Lời mở đầu, Luận văn đƣợc kết cấu gồm 3 Chƣơng: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận chung về pháp luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng. Chƣơng 2: Kinh nghiệm xây dựng và thực thi Luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng của một số nƣớc và vùng lãnh thổ Chƣơng 3: Một số đề xuất, kiến nghị để xây dựng và hoàn thiện Luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng của Việt Nam 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƢỜI TIÊU DÙNG 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƢỜI TIÊU DÙNG 1.1 Các cách tiếp cận chủ đạo về pháp luật bảo vệ Ngƣời tiêu dùng trên thế giới Có quan điểm cho rằng, mối quan hệ giữa ngƣời tiêu dùng và tổ chức, cá nhân kinh doanh là một mối quan hệ dân sự thông thƣờng dựa trên nguyên tắc tự do, bình đẳng, tự nguyện. Tuy nhiên, nhƣ đã nói, ngƣời tiêu dùng và các tổ chức, cá nhân kinh doanh luôn có mối quan hệ bất bình đẳng, hay nói cách khác, “do tính chất xã hội của quan hệ tiêu dùng mà người tiêu dùng khó có thể có cơ hội trở thành tự do, bình đẳng vì họ buộc luôn phải tham gia vào mối quan hệ với đặc tính truyền kiếp là “thông tin bất cân xứng”.
Bên cạnh sự bất cân xứng về thông tin, người tiêu dùng còn có thể phải rơi vào tình trạng mất khả năng mặc cả khi họ buộc phải sử dụng hàng hóa, dịch vụ của nhà cung cấp độc quyền”[18]. Chính vì lý do đó, Nhà nƣớc phải can thiệp để bảo vệ lợi ích của Ngƣời tiêu dùng. Nhìn chung, trên thế giới có hai cách tiếp cận chủ đạo thông qua đó Nhà nƣớc có thể can thiệp để bảo vệ lợi ích của Ngƣời tiêu dùng: Thứ nhất, xây dựng một hệ thống pháp lý trong đó quy định trách nhiệm pháp lý (liability) đối với các bên sau khi (ex post) đã xảy ra vi phạm; hoặc. Thứ hai, xây dựng một hệ thống pháp lý (regulation) điều chỉnh, ngăn chặn trước các hành vi vi phạm (ex ante) để giảm thiểu vi phạm.
Cách tiếp cận thứ nhất là cách tiếp cận mà theo đó các bên liên quan phải bồi thƣờng thiệt hại sau khi xảy ra thiệt hại thực sự. Theo cách tiếp cận này, các cơ quan xét xử (thông thƣờng là các toà án, bao gồm cả các toà chuyên biệt) sẽ quyết định mức độ bồi thƣờng thiệt hại, căn cứ trên bản chất và thực tế vụ việc. Các bên liên quan sẽ phải chịu bồi thƣờng thiệt hại do hành 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vi sai sót của họ gây ra, nhƣng chỉ sau khi bên bị thiệt hại đã kiện ra toà hoặc khiếu nại đến các cơ quan chức năng có thẩm quyền khác. Tuy nhiên, một điều cần lƣu ý là việc bên bị thiệt hại kiện ra toà không có nghĩa là bên gây ra thiệt hại sẽ chịu bồi thƣờng cho nạn nhân, ví dụ nhƣ trong trƣờng hợp bên bị thiệt hại không thể chứng minh đƣợc rằng bên gây hại đã có hành vi sai sót.
Ví dụ, anh Nguyễn Văn A uống một lon soda B do doanh nghiệp C sản xuất. Sau khi, anh A đã uống một phần của lon soda, bạn của anh A đổ phần còn lại của lon soda đó ra cốc, phát hiện thấy có một xác sên đã biến dạng. Anh A bị viêm nhiễm dạ dày do uống phải lon soda không sạch đó. Tuy nhiên, nếu anh A không kiện doanh nghiệp C ra toà, thì doanh nghiệp C sẽ không bị quy trách nhiệm pháp lý.
Trong trƣờng hợp anh A khiếu nại ra toà án, và toà án quyết định rằng thiệt hại về an toàn và sức khoẻ của anh A là do lon soda của doanh nghiệp C sản xuất gây ra, doanh nghiệp C sẽ phải bồi thƣờng thiệt hại cho anh A theo mức mà toà án quyết định. Cách tiếp cận thứ hai mang tính ngăn chặn, phòng ngừa, trước (ex ante) khi xảy ra vi phạm, theo đó các bên liên quan phải chịu phạt kể cả trƣớc khi có thiệt hại thực sự, do đã vi phạm các quy định về tiêu chuẩn. Ví dụ, doanh nghiệp A sản xuất và buôn bán mũ bảo hiểm xe máy trên thị trƣờng Việt Nam, phải tuân theo Quy chuẩn mũ bảo hiểm quốc gia (gọi tắt là QCVN2) do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành. Nếu nhƣ những chiếc mũ bảo hiểm không đúng quy chuẩn của doanh nghiệp A đƣợc bán ra trên thị trƣờng, thì dù Ngƣời tiêu dùng có mua mũ đem về đội hay không, hay dù có xảy ra mất an toàn tai nạn giao thông do những chiếc mũ này hay không, doanh nghiệp A vẫn sẽ bị phạt do vi phạm quy định về chất lƣợng nói trên.
Mức phạt vi phạm có thể sẽ căn cứ theo quy định xử phạt vi phạm hành chính nói chung hay quy định riêng của Bộ Khoa học và công nghệ trong lĩnh vực này. Theo cách tiếp cận này, một hệ thống quy chuẩn phải đƣợc thiết lập, không liên quan đến việc có xảy ra thiệt hại thực sự cho Ngƣời tiêu dùng hay 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các vụ việc đơn lẻ, hay cả một nhóm các vấn đề, đều có thể đƣợc điều chỉnh bởi các quy định chuẩn chung này, giảm thiểu khả năng xảy ra việc phải phân định đúng sai, hay giúp tránh các phán quyết không nhất quán và thiếu công bằng trên cơ sở vụ việc. Các bên liên quan sẽ phải chịu phạt chỉ khi các cơ quan chức năng phát hiện đƣợc rằng họ không tuân thủ các quy định về tiêu chuẩn.
Và trong đại đa số các trƣờng hợp, các cơ quan chức năng sẽ sử dụng các thủ tục hành chính để xem xét các thông tin kỹ thuật có liên quan, nhằm đi đến kết luận cuối cùng. Hệ thống quy định liên quan đến bảo vệ Ngƣời tiêu dùng thƣờng bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến tiêu chuẩn (standards), đo lƣờng (measurement), chất lƣợng (quality), môi trƣờng, hay sức khoẻ. Ở nhiều quốc gia trên thế giới, hệ thống quy định này do các cơ quan chức năng giám sát thực thi. Ví dụ nhƣ tại Ấn Độ, các vấn đề tiêu chuẩn do Cục Tiêu chuẩn Ấn Độ (cơ quan tồn tại song song với Vụ Các Vấn đề Tiêu dùng thuộc Bộ Các Vấn đề Tiêu dùng, Lƣơng thực thực phẩm và Phân phối các Hàng hoá công cộng) chịu trách nhiệm, tại Việt Nam cho đến nay là Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lƣờng và Chất lƣợng (thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ).
Trong khi đó, hệ thống quy định trách nhiệm pháp lý liên quan đến bảo vệ Ngƣời tiêu dùng thƣờng bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến các quyền cơ bản của Ngƣời tiêu dùng, trách nhiệm sản phẩm (product liability), các hành vi thƣơng mại không công bằng (unfair trade practices), giải quyết tranh chấp tiêu dùng (consumer redressal) và các chế tài áp dụng (remedies and corrective measures). Đây là các quy định thƣờng gặp nhất trong bất kỳ một đạo luật hay bộ luật về bảo vệ Ngƣời tiêu dùng nào trên thế giới. Trong một số trƣờng hợp, hệ thống quy phạm pháp lý này cũng bao gồm các vấn đề liên quan đến hợp đồng theo mẫu (standard forms of contracts), hay bảo hành (warranty). Các vụ việc liên quan đến trách nhiệm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp lý thƣờng do các toà án chung, các toà chuyên biệt về Ngƣời tiêu dùng (consumer courts hoặc small claim court), hay các cơ quan quản lý nhà nƣớc về bảo vệ Ngƣời tiêu dùng có chức năng xét xử áp dụng và thực thi.
Đánh giá và phân tích các cách tiếp cận về pháp luật bảo vệ Ngƣời tiêu dùng Từ kinh nghiệm trong hoạt động xây dựng và thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng trên thế giới có thể nói rằng, không có hệ thống nào có thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro cho Ngƣời tiêu dùng. Hệ thống quy định tiêu chuẩn không thể làm đƣợc điều này, do các cơ quan chức năng không có đủ thông tin về các hành vi vi phạm quy định của các doanh nghiệp, cũng nhƣ chi phí thực thi cao, v. Trái lại, hệ thống quy trách nhiệm pháp lý lại thất bại do các bên liên quan có thể không đủ khả năng bồi thƣờng thiệt hại, hoặc cơ quan phân xử không thể buộc tội họ do bằng chứng không thuyết phục hoặc các thủ tục pháp lý phức tạp. Bên cạnh đó, những điểm chung của hai hệ thống này cũng đặt ra yêu cầu xem xét khả năng kết hợp cả hai lại thành một hệ thống pháp lý bảo vệ Ngƣời tiêu dùng tối ƣu nhất, để giảm thiểu các nguy cơ thiệt hại cho Ngƣời tiêu dùng.
Đây là một thực tế thƣờng thấy tại hầu hết các quốc gia trên thế giới nhƣ Pháp, Canada, Hàn Quốc, Malaysia…. Luật bảo vệ Ngƣời tiêu dùng, chủ yếu bao gồm các điều khoản quy trách nhiệm pháp lý, thƣờng đƣợc bổ sung bởi quy định của các văn bản quy phạm pháp luật khác, ví dụ nhƣ về tiêu chuẩn, an toàn, bảo hiểm, sức khoẻ, v. Cách tiếp cận này giúp đảm bảo tính chuyên biệt của từng lĩnh vực pháp lý khác nhau, giúp các cơ quan thực thi tập trung vào chuyên môn của mình, tuy có mặt trái là tính rời rạc, đôi khi có thể dẫn đến không nhất quán, hay xung đột pháp lý. Ngƣợc lại, tham vọng đƣa quá nhiều các vấn đề khác nhau vào cùng một đạo luật về bảo vệ Ngƣời tiêu dùng có thể làm giảm hiệu quả pháp lý của các điều khoản, hay tăng chi phí thực thi của cơ quan thực thi hay hệ thống tƣ pháp.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong trƣờng hợp cả hai hệ thống này đƣợc sử dụng để bổ sung cho nhau, có hai câu hỏi cần đƣợc làm rõ, để có thể đạt đƣợc giải pháp tối ƣu trong giảm thiểu rủi ro thiệt hại, bảo vệ Ngƣời tiêu dùng. Đó là: 1) Nếu một bên đã thoả mãn tất cả các tiêu chuẩn quy định đặt ra, bên đó có thể bị quy trách nhiệm pháp lý trong trƣờng hợp có thhiệt hại hay không? Và 2) Một bên có thể bị quy trách nhiệm pháp lý do không thoả mãn các tiêu chuẩn quy định đặt ra hay không? Câu trả lời là, việc tuân thủ các tiêu chuẩn quy định không có nghĩa là bên liên quan có thể thoát đƣợc các trách nhiệm pháp lý liên quan đến sản phẩm của mình. Mặt khác, việc không thoả mãn các tiêu chuẩn an toàn trong thực tế không tự động làm phát sinh trách nhiệm pháp lý.