt buộc đối với văn bản hòa giải thành ngoài Tòa án.
   • Mục tiêu & Timeline: Triển khai trong giai đoạn 2015 – 2016, nâng tỷ lệ giải quyết tranh chấp kinh doanh qua Trọng tài và Hòa giải lên mức trên 35%.
4. Đẩy mạnh tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước theo cơ chế "lưỡng quyền phân ly":
   • Chủ thể thực hiện: Chính phủ, Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp.
   • Hành động: Tách biệt dứt khoát chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước khỏi chức năng quản lý điều hành kinh doanh; xóa bỏ mọi hình thức bù giá, bảo lãnh tín dụng ưu đãi thiếu bình đẳng.
   • Mục tiêu & Timeline: Hoàn tất cổ phần hóa và chuyển đổi 100% doanh nghiệp nhà nước sang mô hình công ty cổ phần, công ty TNHH hoạt động bình đẳng theo Luật Doanh nghiệp trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ thực tiễn vững chắc cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp, các Ủy ban của Quốc hội trong việc thẩm tra, sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và Bộ luật Dân sự, giúp loại bỏ các rào cản gia nhập thị trường.
2. Thẩm phán, Trọng tài viên và Luật sư tranh tụng: Là tài liệu tham khảo giá trị trong việc phân định bản chất tranh chấp dân sự - thương mại, đánh giá tính hiệu lực của hợp đồng kinh tế theo ý chí đích thực của các bên và áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời bảo vệ tài sản doanh nghiệp.
3. Cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư trong, ngoài nước: Cung cấp cẩm nang pháp lý nhận diện các rủi ro thể chế, nắm vững các quyền năng hiến định về tự do sở hữu, thành lập doanh nghiệp và các phương thức tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi bị cơ quan công quyền can thiệp trái luật.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế: Đóng vai trò là tài liệu nghiên cứu chuyên khảo tham khảo có hệ thống về quyền tự do kinh doanh, lý thuyết quyền con người trong kinh tế và phương pháp so sánh pháp luật thương mại quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam bao gồm những nội dung cốt lõi nào?

Quyền tự do kinh doanh bao gồm 5 nhóm quyền năng nền tảng: quyền tự do sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, quyền tự do thành lập và tổ chức quản lý doanh nghiệp, quyền tự do giao kết hợp đồng kinh tế, quyền tự do cạnh tranh lành mạnh không bị độc quyền can thiệp, và quyền tự do lựa chọn phương thức định đoạt giải quyết tranh chấp kinh tế theo Điều 57 Hiến pháp 1992 và Luật Doanh nghiệp 2005.

Tại sao việc áp đặt ghi mã ngành kinh tế cấp 4 lại xâm phạm quyền tự do kinh doanh?

Việc cơ quan đăng ký bắt buộc áp mã ngành cấp 4 theo Thông tư số 14/2010/TT-BKH đã biến quyền tự do "kinh doanh những gì pháp luật không cấm" thành cơ chế "chỉ được kinh doanh những gì có tên trong danh mục". Điều này dẫn tới việc từ chối hơn 25% các ngành nghề kinh doanh mới, làm chậm trễ cơ hội đầu tư của doanh nghiệp.

Bài học từ cơ chế "lưỡng quyền phân ly" của Trung Quốc có thể áp dụng tại Việt Nam như thế nào?

Cơ chế này tách quyền sở hữu tài sản của Nhà nước ra khỏi quyền trực tiếp kinh doanh của Ban Giám đốc xí nghiệp. Tại Việt Nam, áp dụng mô hình này giúp triệt tiêu tình trạng can thiệp hành chính của cơ quan chủ quản, buộc doanh nghiệp nhà nước tự chịu trách nhiệm tài sản độc lập, giảm thiểu hơn 30% tình trạng thất thoát vốn công.

Bộ luật Dân sự Nhật Bản gợi mở kinh nghiệm gì về việc xử lý hợp đồng vô hiệu?

Pháp luật Nhật Bản phân định rành mạch các loại giao dịch bắt buộc phải tuân thủ hình thức (Điều 739, Điều 976) và tuyệt đối tôn trọng tự do hình thức đối với các hợp đồng thương mại thông thường. Áp dụng kinh nghiệm này giúp Việt Nam giảm thiểu tình trạng Tòa án tùy tiện hủy bỏ trên 18% hợp đồng chỉ vì thiếu sót hình thức văn bản.

Vì sao Luật Phá sản năm 2004 không phát huy được vai trò bảo vệ quyền tự do kinh doanh?

Luật Phá sản 2004 áp dụng tiêu chí phá sản quá cứng nhắc và thủ tục tố tụng kéo dài tới 3 – 5 năm, khiến hơn 85% doanh nghiệp mất thanh toán né tránh phá sản. Việc hoàn thiện luật cần đơn giản hóa điều kiện mở thủ tục và trao quyền chủ động cho Quản tài viên xử lý tài sản nhanh chóng trong 18 tháng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về quyền tự do kinh doanh, khẳng định đây là quyền tự nhiên, quyền con người và quyền hiến định cốt lõi trong nền kinh tế thị trường.
• Đánh giá sâu sắc thực trạng pháp luật thực định Việt Nam giai đoạn 2005 – 2013, nhận diện 5 quyền năng cơ bản cùng 4 điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng về mã ngành, hợp đồng vô hiệu, phá sản và tranh chấp tài phán.
• Tiếp thu thành công các bài học kinh nghiệm quốc tế giá trị từ cơ chế tự do hình thức hợp đồng của Bộ luật Dân sự Nhật Bản và mô hình "lưỡng quyền phân ly" của Trung Quốc.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình sửa đổi Bộ luật Dân sự, ban hành Luật Phá sản mới và phát triển các thiết chế trọng tài, hòa giải thương mại chuyên nghiệp trước năm 2020.
• Đây là công trình khoa học có giá trị lý luận và ứng dụng thực tiễn cao, kêu gọi các nhà hoạch định chính sách khẩn trương hiện thực hóa các giải pháp nhằm tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng và an toàn cho mọi chủ thể kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VỀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH, BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. Khái niệm, nội dung của quyền tự do kinh doanh 1. Khái niệm kinh doanh Ngay từ thời kỳ cổ đại con người đã biết đến các hoạt động giao thương buôn bán, lịch sử nhân loại đã ghi nhận sự lớn mạnh của các các thành bang thuộc vùng Hy Lạp, Địa Trung Hải, kéo theo đó là thương mại phát triển vô cùng rực rỡ.

Ở Châu Á việc giao thương buôn bán nổi tiếng với con đường tơ lụa bắt đầu từ Phúc Châu, Hàng Châu, Bắc Kinh (Trung Quốc) qua Mông Cổ, Ấn Độ, Afghanistan, Kazakhstan, Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, xung quanh vùng Địa Trung Hải và đến tận châu Âu. Con đường cũng đi đến cả Hàn Quốc và Nhật Bản. Nó có chiều dài khoảng 7 ngàn km, trải dài trên nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn. Như vậy, có thể thấy lịch sử cổ đại là minh chứng rõ nét nhất để đánh giá vai trò của thương mại trong việc phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội.

Ngày nay, trong xã hội hiện đại, kinh doanh càng thể hiện rõ vai trò không thể thay thế của mình trong việc thúc đẩy kinh tế phát triển, nó là hệ thống đòn bẩy, đôi khi còn là cứu cánh cho cả một nền kinh tế có thể khắc phục được những hạn chế về tài nguyên để đưa đất nước đến phồn thịnh, chúng ta có thể nhìn thấy sự lớn mạnh của Singapor, Hồng Kông, Nhật Bản… là những minh chứng hùng hồn nhất. Đối với dân tộc Việt Nam, bên cạnh nghề nông thuần túy chúng ta cũng tự hào trong lịch sử dân tộc việc giao thương, buôn bán đã có từ rất lâu 13 z đời, trong các di chỉ khảo cổ tại Óc Eo, Hội An, Vân Đồn… chúng ta đã tìm thấy những đồng tiền cổ, vật dụng bằng đồng của Châu Âu qua đó cho thấy việc giao lưu buôn bán với nhiều quốc gia khác đã xuất hiện từ rất lâu đời. Bên cạnh đó, chúng ta có thể ngắm nhìn các trung tâm thương mại cổ như: Phố Hiến, Vân Đồn, Hội An, Thăng Long… Tuy nhiên, trong một xã hội trọng nông ức thương, duy trì chính sách bế quan tỏa cảng nên chúng ta không có một nền thương mại phát triển rực rỡ, kéo theo nó là một nền kinh tế chủ yếu là thuần nông, dựa vào thiên nhiên tự cấp tự túc. Qua những dẫn chứng nêu trên, chúng ta có thể thấy được vai trò đòn bẩy của tự do kinh doanh.

Bởi vậy, dù dưới bất kỳ hình thức chính trị nào thì việc thúc đẩy kinh doanh, phát huy vai trò của đội ngũ thương nhân là một trong những nhân tố quyết định để phát triển kinh tế đất nước. Dưới góc độ kinh tế, kinh doanh là một phạm trù gắn liền với sản xuất hàng hóa, là tổng thể các hình thức, phương thức và biện pháp nhằm tổ chức các hoạt động kinh tế, phản ánh quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng của cải vật chất xã hội nhằm mục đích thu về một giá trị lớn hơn giá trị đã bỏ ra ban đầu. Với quan niệm đó, kinh doanh được chia thành nhiều kiểu, chế độ, lĩnh vực khác nhau như kinh doanh trong nền sản xuất hàng hóa giản đơn, kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, kinh doanh trong tư bản chủ nghĩa, kinh doanh trong xã hội chủ nghĩa, kinh doanh trong công nghiệp, kinh doanh trong nông nghiệp, kinh doanh vận tải… [9, tr. Tuy nhiên, dù phân chia thế nào thì về cơ bản mục đích của kinh doanh là làm tăng thêm giá trị vật chất cho xã hội và đối với từng nhà kinh doanh thì đó chính là lợi nhuận.

Nhưng không bao gồm tất cả các hoạt động kinh doanh, bởi nhiều lĩnh vực kinh doanh, nhiều nhà kinh doanh đặt mục tiêu phi lợi nhuận như: việc kinh doanh mang mục đích xã hội, giữ gìn, bảo vệ những giá trị văn hóa… 14 z Ở Việt Nam trước đây trong thời gian nền kinh tế được đặt trong cơ chế, kế hoạch hóa, tập trung bao cấp. Chúng ta chỉ quen với các khái niệm: kế hoạch năm năm lần thứ nhất, hợp tác, mậu dịch…còn khái niệm kinh doanh rất ít được đề cập. Hiện nay, dưới quyết tâm đổi mới nền kinh tế đất nước, phát triển một nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa, các hoạt động kinh doanh diễn ra thường xuyên, quyền kinh doanh là một quyền Hiến định thì khái niệm kinh doanh không còn quá xa lạ đối với đại đa số quần chúng nhân dân. Khoản 2, Điều 4 Luật doanh nghiệp năm 2005 định nghĩa kinh doanh như sau: "2.

Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi" [40]. Như vậy, theo như khái niệm nêu trên thì kinh doanh được hiểu một cách đầy đủ và đúng đắn bao gồm tất cả các hoạt động như: đầu tư, sản xuất, trao đổi, dịch vụ nếu các hoạt động này nhằm mục đích sinh lợi. Hoạt động này không nhất thiết phải bao gồm tất cả các công đoạn để đạt kết quả cuối cùng mà chỉ cần một trong các hoạt động nêu trên là đủ, miễn sao hoạt động đó mang tính sinh lợi. Với khái niệm này thì kinh doanh có nội dung rộng và tính khái quát cao.

Tuy nhiên, trong tư tưởng của những nhà làm luật thì khái niệm kinh doanh mang tính "duy lợi", cũng có những điểm chưa thỏa đáng. Bởi, nhiều nhà kinh doanh đưa tiêu chí hoạt động của mình mang tính xã hội, phục vụ lợi ích cộng đồng ví dụ các doanh nghiệp công ích (bảo vệ môi trường, bảo vệ văn hóa …). Khái niệm quyền tự do kinh doanh Bản chất thật sự của tự do là sự lựa chọn. Đối với tự nhiên con người có quyền lựa chọn những đối tượng mà mình thủ đắc bởi họ là chủ thể của thế giới.

Tuy nhiên, ngày nay vấn đề này có nhiều khác biệt bởi sự hạn chế cho sự tồn tại chung của cộng đồng. Đối với nhau con người có quyền lựa chọn cách thức ứng xử và trao đổi 15 z các đối tượng phục vụ cho nhu cầu vật chất và tinh thần của mình, đồng thời cũng nhằm bảo đảm cho sự tồn tại chung của cộng đồng, sự lựa chọn này cũng bị những hạn chế nhất định [8, tr. Quyền tự do kinh doanh là một bộ phận hợp thành trong hệ thống các quyền tự do của công dân. Để có quan niệm đúng đắn về nó, trước hết cần tìm hiểu để nhận thức đầy đủ nội hàm các khái niệm quyền con người, quyền công dân nói chung dưới góc độ lịch sử.

Mỗi bước phát triển của lịch sử xã hội loài người đều gắn liền với cuộc đấu tranh giai cấp, cách mạng xã hội nhằm giải phóng con người. Trong lịch sử tư tưởng nhân loại có các quan niệm khác nhau về sự ra đời, bản chất của quyền con người. Trước khi có học thuyết "pháp luật tự nhiên" ra đời, lịch sử nhân loại đã từng có quan niệm (tuy ít và còn rời rạc) cho rằng con người mang thuộc tính tự nhiên, con người ra đời đương nhiên có quyền tự do. Quyền tự do của con người không do ai ban phát.

Quyền con người ra đời trước pháp luật và nhà nước. Trong điều kiện lịch sử cụ thể đó quan niệm này thể hiện khát vọng tự do của con người. Đến thế kỷ XVII, XVIII các nhà tư tưởng, nhà cải cách lỗi lạc như Locke, Rousseau… đã đưa ra học thuyết "pháp luật tự nhiên". Theo quan niệm của thuyết này thì quyền con người là đặc quyền tự nhiên, đứng trên cao hơn pháp luật nhà nước.

Thuyết pháp luật tự nhiên ra đời để chống lại, phủ nhận quyền lực, pháp luật của nhà nước quân chủ phong kiến, luật lệ của nhà thờ thiên chúa giáo. Thuyết pháp luật tự nhiên mang giá trị nhân bản, nhân đạo sâu sắc. Nó đưa ra những tư tưởng, nguyên tắc để bảo vệ quyền cá nhân của con người trước quyền lực nhà nước. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin cũng luôn đặt con người cũng như quyền con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội.

Quyền tự do của con người là khái niệm mang tính lịch sử, hình thành và phát triển trong cuộc đấu tranh giai cấp vì sự tiến bộ xã hội, chịu sự chi phối của chế độ kinh tế, chế 16 z độ chính trị. Quyền tự do của con người phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân. Với quan niệm đó quyền con người được xem là giá trị được nhà nước ghi nhận và bảo vệ bằng pháp luật thì mới trở thành hiện thực. Một mặt quyền con người mang thuộc tính tự nhiên, do đó không cần ai ban tặng.

Mặt khác, khi chưa được Nhà nước quy phạm hóa bằng pháp luật thì các quyền con người chưa được xã hội thừa nhận. Vai trò của Nhà nước chính là chỗ đáp ứng được nhu cầu về quyền cá nhân con người trong xã hội, biết phát hiện nhu cầu hiện thực của việc xuất hiện quyền con người để sớm thể chế hóa và bảo vệ bằng pháp luật. Ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, quyền con người ít được nói đến, được mặc nhiên đồng nhất với quyền công dân. Việc đồng nhất như vậy là chưa chính xác bởi vì quyền con người có nội hàm rộng hơn quyền công dân, ví dụ như con người có thể bị hạn chế quyền công dân nhưng quyền con người với tư cách là một thực thể tự nhiên thì họ không thể bị hạn chế.

Bởi vậy, không thể đồng nhất quyền con người với quyền công dân là một. Nhận thức được rõ quy luật vận động, trong Hiến pháp năm 1992 của nước ta (được sửa đổi bổ sung năm 2001) đã ghi nhận quyền con người là một quyền Hiến định: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và luật" [32]. Như vậy, có thể khẳng định rằng việc ghi nhận và bảo đảm thực hiện tốt các quyền công dân cũng chính là đã thực hiện nội dung cơ bản của quyền con người. Các quyền tự do của công dân rất đa dạng, liên quan đến mọi mặt của đời sống xã hội.