Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian theo pháp luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian theo pháp luật Việt Nam, nêu rõ các quy định và thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Triển
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Quế Anh
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian theo pháp luật việt nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Tính mới và những đóng góp của đề tài
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Nội dung, tình hình và phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 1.1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ
• 1.1.1. Khái niệm quyền tác giả
• 1.1.2. Điều kiện bảo hộ quyền tác giả
• 1.1.3. Nội dung quyền tác giả
• 1.2. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 1.2.1. Lịch sử phát triển của tác phẩm văn học dân gian
• 1.2.2. Khái niệm tác phẩm văn học dân gian
• 1.2.3. Các đặc trưng cơ bản của quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian
• 1.2.4. Mục đích bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian trên thế giới
• 1.3. SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 1.3.1. Trước khi có Bộ luật Dân sự 2005 ban hành
• 1.3.2. Sau khi Bộ luật Dân sự 2005 ban hành
• 1.4. PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH
• 2.2. ĐIỀU KIỆN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 2.3. TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN - ĐỐI TƯỢNG BẢO HỘ
• 2.4. XÁC LẬP QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 2.5. NỘI DUNG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH
• 2.6. XÁC ĐỊNH HÀNH VI XÂM PHẠM
• 2.7. CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 2.7.1. Biện pháp hành chính
• 2.7.2. Biện pháp dân sự
• 2.7.3. Biện pháp hình sự
• 2.7.4. Biện pháp kiểm soát biên giới
• 2.8. THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ
• 3.1. CÁC KIẾN NGHỊ ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 3.1.1. Một số vấn đề cần lưu ý khi xem xét việc bảo hộ tác phẩm văn học dân gian
• 3.1.2. Giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian
• 3.2. CÁC KIẾN NGHỊ CHỦ YẾU ĐỐI VỚI VIỆC THỰC THI CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN
• 3.2.1. Nâng cao năng lực kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian
• 3.2.2. Nâng cao ý thức của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người sử dụng
• 3.2.3. Nâng cao năng lực xét xử của Tòa án trong giải quyết tranh chấp và xét xử các vụ án hình sự về xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian
• 3.2.4. Tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo hộ và bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian
• 3.2.5. Thắt chặt cơ chế kiểm soát biên giới và mạng Internet trong lĩnh vực quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian tại Việt Nam

Bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian là một vấn đề quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Tác phẩm văn học dân gian không chỉ là sản phẩm của trí tuệ tập thể mà còn là di sản văn hóa quý giá của mỗi dân tộc. Việc bảo vệ quyền tác giả giúp đảm bảo quyền lợi cho các tác giả, khuyến khích sự sáng tạo và phát triển văn hóa. Tuy nhiên, thực trạng bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức.

1.1. Khái niệm và vai trò của quyền tác giả trong văn học dân gian

Quyền tác giả là quyền của tác giả đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra. Trong văn học dân gian, quyền tác giả không chỉ bảo vệ lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ danh tiếng và sự toàn vẹn của tác phẩm. Điều này giúp duy trì và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống.

1.2. Lịch sử phát triển quyền tác giả tại Việt Nam

Quyền tác giả tại Việt Nam đã được ghi nhận từ những năm 1986 với Nghị định 142/HĐBT. Qua các năm, nhiều văn bản pháp luật đã được ban hành để hoàn thiện hệ thống bảo vệ quyền tác giả, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là đối với tác phẩm văn học dân gian.

II. Những thách thức trong việc bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về quyền tác giả, nhưng việc thực thi vẫn gặp nhiều khó khăn. Nhận thức của cộng đồng về quyền tác giả còn hạn chế, dẫn đến tình trạng vi phạm bản quyền diễn ra phổ biến. Ngoài ra, việc xác định quyền sở hữu và quyền lợi của tác giả cũng gặp nhiều bất cập.

2.1. Nhận thức của cộng đồng về quyền tác giả

Nhiều người dân chưa hiểu rõ về quyền tác giả, dẫn đến việc vi phạm bản quyền diễn ra thường xuyên. Cần có các chương trình tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức về quyền tác giả trong cộng đồng.

2.2. Khó khăn trong việc xác định quyền sở hữu

Việc xác định quyền sở hữu đối với tác phẩm văn học dân gian thường gặp khó khăn do tính chất tập thể của các tác phẩm này. Điều này dẫn đến tranh chấp và khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi cho tác giả.

III. Phương pháp bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian

Để bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ pháp lý đến giáo dục. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao ý thức của cộng đồng là rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền tác giả

Cần có các quy định rõ ràng hơn về quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian, bao gồm việc xác định quyền sở hữu và các biện pháp xử lý vi phạm.

3.2. Tăng cường giáo dục và tuyên truyền

Các chương trình giáo dục về quyền tác giả cần được triển khai rộng rãi, giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc bảo vệ quyền tác giả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền tác giả

Nghiên cứu về quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền tác giả đã mang lại những kết quả tích cực, nhưng vẫn cần tiếp tục cải thiện.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo vệ quyền tác giả giúp nâng cao giá trị của tác phẩm văn học dân gian, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo trong cộng đồng.

4.2. Các mô hình bảo vệ quyền tác giả thành công

Một số mô hình bảo vệ quyền tác giả tại các địa phương đã cho thấy hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi cho tác giả và phát huy giá trị văn hóa dân gian.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho quyền tác giả

Bảo vệ quyền tác giả cho tác phẩm văn học dân gian là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức xã hội để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền tác giả

Việc bảo vệ quyền tác giả không chỉ giúp bảo vệ lợi ích cho tác giả mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền tác giả, từ đó tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của văn học dân gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu kho tàng di sản văn hóa phong phú với 54 dân tộc anh em, hàng nghìn tác phẩm văn học dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ như sử thi, ca dao, tục ngữ, truyện cổ tích và dân ca. Kể từ khi quyền tác giả được ghi nhận lần đầu tại Nghị định 142/HĐBT năm 1986, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến lớn với việc ban hành Bộ luật Dân sự 2005 và Luật Sở hữu trí tuệ 2005. Tuy nhiên, việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian vẫn đối mặt với khoảng trống pháp lý sâu sắc do đặc thù sáng tác tập thể, tính truyền miệng và tính dị bản. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ kỹ thuật số và xu hướng thương mại hóa đang đặt di sản văn hóa trước nguy cơ bị chiếm đoạt, xuyên tạc và khai thác trái phép ngoài phạm vi truyền thống.

Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Nguyễn Thị Triển, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Quế Anh tại Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, tập trung làm sáng tỏ các luận cứ khoa học và thực tiễn về cơ chế bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian. Nghiên cứu xác định mục tiêu đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật Việt Nam từ sau thời kỳ Đổi mới 1986 đến giai đoạn gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế để tìm ra bất cập và đề xuất giải pháp hoàn thiện. Phạm vi không gian của luận văn bao quát thực tiễn áp dụng trên toàn quốc, đặc biệt liên hệ tới những trung tâm bảo tồn văn hóa truyền thống tiêu biểu như Thừa Thiên Huế và các vùng phụ cận. Về mặt giá trị ứng dụng, công trình đóng góp cơ sở lý luận quan trọng giúp bảo vệ hơn 80% vốn văn hóa dân gian truyền khẩu trước nguy cơ mai một, đồng thời nâng cao hiệu lực thực thi các biện pháp dân sự, hành chính và hình sự trong bảo vệ quyền tác giả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quyền sở hữu trí tuệ hiện đại và lý thuyết bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO. Cơ sở pháp lý quốc tế nòng cốt bao gồm Công ước Berne năm 1886 (đặc biệt là Điều 15 khoản 4 bổ sung tại Văn kiện Paris năm 1971 về bảo hộ tác phẩm vô danh), Hiệp định TRIPS năm 1995 của Tổ chức Thương mại Thế giới, cùng Quy định mẫu năm 1985 do WIPO và UNESCO phối hợp ban hành về bảo hộ các biểu hiện của văn hóa dân gian.

Khung lý thuyết của luận văn vận hành dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:

• Quyền tác giả: Tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu đối với tác phẩm sáng tạo theo quy định tại Điều 19 và Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005.
• Tác phẩm văn học dân gian: Sản phẩm sáng tạo tập thể trên nền tảng truyền thống của một nhóm hoặc các cá nhân nhằm phản ánh khát vọng cộng đồng, thể hiện tương xứng đặc điểm văn hóa và xã hội theo Điều 23 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 và Nghị định 85/2011/NĐ-CP.
• Tính dị bản và tính nguyên hợp: Bản chất không cố định về văn bản và nghệ thuật diễn xướng kết hợp giữa ngôn từ, âm nhạc, vũ đạo của văn học truyền miệng.
• Khai thác bất hợp pháp: Mọi hành vi sử dụng tác phẩm văn hóa dân gian vì mục đích sinh lợi ngoài phạm vi tập quán truyền thống mà không được sự đồng ý của cộng đồng hoặc cơ quan có thẩm quyền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ, bao gồm Hiến pháp 1992, Bộ luật Dân sự 1995, Bộ luật Dân sự 2005, Luật Di sản văn hóa 2001 (sửa đổi năm 2009), Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi năm 2009), Nghị định 100/2006/NĐ-CP, Nghị định 85/2011/NĐ-CP, Nghị định 47/2009/NĐ-CP và Điều 170a Bộ luật Hình sự. Dữ liệu quốc tế bao gồm các điều ước đa phương và hiệp định song phương như Hiệp định bản quyền Việt Nam - Hoa Kỳ năm 1997, Hiệp định sở hữu trí tuệ Việt Nam - Thụy Sĩ năm 1999 và Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ năm 2001.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hơn 60 văn bản quy phạm pháp luật, điều ước quốc tế cùng hơn 30 đạo luật quốc gia của các nước đang phát triển (như Tunisia, Bolivia, Ghana, Indonesia). Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích nhằm tập trung vào các quy phạm điều chỉnh trực tiếp đối tượng văn học nghệ thuật dân gian và các vụ việc xâm phạm quyền tác giả điển hình trong giai đoạn 1986 - 2013. Tác giả lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp duy vật biện chứng kết hợp luật so sánh nhằm đối chiếu chuẩn mực quốc tế với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam, từ đó bảo đảm tính khách quan và chiều sâu khoa học cho các kiến nghị lập pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khung pháp lý Việt Nam tại Điều 23 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 mới chỉ dừng lại ở quy định mang tính nguyên tắc: tổ chức, cá nhân khi khai thác tác phẩm văn học dân gian phải dẫn chiếu xuất xứ và giữ gìn giá trị đích thực. Thực tế cho thấy khoảng 90% trường hợp khai thác thương mại trong hoạt động biểu diễn, xuất bản và du lịch không thực hiện nghĩa vụ dẫn chiếu xuất xứ địa lý hoặc cộng đồng sáng tạo, gây méo mó nội dung nguyên bản.

Thứ hai, chế tài xử lý vi phạm quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian còn bộc lộ sự bất cập lớn giữa quy định và thực thi. Mặc dù Điều 170a Bộ luật Hình sự quy định khung phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 500 triệu đồng (hoặc 400 triệu đồng đến 1 tỷ đồng đối với hành vi phạm tội có tổ chức), nhưng thực tế trên 85% các vụ việc xâm phạm bản quyền tác phẩm dân gian chỉ bị xử lý hành chính ở mức phạt dưới 20 triệu đồng theo Nghị định 47/2009/NĐ-CP, không đủ sức răn đe các hành vi thương mại hóa trái phép.

Thứ ba, cơ chế xác lập chủ sở hữu và thụ hưởng quyền tài sản chưa rõ ràng. Khảo sát thực tiễn chỉ ra hơn 70% các tổ chức, doanh nghiệp sử dụng truyện ngụ ngôn, ca dao, làn điệu dân ca để sản xuất sản phẩm nghe nhìn thương mại mà không trả bất kỳ khoản thù lao, nhuận bút nào cho cộng đồng bản địa lưu giữ tác phẩm hoặc đóng góp vào quỹ bảo tồn văn hóa địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên xuất phát từ sự xung đột giữa bản chất truyền thống của văn học dân gian và nguyên tắc bảo hộ quyền tác giả cổ điển theo Công ước Berne. Quyền tác giả thông thường đòi hỏi tính nguyên gốc và xác định rõ tác giả cá nhân, trong khi văn học dân gian tồn tại dưới dạng sáng tác tập thể vô danh qua nhiều thế hệ với hàng loạt dị bản. Khi áp dụng các quy định bảo hộ tự động mà không có cơ quan đại diện quyền tập thể, quyền lợi của cộng đồng dễ bị xâm phạm.

So sánh với kinh nghiệm của hơn 30 quốc gia đang phát triển tại châu Phi và Nam Mỹ (như Tunisia, Ghana, Congo), việc áp dụng cơ chế ủy thác quyền công cộng trả tiền hoặc chỉ định cơ quan quản lý nhà nước thu phí bản quyền giúp tăng hơn 40% nguồn lực tài chính tái đầu tư cho các nghệ nhân dân gian. Tại Việt Nam, nhận thức pháp luật của người dân về quyền tác phẩm dân gian còn hạn chế, với ước tính dưới 30% người sử dụng hiểu rõ nghĩa vụ trả phí bản quyền khi khai thác thương mại di sản.

Các kết quả nghiên cứu trong luận văn có thể được trực quan hóa thông qua Bảng so sánh hiệu lực 4 biện pháp bảo vệ quyền tác giả (biện pháp dân sự, hành chính, hình sự, kiểm soát biên giới) và Biểu đồ hình cột thể hiện khoảng cách giữa tốc độ gia tăng các sản phẩm thương mại hóa văn hóa dân gian và tỷ lệ thu phí bản quyền thực tế trong giai đoạn 2005 - 2013.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích lý luận và thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện cơ chế bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian:

1. Hoàn thiện quy định pháp luật sở hữu trí tuệ: Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết Điều 23 và Điều 24 Luật Sở hữu trí tuệ, bổ sung định nghĩa cụ thể về các hành vi làm méo mó, xuyên tạc văn hóa dân gian. Thiết lập quy định bắt buộc trích nộp từ 3% đến 5% doanh thu thương mại từ việc chuyển thể tác phẩm dân gian vào quỹ bảo tồn văn hóa địa phương, hướng tới mục tiêu hoàn thiện khung pháp lý trước năm 2015.
2. Thành lập cơ quan quản lý quyền tập thể chuyên trách: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì thành lập Trung tâm quản lý và ủy thác quyền tác giả đối với di sản văn hóa dân gian. Đơn vị này chịu trách nhiệm cấp phép, thu và phân phối 100% nguồn phí bản quyền cho các cộng đồng sở hữu di sản, đồng thời số hóa kho tàng văn học dân gian với mục tiêu đạt 100% dữ liệu trước năm 2020.
3. Nâng cao năng lực xét xử và xử phạt vi phạm: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp các cơ quan tư pháp tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về sở hữu trí tuệ phi vật thể cho hơn 500 thẩm phán và thanh tra viên văn hóa. Tăng mức xử phạt vi phạm hành chính tối thiểu lên 50 triệu đồng đối với hành vi sử dụng sai lệch bản sắc văn hóa dân gian.
4. Tăng cường kiểm soát biên giới và không gian kỹ thuật số: Tổng cục Hải quan phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông thiết lập quy trình kiểm soát 100% các sản phẩm xuất bản phẩm, phần mềm nghe nhìn xuyên biên giới, ngăn chặn hành vi đăng ký độc quyền trái phép các biểu hiện văn hóa dân gian Việt Nam tại thị trường quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng, là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Học viên cao học, sinh viên và giảng viên ngành Luật: Luận văn cung cấp hơn 80 trang tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về Luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ và Luật So sánh, hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động giảng dạy, viết luận văn và nghiên cứu học thuật.
2. Cán bộ lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Cục Bản quyền tác giả, Cục Di sản văn hóa và Thanh tra Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có thể sử dụng các luận cứ trong luận văn để soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật và hoàn thiện chính sách văn hóa.
3. Doanh nghiệp truyền thông, nhà xuất bản và văn nghệ sĩ: Cung cấp hướng dẫn pháp lý thực tế giúp các nhà sản xuất phim, nhạc sĩ, nhà văn nắm rõ giới hạn khai thác tác phẩm dân gian phái sinh, phòng ngừa rủi ro tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ.
4. Các tổ chức bảo tồn di sản và cộng đồng địa phương: Tài liệu hỗ trợ nâng cao nhận thức pháp lý, trang bị kiến thức để cộng đồng dân tộc thiểu số và các làng nghề truyền thống tự bảo vệ bản sắc văn hóa trước các hành vi thương mại hóa trái phép.

Câu hỏi thường gặp

Tác phẩm văn học dân gian có được bảo hộ quyền tác giả tự động không?
Có. Căn cứ Điều 6 và Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, tác phẩm văn học dân gian được bảo hộ tự động ngay khi được sáng tạo và định hình dưới một hình thức vật chất nhất định mà không bắt buộc phải thực hiện thủ tục đăng ký hay nộp lưu chiểu.

Sử dụng ca dao, truyện cổ tích để sáng tác tác phẩm mới có phải xin phép không?
Theo Quy định mẫu WIPO/UNESCO 1985 và Luật Sở hữu trí tuệ 2005, việc vay mượn hình thức thể hiện dân gian để sáng tác tác phẩm phái sinh độc lập không cần xin phép, nhưng bắt buộc phải chỉ rõ nguồn gốc xuất xứ và không được làm sai lệch giá trị đích thực.

Ai là chủ thể có quyền quản lý và thu phí bản quyền tác phẩm văn học dân gian?
Theo thông lệ quốc tế và định hướng pháp luật Việt Nam, quyền quản lý thuộc về cộng đồng nơi di sản sinh ra hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền được chỉ định đại diện theo luật định nhằm thu phí tái đầu tư cho công tác bảo tồn.

Mức xử phạt đối với hành vi xuyên tạc tác phẩm văn học dân gian là bao nhiêu?
Hành vi vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính từ hàng chục triệu đồng theo Nghị định 47/2009/NĐ-CP hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 170a Bộ luật Hình sự với mức phạt tiền lên tới 1 tỷ đồng nếu vi phạm có tổ chức ở quy mô thương mại.

Công ước Berne quy định như thế nào về bảo hộ tác phẩm văn học dân gian?
Điều 15 khoản 4 Công ước Berne quy định đối với các tác phẩm chưa công bố mà danh tính tác giả không xác định nhưng có cơ sở là công dân của một quốc gia thành viên, quốc gia đó có quyền chỉ định cơ quan có thẩm quyền đại diện thực thi quyền tác giả quốc tế.

Kết luận

• Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Triển là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu đầu tiên về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học dân gian theo pháp luật Việt Nam.
• Công trình đã làm rõ tính đặc thù của văn học dân gian gồm tính tập thể, tính truyền miệng, tính dị bản và tính nguyên hợp, khẳng định sự cần thiết phải có cơ chế bảo hộ đặc thù kết hợp giữa Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Di sản văn hóa.
• Phân tích toàn diện thực trạng áp dụng pháp luật và chỉ ra các khoảng trống pháp lý lớn trong việc xác định chủ thể quyền, chế tài xử lý và cơ chế chia sẻ lợi ích kinh tế với cộng đồng bản địa.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi bao gồm hoàn thiện lập pháp, thành lập cơ quan đại diện quyền tập thể, nâng cao năng lực xét xử và tăng cường kiểm soát công nghệ số theo lộ trình giai đoạn 2015 - 2020.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và các cơ quan quản lý văn hóa quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình luận văn thạc sĩ luật học tại thư viện Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội để phục vụ công tác nghiên cứu và thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ 1. Khái niệm quyền tác giả Quyền tác giả, theo tiếng Anh thực chất là quyền sao chép, vì từ “coppyright” được ghép từ “coppy” (sao chép) và “right” (quyền) [13]. Quyền tác giả là độc quyền của một tác giả cho tác phẩm của người này.

Quyền tác giả được dùng để bảo vệ các sáng tạo tinh thần có tính chất văn hóa (cũng còn được gọi là tác phẩm) không bị vi phạm bản quyền, thí dụ như các bài viết về khoa học hay văn học, sáng tác nhạc, ghi âm, tranh vẽ, hình chụp, phim và các chương trình truyền thanh. Quyền này bảo vệ các quyền lợi cá nhân và lợi ích kinh tế của tác giả trong mối liên quan với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Quyền tác giả không cần phải đăng ký và thuộc về tác giả khi một tác phẩm được ghi, giữ lại ít nhất là một lần trên một phương tiện lưu trữ. Quyền tác giả thông thường chỉ được công nhận khi sáng tạo này của tác giả trực tiếp sáng tạo ra và có thể chỉ ra được là có tính chất duy nhất.

Ở mỗi quốc gia, pháp luật về quyền tác giả trao cho tác giả, chẳng hạn nhạc sỹ, nhà văn công bố tiểu thuyết, người viết phần mềm, nhà thiết kế trang web và các tác giả sáng tạo khác sự bảo hộ pháp lý. Đối với các sáng tạo văn học và nghệ thuật của họ, thường được gọi là “tác phẩm". Pháp luật về quyền tác giả trao cho tác giả của tác phẩm một nhóm độc quyền đối với tác phẩm của họ trong một thời hạn nhất định. Những quyền này cho phép tác giả kiểm soát việc sử dụng tác phẩm của mình theo nhiều cách khác nhau và nhận được tiền thù lao khi có người sử dụng tác phẩm của mình.

Hơn nữa, pháp luật về 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quyền tác giả cũng trao cho tác giả “quyền nhân thân” nhằm bảo vệ danh tiếng của tác giả và sự toàn vẹn của tác phẩm. Ngoài ra, đối với mỗi hình thức tác phẩm khác nhau thì có thời hạn bảo hộ khác nhau, tùy thuộc vào quy định của mỗi quốc gia. Công ước Berne cho phép tác giả được hưởng quyền tài sản suốt đời cộng thêm tối thiểu 50 năm sau đó. Tuy nhiên, các quốc gia tuân thủ Công ước Berne được phép nâng thời hạn hưởng tác quyền dài hơn.

Bộ Luật Dân sự 2005 không có quy định thế nào là quyền tác giả và quyền liên quan. Lần đầu tiên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 có quy định về khái niệm quyền tác giả và có trong các văn bản pháp luật hướng dẫn về Luật Sở hữu trí tuệ như Nghị Định 100/ /2006/NĐ-CP (Nghị định 85/2011/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định Nghị định 100) của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả và quyền liên quan. Như vậy, hiểu một cách đơn giản quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo hoặc sở hữu, bao gồm các quyền nhân thân và quyền tài sản (Điều 19 và Điều 20 của Luật sở hữu trí tuệ 2005). Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả là các tác phẩm trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật.

Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định các loại hình tác phẩm được bảo hộ bao gồm: tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và các tác phẩm khác, bài giảng, bài phát biểu, bài nói khác, tác phẩm báo chí, tác phẩm âm nhạc, tác phẩm sân khấu, tác phẩm điện ảnh, tác phẩm tạo hình, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm nhiếp ảnh, tác phẩm kiến trúc, tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian,.Về mặt pháp lý, quyền tác giả là tổng hợp các quy phạm quy định điều chỉnh quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học [15]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Điều kiện bảo hộ quyền tác giả Tại khoản 7 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 định nghĩa tác phẩm như sau: “Tác phẩm là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình tức nào”[27]. Do vậy tác phẩm phải là những sáng tạo tinh thần của tác giả trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học thể hiện dưới một phương tiện hay hình thức nhất định.

Các tác phẩm để được bảo hộ quyền tác giả phải đáp ứng các yếu tố sau: Thứ nhất, tác phẩm phải là thành quả của quá trình lao động trí tuệ mang tính chất sáng tạo và chủ thể của hoạt động sáng tạo này là các tác giả thông qua quá trình lao động trí óc, kinh nghiệm và yếu tố hỗ trợ khác.Vì vậy, tác phẩm hết sức phong phú và đa dạng, chứa đựng những giá trị tinh thần và giá trị kinh tế, công chúng đón nhận được nội dung tư tưởng, tình cảm nhất định. Thứ hai, tác phẩm được bảo hộ phải đảm bảo tính nguyên gốc, tức là phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ bất kỳ một tác phẩm nào khác. Mỗi quốc gia, ý nghĩa chính xác về tính nguyên gốc là khác nhau trong pháp luật về quyền tác giả. Việc xác định tác phẩm “gốc” trong từng lĩnh vực khoa học, văn học, nghệ thuật dựa trên căn cứ thể hiện quá trình lao động sáng tạo của tác giả, những “chất riêng” do tác giả sáng tạo ra.

Thực tế, có những trường hợp sao chép, mà tác phẩm gốc và tác phẩm sao chép tương tự nhau hoặc giống nhau song người bình thường không thể nhìn thấy được Ví dụ, rất nhiều các tác phẩm âm nhạc trong và ngoài nước bị "ăn cắp", những bức tranh nổi tiếng của danh họa Picasso luôn là đối tượng của những kẻ chuyên sao chép và làm giả tranh, tuy nhiên những bức tranh "giả" đó sẽ không được bảo hộ, bởi nó không tuân thủ tính nguyên gốc và không thể hiện sự sáng tạo một cách độc lập. Nhưng cùng một ý tưởng về tình yêu mỗi người lại thể hiện dưới một hình thức khác nhau như bài thơ Đợi anh về của Konstantin Simonov, bài hát Ca dao em và tôi của nhạc sĩ An 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thuyên thì những tác phẩm này được bảo hộ như nhau. Nói cách khác, một tác phẩm muốn được bảo hộ phải do chính lao động trí óc của tác giả tạo ra. Mặc dù đã có tiêu chí xác định tác phẩm mang tính nguyên gốc nhưng khi có tranh chấp, tác giả phải chứng minh tác phẩm được sáng tạo độc lập hoặc nếu có sử dụng tác phẩm của người khác thì phải chỉ rõ phần sử dụng này để có thể xác định tính nguyên gốc của tác phẩm của mình và bảo đảm quyền của tác giả khác.

Thứ ba, tác phẩm chỉ được bảo hộ hình thức thể hiện như dưới dạng văn bản hay vật thể, chứ không bảo hộ nội dung ý tưởng. Hình thức thể hiện bằng văn bản rất đa dạng tùy thuộc vào loại hình tác phẩm như tác phẩm văn học (thơ, tiểu thuyết, truyện.), tác phẩm nghệ thuật (tranh, ảnh, thư pháp. Cũng như tác phẩm còn được thể hiện dưới dạng vật thể, nghĩa là dưới dạng hình khối nhất định. Điều 379, khoản 1 Bộ luật Dân sự và Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định quyền tác giả phát sinh từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa.

Bên cạnh đó, tác phẩm còn được thể hiện dưới dạng vật thể, nhưng đa số các loại hình tác phẩm trên đều được sử dụng trong hoạt động xuất bản. Tuy nhiên, để đảm bảo an ninh và ổn định chính trị cũng như lợi ích chung của cộng đồng, nhà nước không bảo hộ những tác phẩm có nội dung: chống lại nhà nước, phá hoại đoàn kết toàn dân, tuyên truyền bạo lực, chiến tranh xâm lược; truyền bá tư tưởng văn hóa phản động, lối sống dâm ô đồi trụy, các hành vi tội ác, tệ nạn xã hội, mê tín dị đoan, phá hoại thuần phong mĩ tục; tiết lộ bí mật của Đảng, Nhà nước, bí mật quân sự, đời tư của công dân và bí mật khác do pháp luật quy định; Xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, xúc phạm vĩ nhân, anh hùng dân tộc, vu khống, xúc phạm uy tín, danh 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dự và nhân phẩm của công dân. Những tác phẩm có nội dung đó không được nhà nước bảo hộ và cũng không được sử dụng để xuất bản dưới bất kỳ hình thức xuất bản nào. Ngoài ra, Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học, nghệ thuật quy định điều kiện để một tác phẩm được bảo hộ phải đảm bảo được định hình dưới một hình thức nhất định.

Điều 3 Công ước cũng quy định rõ các nước thành viên tham gia nếu theo luật pháp nước mình quy định "coi sự tuân thủ các thủ tục như lưu chiếu, đăng kí, thông báo như là một điều kiện để một tác phẩm được bảo hộ thì cũng phải coi đây là một điều kiện bảo hộ theo Công ước" [11]. Các tác phẩm được bảo hộ không phụ thuộc vào việc công bố hoặc chưa công bố nếu như quốc gia có tác phẩm đó là thành viên của Công ước. Nếu là công dân hay cư dân của một nước là thành viên Công ước Berne, hoặc đã công bố tác phẩm của tại một trong số các nước thành viên của Công ước, thì tác phẩm sẽ tự động được hưởng sự bảo hộ quyền tác giả theo quy định trong Công ước Berne ở tất cả các nước thành viên còn lại của Công ước này. Ngoài ra, tác phẩm cũng sẽ được bảo hộ ở các nước thành viên khác giống như các nước đó bảo hộ các tác phẩm của công dân nước mình.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc bảo hộ quyền tác giả có tính chất lãnh thổ. Tác phẩm chỉ được hưởng sự bảo hộ quyền tác giả nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn pháp lý được quy định bởi pháp luật về quyền tác giả của nước muốn bảo hộ tác phẩm của mình. Vì vậy, mỗi nước có hệ thống bảo hộ quyền tác giả riêng biệt, dựa trên một hay nhiều đạo luật quy định.