Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam, đảm bảo quyền lợi hợp pháp.

• Tác giả: Ngô Thị Anh Vân
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Tiến
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.2. Khái niệm về người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.3. Khái niệm về người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.4. Khái niệm về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.5. Đặc điểm của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.6. Đặc điểm của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.7. Đặc điểm của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.8. Sự cần thiết và ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.9. Sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.10. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.11. Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.12. Biện pháp pháp lý bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.13. Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN THÔNG QUA VIỆC XÁC ĐỊNH CHA, MẸ
• 2.1. Tác động của việc xác định cha, mẹ trong việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 2.2. Xác định cha, mẹ trong trường hợp người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tự mang thai và sinh con
• 2.3. Nguyên tắc xác định cha, mẹ trong trường hợp người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tự mang thai và sinh con theo quy định hiện hành
• 2.4. Xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.5. Khả năng xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia
• 2.6. Cơ sở thừa nhận việc xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.7. Kiến nghị về việc xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.8. Xác định cha, mẹ cho con được sinh ra do cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng
• 2.9. Xác định cha, mẹ trong trường hợp biết được thông tin của người có phôi, noãn, tinh trùng bị cấy nhầm
• 2.10. Xác định cha, mẹ trong trường hợp không biết được thông tin của người có phôi, noãn, tinh trùng bị cấy nhầm và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 2.11. Xác định cha cho con được sinh ra nhờ việc sử dụng tinh trùng của người chết
• 2.12. Khả năng sinh con từ tinh trùng của người chết và xác định cha cho con theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia
• 2.13. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về việc sử dụng tinh trùng của người chết để sinh con và xác định cha cho con
• 2.14. Xác định cha, mẹ cho con trong trường hợp mang thai hộ
• 2.15. Nguyên tắc xác định cha, mẹ cho con trong trường hợp mang thai hộ theo pháp luật hiện hành
• 2.16. Xác định cha, mẹ cho con khi có sự vi phạm pháp luật về mang thai hộ
• 2.17. Hoàn cảnh pháp lý tại Việt Nam và kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc xác định cha, mẹ cho con khi có sự vi phạm pháp luật về mang thai hộ
• 2.18. Xác định cha, mẹ trong trường hợp việc mang thai hộ đảm bảo bản chất của quan hệ hỗ trợ sinh sản và không vì mục đích thương mại
• 2.19. Xác định cha, mẹ trong trường hợp việc mang thai hộ không mang bản chất của quan hệ hỗ trợ sinh sản vì mục đích nhân đạo và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3. CHƯƠNG 3: BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN THÔNG QUA VIỆC XÁC ĐỊNH VÀ THỰC HIỆN QUYỀN, NGHĨA VỤ CỦA CÁC CHỦ THỂ
• 3.1. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua việc thừa nhận các quyền nhân thân và tài sản cụ thể
• 3.2. Khái quát về quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.3. Quyền xác định quốc tịch của người con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài
• 3.4. Sự cần thiết của việc xác định quốc tịch cho con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài
• 3.5. Các giải pháp hạn chế tình trạng không quốc tịch của người con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài, kiến nghị hướng xử lý
• 3.6. Quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.7. Khả năng xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật hiện hành
• 3.8. Xu hướng pháp lý của một số quốc gia trên thế giới về quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.9. Sự cần thiết của việc xác định nguồn gốc đối với người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.10. Kiến nghị về quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.11. Quyền được hưởng di sản thừa kế của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.12. Khả năng hưởng di sản của người con thành thai và được sinh ra sau thời điểm mở thừa kế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.13. Yếu tố huyết thống trong quan hệ thừa kế theo pháp luật của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và kiến nghị giải thích pháp luật
• 3.14. Bảo vệ quyền lợi của người con thông qua việc xác định nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.15. Nghĩa vụ của người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để sinh con và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.16. Nghĩa vụ của cơ sở y tế thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.17. Nghĩa vụ của người hiến noãn, tinh trùng, người mang thai hộ và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.18. Thực hiện việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.19. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản khi có hành vi xâm phạm
• 3.20. Trách nhiệm thực hiện việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh pháp luật Việt Nam hiện nay. Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, như thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), đã mở ra nhiều cơ hội cho các cặp vợ chồng vô sinh. Tuy nhiên, quyền lợi của trẻ em sinh ra từ các phương pháp này vẫn chưa được quy định rõ ràng trong pháp luật. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của quyền lợi trẻ em

Quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản bao gồm quyền được xác định nguồn gốc, quyền thừa kế và quyền được nuôi dưỡng. Những quyền này cần được bảo vệ để đảm bảo sự phát triển toàn diện cho trẻ em.

1.2. Tình hình pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi trẻ em

Pháp luật Việt Nam hiện tại chưa có quy định cụ thể về quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Điều này dẫn đến nhiều vấn đề pháp lý cần được giải quyết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em.

II. Những thách thức trong việc bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ IVF

Việc bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như xác định cha mẹ, quyền thừa kế và quyền nuôi dưỡng chưa được quy định rõ ràng. Điều này có thể dẫn đến tranh chấp và xung đột pháp lý trong tương lai.

2.1. Vấn đề xác định cha mẹ cho trẻ sinh ra từ IVF

Xác định cha mẹ cho trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một vấn đề phức tạp. Pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng về việc này, dẫn đến nhiều tranh chấp có thể xảy ra.

2.2. Quyền thừa kế của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Quyền thừa kế của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cũng chưa được quy định cụ thể. Điều này có thể gây khó khăn cho trẻ trong việc xác định quyền lợi tài sản của mình.

III. Giải pháp bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Để bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, cần có những giải pháp pháp lý cụ thể. Việc xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em và giảm thiểu tranh chấp.

3.1. Cần có quy định rõ ràng về xác định cha mẹ

Cần xây dựng quy định rõ ràng về việc xác định cha mẹ cho trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của trẻ.

3.2. Đề xuất chính sách bảo vệ quyền lợi trẻ em

Cần có chính sách bảo vệ quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, bao gồm quyền thừa kế và quyền nuôi dưỡng. Chính sách này cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc nhân đạo và bảo vệ quyền lợi trẻ em.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền lợi trẻ em

Nghiên cứu về quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản đã chỉ ra nhiều vấn đề cần được giải quyết. Việc áp dụng các giải pháp pháp lý sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em và tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của trẻ.

4.1. Kết quả nghiên cứu về quyền lợi trẻ em

Nghiên cứu cho thấy rằng quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cần được bảo vệ tốt hơn. Các quy định pháp luật hiện hành cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

4.2. Ứng dụng các giải pháp pháp lý trong thực tiễn

Việc áp dụng các giải pháp pháp lý trong thực tiễn sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng để thực hiện hiệu quả.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về quyền lợi trẻ em

Bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có sự quan tâm và đầu tư từ cả xã hội và pháp luật để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi trẻ em

Bảo vệ quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội.

5.2. Hướng phát triển tương lai cho quyền lợi trẻ em

Cần xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh để bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, đảm bảo sự phát triển bền vững cho thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam" do nghiên cứu sinh Ngô Thị Anh Vân thực hiện tại Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (năm 2023), thuộc chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự (mã số: 9380103), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Văn Tiến.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (HTSS) trên thế giới đã ghi nhận bước tiến quan trọng từ năm 1978 với sự ra đời của em bé đầu tiên bằng kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm (IVF). Tại Việt Nam, ca thụ tinh trong ống nghiệm đầu tiên được thực hiện năm 1997 và ghi nhận 03 em bé chào đời vào năm 1998 tại Bệnh viện Từ Dũ. Tính đến năm 2022, kỹ thuật HTSS đã được triển khai tại 45 bệnh viện trên cả nước (theo Công văn số 3704/BYT-BM-TE ngày 12/7/2022 của Bộ Y tế). Dữ liệu nghiên cứu công bố năm 2015 của Bệnh viện Phụ sản Trung ương và Đại học Y Hà Nội xác định tỷ lệ vô sinh tại Việt Nam là 7,7% (trong đó khoảng 50% cặp vợ chồng vô sinh ở độ tuổi dưới 30), ước tính có khoảng 700.000 đến 1.000.000 cặp vợ chồng vô sinh, với khoảng 30.000 ca IVF được thực hiện mỗi năm.

Chỉ số thực tiễn về hỗ trợ sinh sản tại Việt Nam	Dữ liệu ghi nhận trong luận án
Năm thực hiện ca thụ tinh trong ống nghiệm đầu tiên	1997 (sinh 03 trẻ em đầu tiên năm 1998 tại BV Từ Dũ)
Số lượng cơ sở y tế thực hiện kỹ thuật HTSS (đến năm 2022)	45 bệnh viện trên cả nước
Tỷ lệ vô sinh toàn quốc (công bố năm 2015)	7,7% (khoảng 50% cặp vợ chồng dưới 30 tuổi)
Quy mô dân số vô sinh ước tính	700.000 - 1.000.000 cặp vợ chồng
Số lượng ca thụ tinh trong ống nghiệm thực hiện hàng năm	Khoảng 30.000 ca/năm

Sự gia tăng nhanh chóng của các chu trình HTSS làm nảy sinh nhiều vấn đề pháp lý phức tạp. Pháp luật thực định Việt Nam (gồm Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ luật Dân sự năm 2015, Nghị định số 10/2015/NĐ-CP, Nghị định số 98/2016/NĐ-CP) chủ yếu tập trung điều chỉnh điều kiện áp dụng và quyền lợi của người mang thai hoặc cặp vợ chồng vô sinh/phụ nữ độc thân, mà chưa xây dựng hành lang pháp lý trực tiếp, toàn diện để bảo vệ người con sinh ra. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định thông qua các tồn tại:

1. Thiếu quy định xác định cha, mẹ cho con trong các trường hợp: vi phạm điều kiện HTSS; sử dụng noãn, tinh trùng của người đã chết; thỏa thuận xác định cha cho con; sự cố cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng.
2. Chưa quy định cụ thể quyền được nuôi dưỡng khi có tranh chấp xác định cha mẹ hoặc khi bên yêu cầu HTSS từ chối nhận con.
3. Quyền xác định nguồn gốc di truyền chưa được ghi nhận trong mối tương quan với quyền bí mật đời tư.
4. Mối quan hệ pháp lý và nghĩa vụ của bên thứ ba hỗ trợ sinh sản đối với đứa trẻ chưa được định danh rõ ràng.
5. Quyền hưởng di sản thừa kế của trẻ hình thành hoặc sinh ra sau thời điểm mở thừa kế chưa được giải quyết triệt để.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Đưa ra các đề xuất pháp lý hoàn thiện hệ thống quy phạm nhằm bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật HTSS; đánh giá mức độ bảo vệ của pháp luật hiện hành; xây dựng các nguyên tắc pháp lý và nội dung quyền nhân thân, tài sản cụ thể của người con.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nhiệm vụ 1: Cung cấp cơ sở thực tiễn về nhu cầu sinh con bằng kỹ thuật HTSS và nguy cơ quyền lợi của trẻ bị xâm phạm.
  2. Nhiệm vụ 2: Phân tích, củng cố cơ sở lý luận về bảo vệ quyền lợi của người con sinh ra bằng HTSS.
  3. Nhiệm vụ 3: Làm rõ cơ sở pháp lý, đánh giá mức độ bảo vệ của pháp luật hiện hành và nhận diện lỗ hổng pháp luật.
  4. Nhiệm vụ 4: Nghiên cứu thực tiễn pháp lý quốc tế, đúc kết kinh nghiệm lập pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam.
  5. Nhiệm vụ 5: Xây dựng nguyên tắc bảo vệ quyền lợi và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về xác định cha mẹ, quốc tịch, nguồn gốc, thừa kế và nghĩa vụ của các chủ thể.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

STT	Câu hỏi nghiên cứu (Đánh số theo văn bản)	Giả thuyết nghiên cứu tương ứng
Chung	Pháp luật Việt Nam đã đủ chặt chẽ để bảo vệ quyền lợi của người con sinh ra bằng kỹ thuật HTSS chưa? Cần hoàn thiện như thế nào?	Pháp luật Việt Nam đã có quy định nhưng mức độ bảo vệ chưa thích đáng; cần được điều chỉnh để bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người con.
1	Người con sinh ra bằng HTSS có đặc điểm khác biệt nào so với sinh tự nhiên? Có bị hạn chế tiếp cận quyền không? Cần biện pháp và nguyên tắc nào?	Người con có những đặc điểm riêng biệt khiến việc điều chỉnh quyền lợi không thể đồng nhất hoàn toàn; cần đặt ra các biện pháp và nguyên tắc bảo vệ riêng.
2	Việc xác định cha, mẹ có ý nghĩa như thế nào? Quy định hiện nay đã bảo vệ tốt quyền lợi của con chưa? Cần hoàn thiện những gì?	Xác định cha, mẹ giúp bảo vệ quyền lợi kịp thời; pháp luật hiện hành chưa đáp ứng được nhiều trường hợp phức tạp, cần được chi tiết hóa.
3	Quy định hiện nay về quyền nhân thân, tài sản đã đủ bảo vệ người con chưa? Cần hoàn thiện quy định nào để đảm bảo tiếp cận quyền bình đẳng?	Việc sinh ra bằng HTSS có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận quyền nhân thân, tài sản; cần bổ sung quy định cụ thể để đảm bảo bình đẳng.
4	Hành vi của các chủ thể tham gia quan hệ HTSS tác động thế nào đến quyền lợi của trẻ? Có nghĩa vụ bảo vệ không? Cần điều chỉnh gì?	Hành vi của các chủ thể tác động trực tiếp/gián tiếp đến đứa trẻ; cần xác định rõ ràng nghĩa vụ của bên áp dụng kỹ thuật và bên hỗ trợ sinh sản.
5	Hành vi xâm phạm quyền lợi của người con sinh ra bằng HTSS cần được xử lý như thế nào để đảm bảo quyền lợi được tôn trọng?	Việc quy định các chế tài riêng biệt để xử lý hành vi xâm phạm sẽ giúp quyền lợi của người con được bảo vệ thỏa đáng hơn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận, thực tiễn và pháp lý về bảo vệ quyền lợi của người con sinh ra bằng kỹ thuật HTSS, gồm: cơ sở lý luận, quan điểm, học thuyết pháp lý; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam và Điều ước quốc tế; thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam; pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Tập trung vào các giải pháp pháp lý gắn liền với đặc thù sinh học và quy trình HTSS (nguyên tắc bảo vệ, xác định cha mẹ, quyền có quốc tịch, quyền xác định nguồn gốc, quyền thừa kế, an toàn sức khỏe, nghĩa vụ của các chủ thể và chế tài xử lý). Luận án không đi sâu vào các quyền nhân thân, tài sản dân sự chung không gắn với HTSS; không nghiên cứu các phương thức dân sự chung theo Điều 11 BLDS năm 2015; không tiếp cận dưới góc độ tố tụng dân sự, hình sự, hành chính thông thường; không phân tích kỹ thuật y sinh tạo phôi trong phòng thí nghiệm (chỉ mở rộng xem xét giai đoạn thai nhi khi ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của đứa trẻ sau khi sinh ra còn sống).
  • Về không gian: Tập trung tại Việt Nam, kết hợp so sánh với Hoa Kỳ, Australia, Anh Quốc, Singapore, Ấn Độ, Thái Lan.
  • Về thời gian: Khảo sát từ năm 2000 (thời điểm ban hành Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 ghi nhận lần đầu về sinh con theo phương pháp khoa học) đến năm 2023, kết hợp mốc lịch sử năm 1997 khi Việt Nam bắt đầu thực hiện ca IVF đầu tiên.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước mà tác giả điểm lại

Tác giả đã hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước thành các nhóm nội dung cụ thể:

Nhóm nghiên cứu	Tác giả, công trình và năm công bố	Nội dung chính được điểm lại
Xác định cha, mẹ cho con sinh ra bằng HTSS (Trong nước)	Nguyễn Thị Lan (2016), Tạp chí Luật học (số 02)	Phân tích điều kiện chủ thể và hệ quả pháp lý của IVF; đề xuất xác định con sinh ra sau 300 ngày kể từ khi hôn nhân chấm dứt là con chung.
	Hoàng Thị Hải Yến, Nguyễn Thị Lê Huyền (2014), Tạp chí Nghề luật (số 4)	Phân tích vụ việc sinh con từ tinh trùng của người chồng đã mất theo Luật Hiến, lấy, ghép mô năm 2006; ủng hộ xác định người đã chết là cha.
	Nguyễn Thị Lan (2014), Tạp chí Dân chủ và pháp luật (số 5)	Đặt vấn đề nhầm lẫn kỹ thuật trong mang thai hộ; đề xuất người mang thai hộ ưu tiên nhận nuôi con nếu có lỗi của cơ sở y tế.
	Nguyễn Văn Lâm (2015), Tạp chí Dân chủ và pháp luật (số 9)	Phân biệt nội hàm "mẹ" và "huyết thống", nhấn mạnh hệ quả xác định cha mẹ đối với toàn bộ quyền nhân thân, dân sự của đứa trẻ.
	Lê Thị Thìn (2019), Tạp chí Pháp luật và thực tiễn (số 40)	Đề xuất thừa nhận cha cho con sinh từ tinh trùng người chết dựa trên mục đích nhân đạo và chức năng duy trì nòi giống của gia đình.
	Đoàn Thị Ngọc Hải (2020), Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử	Đề xuất không cho phép cha mẹ yêu cầu xác định lại nếu không muốn nhận con, trừ trường hợp cơ sở y tế có sự nhầm lẫn kỹ thuật.
	Nguyễn Thị Lan (2008), Luận án Tiến sĩ, ĐH Luật Hà Nội	Phân tích nền tảng xác định cha, mẹ, con theo Luật HN&GĐ 2000; đặt vấn đề xác định lại cha mẹ khi có sự nhầm lẫn không cùng huyết thống.
	Nguyễn Thị Lê Huyền (2020), Luận án Tiến sĩ, ĐH Luật Hà Nội	Nghiên cứu chế định mang thai hộ; phân tích Điều 28 BLTTDS và yêu cầu xây dựng nguyên tắc xác định cha mẹ khi có tranh chấp.
	Trần Thị Xuân (2014), Luận văn Thạc sĩ, ĐH Luật Hà Nội	Liên hệ giữa xác định cha mẹ với quyền được nuôi dưỡng, xác định huyết thống; đặt ra trường hợp cấy nhầm noãn, tinh trùng.
	Dương Việt Cường (2020), Luận văn Thạc sĩ, ĐHQG Hà Nội	Đề xuất xác định con chung khi sinh con sau khi chấm dứt hôn nhân nếu có thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng trước đó.
	Bùi Thị Sen (2021), Luận văn Thạc sĩ, ĐH Luật Hà Nội	Phân tích căn cứ phát sinh quan hệ cha mẹ con trong IVF; đặt vấn đề con sinh ra sau 300 ngày, con sinh ra ở nước ngoài, thỏa thuận cha mẹ.
Xác định cha, mẹ trong HTSS (Nước ngoài)	Munjal-Shankar Diksha (2014), Gender, Technology and Development (Vol. 18)	Nghiên cứu xác định "người mẹ thực sự" trong mang thai hộ thương mại tại Ấn Độ dựa trên 4 tiêu chí: ý định, sinh học, người mang thai, lợi ích của trẻ.
	Tina Lin (2013), Cardozo J. Int'l & Comp (Vol. 21)	Phân tích tình trạng trẻ không quốc tịch do mang thai hộ quốc tế; áp dụng nguyên tắc "vì lợi ích tốt nhất của trẻ" để xác định cha mẹ.
	Katarina Trimmings, Paul Beaumont (2011), Journal of Private International Law (Vol. 7)	Khảo sát 3 căn cứ xác định cha mẹ (người sinh, huyết thống, ý định); đề xuất xây dựng công ước quốc tế điều chỉnh mang thai hộ.
	Kindregan (2009), William Mitchell Law Review (Vol. 25)	Nghiên cứu trường hợp sinh con từ tinh trùng lưu trữ của người đã chết tại New York và New Jersey; ủng hộ xác lập quan hệ cha con bình đẳng.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy các công trình trước đây tiếp cận kỹ thuật HTSS dưới góc độ quyền sinh con của người lớn hoặc xử lý tranh chấp hôn nhân biệt lập. Luận án xác định 4 khoảng trống học thuật cần giải quyết:

1. Thiếu tính hệ thống: Chưa có công trình trong nước nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về toàn bộ các quyền nhân thân và tài sản của người con sinh ra bằng HTSS như một chủ thể trung tâm.
2. Chưa cụ thể hóa nội dung và phương thức thực hiện quyền: Các đề xuất trước đó dừng lại ở việc nêu quyền nhưng chưa làm rõ cơ chế thực thi quyền xác định nguồn gốc di truyền, giới hạn nhận di sản thừa kế của thai hình thành sau thời điểm mở thừa kế, và quyền quốc tịch của trẻ sinh ra từ mang thai hộ ở nước ngoài.
3. Vắng bóng hệ thống nguyên tắc bảo vệ: Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào nguyên tắc thực hiện kỹ thuật y tế, chưa xây dựng các nguyên tắc pháp lý độc lập định hướng bảo vệ quyền lợi đứa trẻ khi phát sinh xung đột quyền lợi giữa các chủ thể.
4. Thiếu sự kết nối so sánh đa chiều: Chưa có nghiên cứu đối chiếu toàn diện giữa thực tiễn pháp lý Việt Nam với các mô hình lập pháp quốc tế (như Luật Bảo vệ trẻ em sinh ra bằng HTSS năm 2015 của Thái Lan; Luật HTSS năm 2021 và Luật Mang thai hộ năm 2021 của Ấn Độ) đối với các sự cố pháp lý mới phát sinh (cấy nhầm phôi, sinh con sau khi chết, vi phạm điều kiện mang thai hộ).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết và khung phân tích sử dụng

Luận án vận dụng 05 lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý:

1. Lý thuyết pháp luật của Mác (Marxian legal theory): Luận giải pháp luật là kiến trúc thượng tầng phản ánh cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Pháp luật không bất biến mà vận động phù hợp với bước tiến y học và biến đổi xã hội. Sự phát triển của kỹ thuật HTSS và sự gia tăng trẻ sinh ra bằng phương pháp này đòi hỏi sự thay đổi tương ứng của hệ thống pháp luật thực định.
2. Lý thuyết về luật tự nhiên (Natural law theory): Khẳng định pháp luật gắn liền với đạo đức, hướng tới công lý tự nhiên và sự công bằng (lex iniusta non est lex). Lý thuyết này được sử dụng để giải quyết xung đột lợi ích giữa các bên trong quan hệ HTSS và xây dựng nguyên tắc xác định trách nhiệm của cha mẹ, bảo vệ đứa trẻ ngay cả khi pháp luật thực định chưa có quy định cụ thể.
3. Lý thuyết về cam kết không thể chối bỏ (Promissory Estoppel Theory): Phát triển từ Mục 90 của Bộ pháp điển hóa Luật Hợp đồng Hoa Kỳ (Restatement (Second) of Contracts), ràng buộc trách nhiệm của một bên khi đã đưa ra cam kết/chấp thuận và bên kia đã tin tưởng hành động. Tác giả áp dụng lý thuyết này để xác lập trách nhiệm pháp lý bắt buộc của người đã đồng ý áp dụng kỹ thuật HTSS, ngăn chặn hành vi từ chối nhận con hoặc thoái thác nghĩa vụ nuôi dưỡng khi đứa trẻ sinh ra.
4. Lý thuyết lợi ích (The Interest Theory của MacCormick): Xác định mục đích của quy tắc trao quyền là bảo vệ lợi ích của cá nhân; trẻ em là chủ thể mang quyền đạo đức và pháp lý cơ bản. Lý thuyết được áp dụng để giải quyết việc xác định cha mẹ khi có sự cố cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng và xác lập cơ chế ràng buộc nghĩa vụ của các chủ thể hỗ trợ sinh sản.
5. Lý thuyết về chủ thể dễ bị tổn thương (Vulnerability Theory của Martha Albertson Fineman, 2008): Tiếp cận bình đẳng dựa trên đặc điểm dễ bị tổn thương riêng biệt của từng nhóm chủ thể thay vì cào bằng. Luận án sử dụng lý thuyết này để nhận diện những bất lợi đặc thù về sinh học, huyết thống và pháp lý của đứa trẻ sinh ra bằng HTSS, làm cơ sở xây dựng các giải pháp bảo vệ riêng biệt.

Khung tiếp cận và phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp tiếp cận định tính: Sử dụng tiếp cận mô tả và đánh giá chuyên sâu dựa trên tìm hiểu văn bản luật và thực tiễn áp dụng.
• Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA - Human Rights-Based Approach): Thực hiện qua 05 bước: (i) Phân tích bản chất vấn đề, xác định chủ thể chịu tác động; (ii) Xác định các văn bản pháp luật điều chỉnh; (iii) Xác định nhu cầu của bên cần bảo vệ và trách nhiệm của các chủ thể; (iv) Phân tích năng lực của bên mang quyền và bên có nghĩa vụ; (v) Đề xuất giải pháp pháp lý cụ thể.
• Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:
  • Phương pháp phân tích luật viết: Thực hiện qua phân tích câu chữ, phân tích phát triển và phân tích lịch sử quy phạm pháp luật hôn nhân gia đình, dân sự.
  • Phương pháp so sánh luật: Đối chiếu pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ; so sánh với các quốc gia phát triển y học HTSS (Anh, Hoa Kỳ, Australia) và các quốc gia có sự tương đồng văn hóa, xã hội trong khu vực (Ấn Độ, Thái Lan, Singapore).
  • Phương pháp bình luận bản án, nghiên cứu tình huống pháp lý: Phân tích các vụ việc thực tế tại Việt Nam (vụ lấy tinh trùng người chồng đã mất tại Hà Nội năm 2013; vụ tranh chấp yêu cầu giao tinh trùng của người con đã mất năm 2018) và các án lệ nước ngoài (In re Parentage of M.J., In re: T.).
  • Phương pháp tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt từ Chương 1 đến Chương 4 để hệ thống hóa thông tin y học, xã hội, pháp lý.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Hệ thống văn bản QPPL Việt Nam: Luật Hôn nhân và Gia đình (năm 2000, 2014); Bộ luật Dân sự (năm 2005, 2015); Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006; Nghị định số 12/2003/NĐ-CP, Nghị định số 10/2015/NĐ-CP, Nghị định số 98/2016/NĐ-CP, Nghị định số 117/2020/NĐ-CP, Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, Nghị định số 13/2023/NĐ-CP; Thông tư số 57/2015/TT-BYT; Công văn số 3704/BYT-BM-TE ngày 12/7/2022 của Bộ Y tế.
• Văn bản pháp luật quốc tế: Luật về Bảo vệ quyền lợi của trẻ được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản năm 2015 của Thái Lan; Luật về Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản năm 2021 và Luật về Mang thai hộ năm 2021 của Ấn Độ; Bộ luật Dân sự và các án lệ của Hoa Kỳ, Anh, Australia.
• Dữ liệu thống kê y tế và báo cáo dịch tễ học từ Bộ Y tế, Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Từ Dũ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong nước và quốc tế về 4 nhóm vấn đề: xác định cha mẹ, quyền thừa kế, quyền xác định nguồn gốc và trách nhiệm của cơ sở y tế/bên hỗ trợ sinh sản. Tác giả chỉ ra các điểm nghẽn học thuật mà các công trình trước chưa giải quyết trọn vẹn, thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và luận giải việc ứng dụng 05 lý thuyết nền tảng (Lý thuyết Mác, Luật Tự nhiên, Cam kết không thể chối bỏ, Lý thuyết Lợi ích, Lý thuyết Chủ thể dễ bị tổn thương) cùng cách tiếp cận HRBA.

Chương 2. Những vấn đề cơ bản về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Chương 2 làm rõ khung lý luận nền tảng:

• Khái niệm và đặc điểm: Người con sinh ra bằng HTSS mang các đặc điểm sinh học và pháp lý riêng biệt: có thể không mang huyết thống với người nuôi dưỡng; có thể sinh ra sau khi cha/mẹ sinh học đã qua đời; có thể hình thành từ sự mang thai hộ; có thể đối mặt với nguy cơ khuyết tật di truyền từ người hiến tặng giao tử. Bảo vệ quyền lợi của nhóm này đòi hỏi sự can thiệp lập pháp đặc thù nhằm vô hiệu hóa các bất lợi phát sinh từ quy trình y học.
• Sự cần thiết và ý nghĩa: Xuất phát từ nhu cầu sinh con đa dạng trong xã hội (cặp vợ chồng vô sinh, người độc thân, cộng đồng LGBT) và sự gia tăng các rủi ro pháp lý trên thực tế.
• Yếu tố tác động: Sự biến đổi quan niệm đạo đức - xã hội Á Đông, sự phát triển công nghệ y sinh học, và xu hướng lập pháp quốc tế.
• Nguyên tắc và biện pháp bảo vệ: Xây dựng hệ thống nguyên tắc bảo vệ quyền lợi người con sinh ra bằng HTSS, lấy nguyên tắc "vì lợi ích tốt nhất của đứa trẻ" làm trung tâm kết hợp với các biện pháp công nhận quyền nhân thân, phân định trách nhiệm nuôi dưỡng và chế tài xử lý vi phạm.

Chương 3. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua việc xác định cha, mẹ

Chương 3 đi sâu giải quyết các tình huống pháp lý phức tạp về xác định quan hệ cha, mẹ - con:

• Trường hợp tự mang thai và sinh con: Phân tích nguyên tắc suy đoán pháp lý hiện hành; đề xuất công nhận cơ chế thỏa thuận xác định người đàn ông độc thân là cha của đứa trẻ sinh ra bằng kỹ thuật HTSS (khi có sự đồng thuận bằng văn bản trước khi thực hiện kỹ thuật).
• Sự cố cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng: Phân định hai hoàn cảnh: (i) Biết thông tin người có phôi/noãn/tinh trùng bị cấy nhầm; (ii) Không biết thông tin. Luận án đề xuất tiêu chí xác định cha mẹ dựa trên ý chí nuôi dưỡng ban đầu kết hợp lợi ích tốt nhất của trẻ, đồng thời quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của cơ sở y tế gây nhầm lẫn.
• Sử dụng tinh trùng của người đã chết: Đánh giá thực tiễn (vụ việc tại Hà Nội năm 2013) và kinh nghiệm nước ngoài; đề xuất thừa nhận quan hệ cha - con giữa người đã mất và đứa trẻ nếu có sự đồng ý bằng văn bản của người đó khi còn sống, giải quyết quyền nhân thân cho trẻ.
• Trường hợp mang thai hộ: Đánh giá quy định mang thai hộ vì mục đích nhân đạo; đưa ra hướng xử lý xác định cha mẹ khi có hành vi vi phạm điều kiện pháp luật (mang thai hộ thương mại hoặc vi phạm điều kiện chủ thể), ưu tiên bảo đảm đứa trẻ không bị bỏ rơi và xác định rõ chủ thể có nghĩa vụ cấp dưỡng.

Chương 4. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua việc xác định và thực hiện quyền, nghĩa vụ của các chủ thể

Chương 4 tập trung vào các quyền nhân thân, tài sản cụ thể và cơ chế bảo đảm:

• Quyền xác định quốc tịch: Phân tích nguy cơ không quốc tịch của trẻ sinh ra từ thỏa thuận mang thai hộ ở nước ngoài; đề xuất giải pháp hạn chế tình trạng này dựa trên quan hệ huyết thống hoặc quốc tịch của bên nhờ mang thai hộ.
• Quyền xác định nguồn gốc: Phân tích sự cần thiết của việc cho phép người con khi đạt độ tuổi trưởng thành được tiếp cận thông tin y tế, di truyền phi định danh hoặc thông tin nhân thân của người hiến tặng tinh trùng/noãn trong các điều kiện luật định, giải quyết mâu thuẫn giữa quyền bí mật cá nhân của người hiến và quyền nhân thân của đứa trẻ.
• Quyền hưởng di sản thừa kế: Đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật thừa kế đối với thai nhi hình thành bằng kỹ thuật HTSS và sinh ra sau thời điểm mở thừa kế (vượt quá mốc 300 ngày hoặc được thụ tinh sau khi người để lại di sản chết); làm rõ yếu tố huyết thống trong quan hệ thừa kế theo luật.
• Nghĩa vụ của các chủ thể liên quan: Xác định nghĩa vụ pháp lý chặt chẽ của người yêu cầu áp dụng HTSS (không được từ chối nhận con), cơ sở y tế (đảm bảo an toàn kỹ thuật, sàng lọc di truyền, bảo mật hồ sơ), và người hiến tặng/mang thai hộ.
• Cơ chế thực thi và chế tài: Đề xuất các chế tài dân sự, hành chính đối với các hành vi xâm phạm quyền lợi của người con, bảo đảm trách nhiệm nuôi dưỡng và bồi thường tổn thất cho trẻ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận chuyên sâu về bảo vệ quyền lợi của người con sinh ra bằng kỹ thuật HTSS; xác lập các khái niệm, đặc điểm sinh học - pháp lý riêng biệt của nhóm chủ thể này dưới góc độ khoa học luật dân sự và hôn nhân gia đình.
2. Xây dựng hệ thống các nguyên tắc pháp lý đặc thù làm kim chỉ nam bảo vệ quyền lợi của người con sinh ra bằng HTSS, đặt trên nền tảng lý thuyết luật tự nhiên, lý thuyết lợi ích và lý thuyết về chủ thể dễ bị tổn thương.
3. Cung cấp bức tranh toàn diện về các xu hướng lập pháp và thực tiễn xét xử quốc tế (Hoa Kỳ, Anh, Australia, Ấn Độ, Thái Lan), đúc kết bài học kinh nghiệm để đối chiếu và vận dụng vào điều kiện kinh tế, xã hội Việt Nam.

Đóng góp mới về thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Lĩnh vực	Nội dung kiến nghị cụ thể của luận án
Xác định quan hệ cha, mẹ - con	- Bổ sung quy định cho phép xác định người đàn ông độc thân là cha thông qua văn bản thỏa thuận với người phụ nữ sinh con bằng kỹ thuật HTSS. - Thiết lập quy tắc xác định cha mẹ khi xảy ra sự cố cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng dựa trên nguyên tắc ý chí và lợi ích tốt nhất của trẻ. - Thừa nhận quan hệ pháp lý cha - con đối với trẻ sinh ra từ tinh trùng của người đã chết khi có văn bản đồng thuận trước đó của người để lại giao tử. - Quy định cụ thể cách thức xác định cha mẹ trong các trường hợp mang thai hộ vi phạm điều kiện pháp luật.
Bảo đảm quyền nhân thân	- Bổ sung quy định về quyền được xác định nguồn gốc di truyền của người con sinh ra từ nguồn noãn/tinh trùng hiến tặng khi đạt độ tuổi thành niên. - Xây dựng cơ chế pháp lý xác định quốc tịch cho trẻ sinh ra từ các thỏa thuận mang thai hộ ở nước ngoài nhằm loại trừ nguy cơ trẻ không quốc tịch.
Bảo đảm quyền tài sản (Thừa kế)	- Hoàn thiện quy định tại Bộ luật Dân sự về quyền hưởng di sản thừa kế của con được thụ thai và sinh ra sau thời điểm người để lại di sản chết thông qua kỹ thuật HTSS. - Giải thích pháp luật về yếu tố huyết thống trong phân chia di sản thừa kế đối với con sinh ra bằng HTSS.
Nghĩa vụ chủ thể & Chế tài	- Quy định trách nhiệm bắt buộc tiếp nhận và nuôi dưỡng con của bên yêu cầu áp dụng kỹ thuật HTSS (áp dụng học thuyết cam kết không thể chối bỏ). - Xác định nghĩa vụ pháp lý, trách nhiệm sàng lọc y khoa và bồi thường thiệt hại của cơ sở y tế thực hiện HTSS. - Thiết lập chế tài hành chính và dân sự xử lý hành vi phân biệt đối xử, chối bỏ nghĩa vụ đối với trẻ sinh ra bằng HTSS.
Văn bản quy phạm pháp luật	- Kiến nghị xây dựng đạo luật chuyên ngành: Luật về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để điều chỉnh tổng thể quan hệ HTSS và bảo vệ tối ưu quyền lợi đứa trẻ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế (dựa trên phạm vi nghiên cứu):
  • Luận án không nghiên cứu sâu các khía cạnh kỹ thuật - y sinh học thuần túy trong phòng thí nghiệm liên quan đến việc tạo phôi, nuôi cấy hay tiêu hủy tiền phôi không gắn liền với việc mang thai sinh con.
  • Không đi sâu vào các quyền nhân thân, tài sản chung của cá nhân/trẻ em vốn không phát sinh từ đặc thù của quy trình HTSS (như quyền học tập, vui chơi, tự do lựa chọn nghề nghiệp thông thường).
  • Không tiếp cận việc bảo vệ quyền lợi của người con dưới góc độ thủ tục tố tụng tư pháp chuyên sâu, pháp luật hình sự hay xử phạt vi phạm hành chính tổng quát.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu cơ chế bảo hiểm y tế, quỹ bồi thường rủi ro y khoa trong các sự cố HTSS tác động đến sức khỏe lâu dài của trẻ em.
  • Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về công nhận quan hệ cha mẹ con xuyên biên giới trong bối cảnh du lịch y tế và các thỏa thuận hỗ trợ sinh sản quốc tế có yếu tố nước ngoài phức tạp.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và quản lý nhà nước: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Y tế trong việc sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và Gia đình, Bộ luật Dân sự, cũng như chuẩn bị cơ sở xây dựng Luật chuyên ngành về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và sửa đổi Nghị định số 10/2015/NĐ-CP.
• Đối với cơ quan xét xử (Tòa án): Cung cấp khung lý thuyết, nguyên tắc định hướng và kinh nghiệm thực tiễn quốc tế để giải quyết các vụ việc tranh chấp phức tạp, mới phát sinh về xác định cha mẹ, cấp dưỡng, thừa kế khi pháp luật thực định chưa có điều khoản điều chỉnh trực tiếp.
• Đối với cơ sở y tế: Cung cấp nhận thức pháp lý toàn diện cho đội ngũ cán bộ y tế, bệnh viện phụ sản và trung tâm hỗ trợ sinh sản nhằm hoàn thiện quy trình lưu trữ giao tử, tư vấn pháp lý và hạn chế tối đa các sự cố cấy nhầm phôi, bảo đảm an toàn sinh học cho trẻ.
• Đối với đào tạo và nghiên cứu học thuật: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình, Quyền con người và Y pháp học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đề xuất xác định cha cho con sinh ra bằng kỹ thuật HTSS thông qua thỏa thuận trong trường hợp nào?

Luận án đề xuất thừa nhận cơ chế thỏa thuận xác định người đàn ông độc thân là cha của đứa trẻ sinh ra bằng kỹ thuật HTSS khi người này cùng người phụ nữ sinh con đạt được sự đồng thuận tự nguyện bằng văn bản trước khi thực hiện quy trình kỹ thuật, qua đó xác lập quyền và nghĩa vụ phụ tử trọn vẹn mà không bắt buộc phải qua thủ tục đăng ký kết hôn.

2. Hướng xử lý của luận án đối với sự cố cơ sở y tế cấy nhầm phôi, noãn hoặc tinh trùng là gì?

Luận án đề xuất giải quyết dựa trên nguyên tắc ưu tiên ý chí nuôi dưỡng ban đầu và bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ: xác định cha mẹ là người mang thai, sinh con và nuôi dưỡng thực tế nếu không có sự can thiệp khác; đồng thời quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại và trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt đối với cơ sở y tế để xảy ra sự cố nhầm lẫn giao tử/phôi.

3. Con được sinh ra từ tinh trùng của người cha đã chết được luận án đề xuất giải quyết quyền thừa kế ra sao?

Luận án kiến nghị bổ sung quy định công nhận tư cách hưởng di sản thừa kế của người con được sinh ra từ tinh trùng lưu trữ của người đã mất (ngay cả khi sinh ra ngoài thời hạn 300 ngày kể từ thời điểm mở thừa kế), với điều kiện việc sử dụng tinh trùng xuất phát từ sự đồng thuận bằng văn bản của người chồng trước khi chết, bảo đảm quyền lợi tài sản bình đẳng của đứa trẻ.

4. Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA) được luận án vận dụng như thế nào?

Phương pháp HRBA được triển khai qua 5 bước: (i) Phân tích bản chất vấn đề và nhận diện trẻ sinh ra bằng HTSS là chủ thể chịu tác động; (ii) Rà soát hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh; (iii) Xác định các nhu cầu cần bảo vệ của đứa trẻ và trách nhiệm của xã hội/gia đình; (iv) Đánh giá năng lực của bên mang quyền (trẻ em) và bên mang nghĩa vụ (cha mẹ, cơ sở y tế, người hiến tặng); (v) Đề xuất các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm trao quyền và bảo vệ quyền lợi bình đẳng cho đứa trẻ.

5. Luận án kiến nghị ban hành đạo luật chuyên ngành nào để điều chỉnh lĩnh vực này?

Tác giả kiến nghị nghiên cứu, xây dựng và ban hành văn bản luật chuyên ngành là Luật về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, nhằm thiết lập hành lang pháp lý đồng bộ, điều chỉnh toàn diện các điều kiện y tế, quy trình kỹ thuật, trách nhiệm của các chủ thể và cơ chế bảo vệ tối ưu các quyền nhân thân, tài sản của đứa trẻ sinh ra.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Ngô Thị Anh Vân là công trình nghiên cứu chuyên sâu về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam. Trên cơ sở vận dụng các lý thuyết pháp lý nền tảng và phương pháp tiếp cận quyền con người, luận án đã phân tích toàn diện thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng trong nước cũng như quốc tế. Tác giả đã xác lập hệ thống nguyên tắc bảo vệ quyền lợi người con và đề xuất các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm hoàn thiện chế định xác định cha mẹ, quyền nhân thân, quyền thừa kế và trách nhiệm của các chủ thể liên quan, hướng tới việc xây dựng Luật chuyên ngành về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, nhằm làm sáng tỏ tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Trong Chương 2, hoạt động tổng hợp tiếp tục được sử dụng nhằm cho thấy sự cần thiết, cũng như các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Ở Chương 3 và Chương 4, kết quả của sự tổng hợp là cơ sở ban đầu cho các đánh giá, phát hiện chuyên sâu hơn. Phối hợp cùng các phương pháp và hoạt động kể trên, đề tài được thực hiện với những phương pháp nghiên cứu cụ thể sau: Thứ nhất, phương pháp phân tích: phương pháp này được sử dụng nhằm đưa ra các đánh giá, bình luận chuyên sâu đối với các cơ sở pháp lý, học thuyết pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn có liên quan.

Trong đó, phương pháp phân tích luật viết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình thực hiện Luận án. Thông qua quá trình phân tích, tác giả nhận diện được điểm tích cực và điểm còn hạn chế của pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Phương pháp phân tích luật viết được thực hiện thông qua những cách thức cụ thể như: phương pháp phân tích câu chữ, phương pháp phân tích phát triển, phương pháp phân tích lịch sử.16 Phương pháp phân tích được kết hợp với các phương pháp khác và sử dụng xuyên suốt Luận án. Từ Chương 3, phương pháp phân tích luật viết được sử dụng nhằm mang đến cái nhìn rõ nét và chuyên sâu hơn đối với pháp luật Việt Nam, cũng như các quốc gia khác trên thế giới.

Ở Chương 3 và Chương 4, thông qua việc phân tích cụ thể từng nội dung pháp luật về xác định cha, mẹ cho con, xác định nguồn gốc, quốc tịch, quyền thừa kế và các nội dung khác có liên quan, tác giả nhận diện được các lỗ hổng pháp lý cần khắc phục trong tương lai. 16 Xem thêm: Nguyễn Ngọc Điện (2021), Phương pháp phân tích luật viết, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, tr. 9 Thứ hai, phương pháp so sánh: phương pháp này được sử dụng để đối chiếu pháp luật của Việt Nam về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ở từng thời kỳ, cũng như pháp luật của Việt Nam với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.

Một tác giả đã nhận định: so sánh các hệ thống pháp luật với nhau giúp thúc đẩy hài hoà hoá pháp luật trong các vấn đề vượt ra khỏi khuôn khổ quốc gia. 17 Việc chọn các quốc gia cụ thể để so sánh xuất phát từ những lý do nhất định. Các quốc gia như: Anh Quốc, Hoa Kỳ, Australia đều có nền y học hỗ trợ sinh sản phát triển, hệ thống pháp luật tương đối cởi mở và thực tiễn pháp lý rất phong phú. Cùng với đó, những quốc gia như Ấn Độ, Singapore hay Thái Lan là những quốc gia trong khu vực có nền văn hoá, xã hội tương đồng với Việt Nam.

Việc đánh giá tác động của các giá trị đạo đức – xã hội đối với pháp luật vì vậy cũng gặp nhiều thuận lợi hơn. Phương pháp so sánh được tác giả vận dụng nhiều trong các nội dung nghiên cứu từ chương thứ hai trở đi. Ở Chương 2, thông qua việc đối chiếu pháp luật thực định với nhu cầu sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, hay các vấn đề đạo đức – xã hội của Việt Nam, tác giả đã cho thấy sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Tại Chương 3 và Chương 4 việc so sánh pháp luật nước ngoài được lồng ghép trong các phân tích về pháp luật thực định Việt Nam.