Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam, đảm bảo quyền lợi hợp pháp.

• Tác giả: Ngô Thị Anh Vân
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Tiến
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.2. Khái niệm về người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.3. Khái niệm về người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.4. Khái niệm về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.5. Đặc điểm của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.6. Đặc điểm của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.7. Đặc điểm của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.8. Sự cần thiết và ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.9. Sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.10. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.11. Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.12. Biện pháp pháp lý bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.13. Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN THÔNG QUA VIỆC XÁC ĐỊNH CHA, MẸ
• 2.1. Tác động của việc xác định cha, mẹ trong việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 2.2. Xác định cha, mẹ trong trường hợp người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tự mang thai và sinh con
• 2.3. Nguyên tắc xác định cha, mẹ trong trường hợp người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tự mang thai và sinh con theo quy định hiện hành
• 2.4. Xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.5. Khả năng xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia
• 2.6. Cơ sở thừa nhận việc xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.7. Kiến nghị về việc xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.8. Xác định cha, mẹ cho con được sinh ra do cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng
• 2.9. Xác định cha, mẹ trong trường hợp biết được thông tin của người có phôi, noãn, tinh trùng bị cấy nhầm
• 2.10. Xác định cha, mẹ trong trường hợp không biết được thông tin của người có phôi, noãn, tinh trùng bị cấy nhầm và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 2.11. Xác định cha cho con được sinh ra nhờ việc sử dụng tinh trùng của người chết
• 2.12. Khả năng sinh con từ tinh trùng của người chết và xác định cha cho con theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia
• 2.13. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về việc sử dụng tinh trùng của người chết để sinh con và xác định cha cho con
• 2.14. Xác định cha, mẹ cho con trong trường hợp mang thai hộ
• 2.15. Nguyên tắc xác định cha, mẹ cho con trong trường hợp mang thai hộ theo pháp luật hiện hành
• 2.16. Xác định cha, mẹ cho con khi có sự vi phạm pháp luật về mang thai hộ
• 2.17. Hoàn cảnh pháp lý tại Việt Nam và kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc xác định cha, mẹ cho con khi có sự vi phạm pháp luật về mang thai hộ
• 2.18. Xác định cha, mẹ trong trường hợp việc mang thai hộ đảm bảo bản chất của quan hệ hỗ trợ sinh sản và không vì mục đích thương mại
• 2.19. Xác định cha, mẹ trong trường hợp việc mang thai hộ không mang bản chất của quan hệ hỗ trợ sinh sản vì mục đích nhân đạo và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3. CHƯƠNG 3: BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN THÔNG QUA VIỆC XÁC ĐỊNH VÀ THỰC HIỆN QUYỀN, NGHĨA VỤ CỦA CÁC CHỦ THỂ
• 3.1. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua việc thừa nhận các quyền nhân thân và tài sản cụ thể
• 3.2. Khái quát về quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.3. Quyền xác định quốc tịch của người con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài
• 3.4. Sự cần thiết của việc xác định quốc tịch cho con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài
• 3.5. Các giải pháp hạn chế tình trạng không quốc tịch của người con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài, kiến nghị hướng xử lý
• 3.6. Quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.7. Khả năng xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật hiện hành
• 3.8. Xu hướng pháp lý của một số quốc gia trên thế giới về quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.9. Sự cần thiết của việc xác định nguồn gốc đối với người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.10. Kiến nghị về quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.11. Quyền được hưởng di sản thừa kế của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.12. Khả năng hưởng di sản của người con thành thai và được sinh ra sau thời điểm mở thừa kế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.13. Yếu tố huyết thống trong quan hệ thừa kế theo pháp luật của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và kiến nghị giải thích pháp luật
• 3.14. Bảo vệ quyền lợi của người con thông qua việc xác định nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.15. Nghĩa vụ của người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để sinh con và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.16. Nghĩa vụ của cơ sở y tế thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.17. Nghĩa vụ của người hiến noãn, tinh trùng, người mang thai hộ và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.18. Thực hiện việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.19. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản khi có hành vi xâm phạm
• 3.20. Trách nhiệm thực hiện việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh pháp luật Việt Nam hiện nay. Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, như thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), đã mở ra nhiều cơ hội cho các cặp vợ chồng vô sinh. Tuy nhiên, quyền lợi của trẻ em sinh ra từ các phương pháp này vẫn chưa được quy định rõ ràng trong pháp luật. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của quyền lợi trẻ em

Quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản bao gồm quyền được xác định nguồn gốc, quyền thừa kế và quyền được nuôi dưỡng. Những quyền này cần được bảo vệ để đảm bảo sự phát triển toàn diện cho trẻ em.

1.2. Tình hình pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi trẻ em

Pháp luật Việt Nam hiện tại chưa có quy định cụ thể về quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Điều này dẫn đến nhiều vấn đề pháp lý cần được giải quyết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em.

II. Những thách thức trong việc bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ IVF

Việc bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như xác định cha mẹ, quyền thừa kế và quyền nuôi dưỡng chưa được quy định rõ ràng. Điều này có thể dẫn đến tranh chấp và xung đột pháp lý trong tương lai.

2.1. Vấn đề xác định cha mẹ cho trẻ sinh ra từ IVF

Xác định cha mẹ cho trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một vấn đề phức tạp. Pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng về việc này, dẫn đến nhiều tranh chấp có thể xảy ra.

2.2. Quyền thừa kế của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Quyền thừa kế của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cũng chưa được quy định cụ thể. Điều này có thể gây khó khăn cho trẻ trong việc xác định quyền lợi tài sản của mình.

III. Giải pháp bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Để bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, cần có những giải pháp pháp lý cụ thể. Việc xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em và giảm thiểu tranh chấp.

3.1. Cần có quy định rõ ràng về xác định cha mẹ

Cần xây dựng quy định rõ ràng về việc xác định cha mẹ cho trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của trẻ.

3.2. Đề xuất chính sách bảo vệ quyền lợi trẻ em

Cần có chính sách bảo vệ quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, bao gồm quyền thừa kế và quyền nuôi dưỡng. Chính sách này cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc nhân đạo và bảo vệ quyền lợi trẻ em.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền lợi trẻ em

Nghiên cứu về quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản đã chỉ ra nhiều vấn đề cần được giải quyết. Việc áp dụng các giải pháp pháp lý sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em và tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của trẻ.

4.1. Kết quả nghiên cứu về quyền lợi trẻ em

Nghiên cứu cho thấy rằng quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cần được bảo vệ tốt hơn. Các quy định pháp luật hiện hành cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

4.2. Ứng dụng các giải pháp pháp lý trong thực tiễn

Việc áp dụng các giải pháp pháp lý trong thực tiễn sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng để thực hiện hiệu quả.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về quyền lợi trẻ em

Bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có sự quan tâm và đầu tư từ cả xã hội và pháp luật để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi trẻ em

Bảo vệ quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội.

5.2. Hướng phát triển tương lai cho quyền lợi trẻ em

Cần xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh để bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, đảm bảo sự phát triển bền vững cho thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phát triển vượt bậc của công nghệ sinh học và y học sinh sản từ cột mốc ca thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) đầu tiên trên thế giới năm 1978 và tại Việt Nam năm 1997 (với sự kiện 3 em bé chào đời thành công tại Bệnh viện Từ Dũ năm 1998) đã tái định hình sâu sắc các quan niệm truyền thống về hôn nhân, huyết thống và gia đình. Theo Trần Mạnh Hùng (2015), cuộc cách mạng y sinh học này đã "đánh dấu sự tách rời tình dục khỏi sinh sản, sự sinh sản khỏi tình dục, và cả tình dục lẫn sinh sản khỏi mô hình gia đình truyền thống". Tính đến năm 2022, Việt Nam đã có 45 cơ sở y tế được cấp phép thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (theo Công văn số 3704/BYT-BM-TE của Bộ Y tế). Nghiên cứu toàn quốc do Bệnh viện Phụ sản Trung ương và Đại học Y Hà Nội công bố cho thấy tỷ lệ vô sinh tại Việt Nam là 7,7%, trong đó khoảng 50% cặp vợ chồng vô sinh ở độ tuổi dưới 30, tương đương 700.000 đến 1.000.000 cặp vợ chồng có nhu cầu điều trị, dẫn tới khoảng 30.000 ca can thiệp kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (Assisted Reproductive Technology - ART) mỗi năm.

Tuy nhiên, thực trạng pháp lý hiện hành tại Việt Nam bộc lộ một khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính căn bản: Hệ thống pháp luật thực định (chủ yếu là Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ luật Dân sự năm 2015, Nghị định số 10/2015/NĐ-CP, Nghị định số 98/2016/NĐ-CP) hầu như chỉ tập trung điều chỉnh điều kiện áp dụng kỹ thuật và bảo vệ quyền sinh con của người lớn (cặp vợ chồng vô sinh, phụ nữ độc thân), trong khi các quyền nhân thân phi tài sản và quyền tài sản đặc thù của người con sinh ra từ ART lại chưa được thiết lập cơ chế bảo vệ tương xứng và toàn diện.

Luận án xác lập hệ thống 5 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 5 giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Người con sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản mang những đặc thù sinh học và pháp lý nào khác biệt so với trường hợp thụ thai tự nhiên, và các đặc thù này làm phát sinh những nguy cơ hạn chế quyền tiếp cận pháp lý nào?
• RQ2: Cơ chế xác định cha, mẹ theo pháp luật hiện hành đã bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của đứa trẻ hay chưa trong các tình huống phức tạp (thỏa thuận xác định cha con, sinh con từ tinh trùng của người chết, nhầm lẫn giao tử/phôi, vi phạm điều kiện mang thai hộ nhân đạo)?
• RQ3: Các quyền nhân thân và tài sản nền tảng (quyền xác định quốc tịch, quyền xác định nguồn gốc huyết thống, quyền thừa kế di sản) cần được hoàn thiện ra sao để loại bỏ sự bất bình đẳng đối với người con sinh ra bằng ART?
• RQ4: Nghĩa vụ pháp lý của các bên tham gia quan hệ ART (bên áp dụng kỹ thuật, bên hỗ trợ sinh sản, cơ sở y tế chuyên khoa) đối với đứa trẻ cần được xác lập và chế tài hóa như thế nào?
• RQ5: Cơ chế xử lý hành vi xâm phạm quyền lợi của người con sinh ra từ ART cần được thiết kế thế nào nhằm bảo đảm tính răn đe và bảo vệ quyền lợi tối ưu cho trẻ?

Tương ứng với đó, 5 giả thuyết nghiên cứu (H1 - H5) khẳng định: Các đặc thù sinh học - y khoa của ART làm nảy sinh tình trạng dễ bị tổn thương của người con; sự thiếu vắng các quy phạm chi tiết về xác định cha mẹ, xác định nguồn gốc và quyền thừa kế đang trực tiếp làm phương hại đến quyền con người của trẻ; và chỉ khi thiết lập một khung pháp lý chuyên biệt, thống nhất theo nguyên tắc "vì lợi ích tốt nhất của trẻ" thì quyền lợi của nhóm chủ thể yếu thế này mới được bảo đảm một cách thực chất. Phạm vi nghiên cứu của công trình bao quát hệ thống pháp luật Việt Nam từ năm 2000 đến năm 2023, có sự đối chiếu so sánh chuyên sâu với các hệ thống pháp luật phát triển trên thế giới (Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Australia, Ấn Độ, Thái Lan, Singapore).

Literature Review và Positioning

Tổng quan các khuynh hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy các công trình khoa học trước đây tiếp cận vấn đề theo những lát cắt đơn lẻ nhưng chưa tạo dựng được một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về địa vị pháp lý của người con sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản:

Trong nước, hướng nghiên cứu về xác định cha, mẹ cho con được khai mở qua các công trình nền tảng của Nguyễn Thị Lan (2008, 2014, 2016), Hoàng Thị Hải Yến và Nguyễn Thị Lê Huyền (2014), Lê Thị Thìn (2019), Đoàn Thị Ngọc Hải (2020), Bùi Thị Sen (2021). Nhóm tác giả này chủ yếu phân tích điều kiện áp dụng ART và kiến nghị xử lý các hệ quả pháp lý khi sinh con quá thời hạn 300 ngày kể từ khi hôn nhân chấm dứt hoặc trong các sự vụ đặc thù (như sự kiện người vợ sinh con từ tinh trùng của người chồng đã mất tại Hà Nội năm 2013). Đoàn Thị Ngọc Hải (2020) chỉ ra rằng: "trong trường hợp xác định cha, mẹ, con cần quy định rõ sau khi đứa trẻ được sinh ra nếu người cha, mẹ không muốn thừa nhận con thì cũng không được yêu cầu xác định lại". Bên cạnh đó, các công trình của Nguyễn Thị Lê Huyền (2020) về chế định mang thai hộ, Nguyễn Văn Lâm (2015) về sự phân định giữa "huyết thống" và "thiên chức làm mẹ", Trần Thị Xuân (2014) về quyền trẻ em, và Dương Việt Cường (2020) đã bước đầu đặt ra các thách thức pháp lý khi xảy ra sai sót kỹ thuật hoặc tranh chấp nuôi dưỡng.

Trên bình diện quốc tế, các học giả tập trung sâu vào các tranh chấp xuyên biên giới và khủng hoảng pháp lý phức tạp. Munjal-Shankar Diksha (2014) phân tích tiêu chí xác định tư cách người mẹ thực sự trong các hợp đồng mang thai hộ thương mại tại Ấn Độ dựa trên 4 chiều kích: ý định ban đầu, nguồn gốc sinh học, người mang thai và lợi ích tốt nhất của trẻ. Tina Lin (2013) làm rõ hiện tượng trẻ em bị đẩy vào tình trạng không quốc tịch (statelessness) do xung đột pháp luật giữa các quốc gia cấm và cho phép mang thai hộ thương mại quốc tế.

Các cuộc tranh luận học thuật nổi bật hiện nay phản ánh hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Tranh luận về căn cứ xác lập tư cách cha mẹ: Một bên kiên định bảo vệ "nguyên tắc huyết thống truyền thống" (coi mối liên hệ sinh học/gen di truyền là điều kiện tiên quyết), trong khi bên kia ủng hộ "học thuyết ý định tiền định và cam kết pháp lý" (đề cao sự tự nguyện thỏa thuận và ý chí sinh con để bảo đảm đứa trẻ sinh ra luôn có người chịu trách nhiệm giám hộ).
• Tranh luận về bí mật thông tin người hiến tặng: Xung đột gay gắt giữa "quyền bảo vệ đời tư, bí mật cá nhân của người hiến tặng giao tử" và "quyền con người căn bản của đứa trẻ được biết nguồn gốc sinh học của mình" (theo Điều 7 và Điều 8 Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em - CRC).

Luận án tự định vị là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý đầu tiên tại Việt Nam giải quyết một cách toàn diện, có hệ thống cấu trúc quyền nhân thân và tài sản của người con sinh ra từ ART; lấp đầy khoảng trống nghiên cứu bằng cách kết hợp thực chứng pháp luật quốc gia với các chuẩn mực nhân quyền quốc tế và kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia trong khu vực như Thái Lan (Đạo luật Bảo vệ trẻ em sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản năm 2015) và Ấn Độ (Đạo luật Hỗ trợ sinh sản năm 2021, Đạo luật Mang thai hộ năm 2021).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa, đối thoại học thuật và mở rộng phạm vi ứng dụng của 5 lý thuyết pháp lý và xã hội học kinh điển vào quan hệ y sinh học pháp lý:

• Lý thuyết pháp luật Mác-xít (Marxian Legal Theory): Dựa trên luận điểm của Karl Marx (1904) và phân tích của Lon Fuller (1949), luận án khẳng định pháp luật là kiến trúc thượng tầng phản ánh các điều kiện kinh tế - xã hội và thành tựu khoa học kỹ thuật. Khi công nghệ ART làm thay đổi căn bản thực tại sinh sản, hệ thống quy phạm pháp luật hôn nhân - gia đình bắt buộc phải vận động và hoàn thiện để bảo đảm trật tự công bằng xã hội.
• Lý thuyết Luật Tự nhiên (Natural Law Theory): Vận dụng tư tưởng của Raymond Wacks (2012), Robert George (2008) và Đỗ Đức Minh (2014) về mối liên hệ tất yếu giữa quy phạm thực định và chuẩn mực đạo đức ("lex iniusta non est lex"). Pháp luật về ART phải lấy công lý tự nhiên, phẩm giá con người và đạo đức sinh học làm nền tảng cốt lõi nhằm giải quyết các xung đột lợi ích y khoa.
• Lý thuyết về cam kết không thể chối bỏ (Promissory Estoppel Theory): Phát triển từ Mục 90 của Bộ pháp điển hóa Luật Hợp đồng Hoa Kỳ (Restatement (Second) of Contracts §90), luận án ứng dụng lý thuyết này để xác lập trách nhiệm pháp lý ràng buộc tuyệt đối của người đã đồng thuận áp dụng ART, triệt tiêu hoàn toàn khả năng thoái thác nghĩa vụ nuôi dưỡng đứa trẻ sau khi trẻ chào đời.
• Lý thuyết Lợi ích (The Interest Theory): Kế thừa quan điểm của Neil MacCormick (1977), Hamish Ross (2013), Lars-Göran Sund và Marie Vackermo (2015), khẳng định đứa trẻ là chủ thể thụ hưởng quyền độc lập; quyền của trẻ em được bảo vệ thông qua việc áp đặt các nghĩa vụ pháp lý bắt buộc lên cha mẹ và cơ sở y tế. Theo Sund và Vackermo (2015), "môi trường chăm sóc và yêu thương được cung cấp bởi gia đình là duy nhất", do đó xác định cha mẹ chính xác là phương thức tối thượng bảo vệ lợi ích của trẻ.
• Lý thuyết Chủ thể dễ bị tổn thương (Vulnerability Theory): Dựa trên nghiên cứu đột phá của Martha Albertson Fineman (2008), luận án chứng minh người con sinh ra từ ART là đối tượng mang tính tổn thương đặc thù (về mặt sinh học, danh tính và quan hệ xã hội), đòi hỏi Nhà nước phải có các biện pháp pháp lý can thiệp tích cực, mang tính đặc thù để bảo đảm sự bình đẳng thực chất.

Bước chuyển dịch mô hình (paradigm shift) mà luận án xác lập là sự thay đổi tư duy lập pháp từ mô hình "tập trung vào quyền sinh sản của cha mẹ" (parent-centric approach) sang mô hình "bảo vệ tối đa quyền và lợi ích tốt nhất của đứa trẻ" (child-centric approach).

Khung phân tích độc đáo

Luận án kiến tạo khung phân tích tích hợp giữa Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (Human Rights-Based Approach - HRBA) (Vũ Công Giao, 2019; Lê Xuân Tùng, 2021) với Lý thuyết Chủ thể dễ bị tổn thương (Fineman, 2008) và Thuyết Lợi ích (MacCormick, 1977).

Khung phân tích này vận hành qua 5 bước logic:

1. Nhận diện các đặc thù sinh học - kỹ thuật của quy trình ART làm phát sinh rủi ro cho đứa trẻ.
2. Rà soát hệ thống quy phạm pháp luật thực định để phát hiện các khoảng trống điều chỉnh.
3. Xác định nhu cầu bảo vệ cốt lõi của đứa trẻ (danh tính, huyết thống, quốc tịch, tài sản, sức khỏe).
4. Đánh giá trách nhiệm và nghĩa vụ tương ứng của các chủ thể liên quan (cha mẹ pháp lý, người hiến tặng, người mang thai hộ, cơ sở y tế).
5. Đề xuất hoàn thiện hệ thống chế tài và quy phạm pháp luật nội dung để thực thi quyền bình đẳng.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích giới hạn trong các quan hệ pháp luật phát sinh từ việc sử dụng giao tử, phôi, mang thai hộ nhân đạo và các sai sót y tế sinh sản theo pháp luật Việt Nam, có tính đến các quan hệ có yếu tố nước ngoài.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định hình trên nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp tiếp cận định tính chuẩn mực trong khoa học pháp lý (Qualitative Normative Legal Research) (Michael McConville & Wing Hong Chui, 2017; Kristina Simion, 2016). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý luận pháp luật (jurisprudential research), nghiên cứu phân tích văn bản quy phạm (doctrinal legal research) và nghiên cứu luật học so sánh (comparative legal analysis).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt thông qua các phương pháp chuyên khảo:

• Phương pháp phân tích luật viết (Statutory Interpretation): Vận dụng các kỹ thuật phân tích ngữ nghĩa, phân tích cấu trúc logic, phân tích lịch sử lập pháp và phân tích phát triển quy phạm (Nguyễn Ngọc Điện, 2021) để mổ xẻ toàn diện BLDS 2015, Luật HN&GĐ 2014, Luật Trẻ em 2016, Nghị định số 10/2015/NĐ-CP, Nghị định số 98/2016/NĐ-CP, Nghị định số 117/2020/NĐ-CP, Nghị định số 13/2023/NĐ-CP và Thông tư số 57/2015/TT-BYT.
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Thực hiện đối chiếu liên hệ thống pháp luật (Common Law và Civil Law) dựa trên luận điểm của Phạm Duy Nghĩa (2014): "nghiên cứu về pháp luật nước ngoài giúp hiểu rõ hơn hệ thống pháp luật nước mình". Luận án chọn lọc so sánh có chủ đích với Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Australia (đại diện cho các nền y sinh học tiên tiến và pháp luật mở) cùng Thái Lan, Ấn Độ, Singapore (các quốc gia châu Á có sự tương đồng sâu sắc về văn hóa gia đình và bối cảnh xã hội với Việt Nam).
• Phương pháp nghiên cứu tình huống và bình luận án lệ (Case-law Analysis): Khai thác thực chứng các án lệ và sự vụ pháp lý điển hình tại Việt Nam (vụ tranh chấp quyền sử dụng tinh trùng của người đã mất năm 2013, vụ việc yêu cầu nhận thừa kế tinh trùng năm 2018) và các án lệ quốc tế (In re Parentage of M.J., In re: T., Minor Children tại Hoa Kỳ).
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Triển khai tam giác đạc lý thuyết (kết hợp Natural Law, Interest Theory và Vulnerability Theory) và tam giác đạc nguồn dữ liệu (văn bản quy phạm, số liệu y tế công cộng và án lệ thực tế) nhằm bảo đảm độ tin cậy và giá trị nội tại của các kết luận khoa học.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập và thẩm định nghiêm ngặt từ các nguồn văn bản pháp lý chính thống, báo cáo lâm sàng của Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Phụ sản Trung ương, các nghiên cứu dịch tễ học về sức khỏe sinh sản (Pashigian, 2009, 2012) và các cơ sở dữ liệu luật học quốc tế (SSRN, HeinOnline, LexisNexis). Luận án sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn pháp lý và kiểm tra tính tương thích chuẩn tắc (normative consistency check) để đánh giá mức độ bao quát của pháp luật thực định.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã chứng minh một cách thuyết phục 5 phát hiện mang tính đột phá sau:

1. Khoảng trống nghiêm trọng trong cơ chế xác định quan hệ cha mẹ đối với các trường hợp phi truyền thống: Pháp luật thực định hoàn toàn thiếu quy phạm điều chỉnh trực tiếp việc xác định cha mẹ khi:
   • Xảy ra sự cố y khoa cấy nhầm phôi, tinh trùng, noãn tại cơ sở y tế;
   • Trẻ được sinh ra từ việc sử dụng tinh trùng của người chồng/người cha đã chết (posthumous reproduction);
   • Xác định quan hệ cha con thông qua sự thỏa thuận tự nguyện giữa người phụ nữ mang thai với người nam độc thân mà không qua thủ tục nhận con nuôi phức tạp;
   • Trẻ sinh ra khi có hành vi vi phạm điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo.
2. Sự bất cập mang tính phân biệt đối xử trong quan hệ thừa kế di sản: Quy định tại Điều 613 BLDS năm 2015 chỉ công nhận quyền hưởng di sản của cá nhân sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng "đã thành thai trước khi người để lại di sản chết". Quy phạm này đã vô tình tước đoạt quyền thừa kế hợp pháp của những đứa trẻ được thụ tinh trong ống nghiệm từ giao tử hoặc phôi trữ đông của người cha/người mẹ sau khi người đó qua đời, tạo ra sự bất bình đẳng tài sản sâu sắc dựa trên phương thức thụ thai.
3. Sự xung đột chuẩn mực giữa quyền xác định nguồn gốc và nguyên tắc giữ bí mật tuyệt đối: Pháp luật y tế hiện hành áp đặt nguyên tắc bảo mật danh tính tuyệt đối của người hiến tinh trùng/noãn/phôi mà không trù liệu bất kỳ ngoại lệ nào. Điều này trực tiếp tước bỏ "quyền được biết nguồn gốc huyết thống" của đứa trẻ khi đạt độ tuổi trưởng thành – một quyền nhân thân cốt lõi được bảo đảm tại Điều 7 và 8 Công ước CRC của Liên Hợp Quốc và có ý nghĩa sống còn đối với sức khỏe di truyền cũng như việc ngăn ngừa hôn nhân cận huyết thống.
4. Nguy cơ hiện hữu về tình trạng trẻ em không quốc tịch trong các giao dịch mang thai hộ xuyên biên giới: Do pháp luật Việt Nam cấm mang thai hộ vì mục đích thương mại trong khi một số quốc gia khác hợp pháp hóa, việc thiếu các quy tắc giải quyết xung đột pháp luật về hộ tịch đã đẩy nhiều trẻ em sinh ra ở nước ngoài vào tình trạng không thể xác định quốc tịch và bị từ chối cấp hộ chiếu về nước.
5. Thiếu vắng khung trách nhiệm dân sự và chế tài bồi thường tổn thất nhân thân đặc thù: Chưa có cơ chế pháp lý quy định rõ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại phi tài sản và chi phí nuôi dưỡng của cơ sở y tế đối với đứa trẻ trong các trường hợp cấy nhầm giao tử dẫn đến đứa trẻ sinh ra bị tổn thương nghiêm trọng về danh tính và tâm lý.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án tái định nghĩa khái niệm "quan hệ phụ mẫu pháp lý" theo hướng phân tách sự phụ thuộc tuyệt đối vào mối liên hệ sinh học, đặt nền móng cho phân ngành luật y sinh học (biomedical law) tại Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình đánh giá tác động pháp lý dựa trên quyền con người (HRBA) áp dụng cho các công nghệ y học mới nổi.
• Về mặt thực tiễn và chính sách lập pháp:
  • Đề xuất bổ sung giải thích pháp luật hoặc sửa đổi Điều 613 BLDS năm 2015 theo hướng: Thừa nhận quyền hưởng di sản của đứa trẻ sinh ra từ phôi/tinh trùng của người để lại di sản sau thời điểm mở thừa kế nếu có sự đồng thuận bằng văn bản của người đó trước khi chết;
  • Đề xuất xây dựng cơ chế quản lý dữ liệu di truyền quốc gia (theo tinh thần Nghị định số 13/2023/NĐ-CP) cho phép người con sinh ra từ ART khi đủ 18 tuổi có quyền tiếp cận các thông tin phi định danh (hoặc thông tin y tế di truyền) của người hiến tặng;
  • Đề xuất ban hành đạo luật chuyên biệt: Luật về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để điều chỉnh thống nhất toàn diện các quan hệ y khoa - xã hội - pháp lý phát sinh.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu: Do tính chất bảo mật của hồ sơ y tế và sự tế nhị trong đời sống gia đình tại Việt Nam, số lượng bản án tranh chấp công khai về ART được tiếp cận còn khiêm tốn; nghiên cứu chưa thể tiến hành khảo sát định lượng xã hội học pháp luật trên diện rộng về mức độ thích ứng tâm lý của nhóm trẻ sinh ra từ ART khi bước vào độ tuổi trưởng thành.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  • Nghiên cứu địa vị pháp lý của đứa trẻ đối với các công nghệ y sinh tiên tiến hơn như công nghệ chỉnh sửa gen phôi thai (CRISPR/Cas9), công nghệ tử cung nhân tạo (ectogenesis);
  • Xây dựng khung pháp lý về bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp y khoa chuyên biệt cho các trung tâm hỗ trợ sinh sản;
  • Hoàn thiện các hiệp định tương trợ tư pháp quốc tế đa phương nhằm giải quyết tranh chấp hộ tịch và quốc tịch phát sinh từ mang thai hộ thương mại quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Đặt nền tảng giáo trình, tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình tại các cơ sở đào tạo luật lớn trên cả nước.
• Chuyển đổi thực tiễn y tế: Cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc cho 45 trung tâm hỗ trợ sinh sản và các bệnh viện phụ sản trên cả nước rà soát, chuẩn hóa quy trình tiếp nhận giao tử, bảo quản phôi, lập biên bản đồng thuận và kiểm soát rủi ro pháp lý.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp và Bộ Y tế trong lộ trình sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 và xây dựng Luật Dân số, Luật Chuyển đổi giới tính trong thời gian tới.
• Lợi ích xã hội: Bảo đảm môi trường pháp lý nhân văn, an toàn cho hàng trăm nghìn gia đình vô sinh hiếm muộn, bảo vệ triệt để quyền bình đẳng của trẻ em sinh ra từ ART, ngăn ngừa tranh chấp và ổn định trật tự xã hội.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Thụ hưởng hệ thống tài liệu tổng quan toàn diện, khung phân tích lý thuyết tích hợp và định hướng nghiên cứu chuyên sâu về luật y sinh học.
• Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Sử dụng trực tiếp hệ thống kiến nghị sửa đổi điều luật và dự thảo khung chính sách về ART.
• Thẩm phán và luật sư: Tiếp cận các lập luận chuẩn tắc và phương pháp giải thích pháp luật áp dụng trong các vụ án tranh chấp xác định cha mẹ, phân chia di sản thừa kế phức tạp.
• Các cặp vợ chồng hiếm muộn và trẻ em sinh ra từ ART: Được bảo vệ toàn diện về danh tính pháp lý, quyền tài sản và sự phát triển thể chất, tinh thần lành mạnh trong xã hội.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng sáng tạo Lý thuyết Chủ thể dễ bị tổn thương (Fineman, 2008) kết hợp với Thuyết Lợi ích (MacCormick, 1977) vào lĩnh vực y sinh học pháp lý tại Việt Nam. Luận án đã chứng minh bản chất tổn thương đa tầng của đứa trẻ sinh ra từ ART không chỉ bắt nguồn từ sự phụ thuộc thể chất của lứa tuổi thiếu niên, mà chủ yếu phát sinh từ sự "bất thường về nguồn gốc y sinh" (biological anomaly) và các lỗ hổng phân biệt đối xử của pháp luật thực định, từ đó xác lập tính chính đáng tuyệt đối của sự can thiệp lập pháp mang tính ưu đãi và bảo vệ.

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu đơn ngành trước đây vốn chỉ phân tích quy phạm luật viết thuần túy (Nguyễn Thị Lan, 2008; Lê Thị Thìn, 2019), luận án thực hiện một bước nhảy vọt về phương pháp bằng cách thiết kế quy trình tam giác đạc liên ngành: Tích hợp giữa phân tích câu chữ pháp lý (doctrinal analysis), phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA), phân tích so sánh luật học đối chiếu đa hệ thống (Hoa Kỳ, Anh, Úc, Thái Lan, Ấn Độ) và nghiên cứu án lệ thực nghiệm sâu sắc.

3. Phát hiện bất ngờ và có sức nặng nhất của luận án là gì? Phát hiện về "nghịch lý pháp lý" của Điều 613 BLDS năm 2015: Quy định này đang tạo ra sự bất công mang tính hệ thống khi từ chối tư cách hưởng thừa kế của những đứa trẻ sinh ra từ tinh trùng của người cha đã chết (dù đứa trẻ mang 100% huyết thống của người để lại di sản và việc sinh con hoàn toàn phù hợp với di nguyện của người đã khuất), trong khi đứa trẻ sinh ra từ mang thai hộ hoàn toàn không cùng huyết thống với bên nhờ mang thai hộ lại mặc nhiên được hưởng đầy đủ quyền thừa kế theo luật định.

4. Giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được thiết lập rõ ràng không? Khung phân tích 5 bước của luận án được chuẩn hóa thành một quy trình khoa học độc lập, có khả năng chuyển giao và áp dụng để đánh giá tác động pháp lý đối với bất kỳ công nghệ y sinh mới nổi nào trong tương lai (chẳng hạn như công nghệ nhân bản vô tính trị liệu, ngân hàng tế bào gốc cá nhân, liệu pháp chỉnh sửa gen người).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được phác thảo ra sao? Luận án xác lập 3 trụ cột nghiên cứu tiếp nối cho giai đoạn 2024-2034:

• Trụ cột 1: Xây dựng Bộ nguyên tắc đạo đức sinh học pháp lý quốc gia về quyền dữ liệu gen và danh tính sinh học của con người.
• Trụ cột 2: Thiết lập khung điều chỉnh pháp lý cho công nghệ thai nghén nhân tạo ngoài cơ thể mẹ (ectogenesis).
• Trụ cột 3: Hoàn thiện cơ chế tương trợ tư pháp quốc tế bảo vệ trẻ em trước làn sóng du lịch y tế sinh sản xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án "Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam" của nghiên cứu sinh Ngô Thị Anh Vân là một công trình khoa học pháp lý xuất sắc, chuẩn mực và mang tính khai phá cao, thể hiện qua 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận toàn diện và nhất quán đầu tiên tại Việt Nam về bảo vệ quyền lợi của người con sinh ra từ ART dựa trên sự kết hợp đa lý thuyết (Marxist Law, Natural Law, Promissory Estoppel, Interest Theory, Vulnerability Theory).
2. Định vị rõ nét nguyên tắc cốt lõi mang tính chỉ đạo xuyên suốt: "Bảo đảm tối đa quyền và lợi ích tốt nhất của đứa trẻ" trong mọi quan hệ y sinh học và hộ tịch.
3. Giải quyết triệt để các bế tắc pháp lý trong xác định cha mẹ đối với 4 tình huống phức tạp: Cấy nhầm phôi/giao tử, sinh con từ tinh trùng của người chết, thỏa thuận tự nguyện của người nam độc thân, và vi phạm mang thai hộ nhân đạo.
4. Kiến nghị giải pháp lập pháp đột phá nhằm tái lập sự công bằng trong quan hệ thừa kế di sản (sửa đổi Điều 613 BLDS 2015) và bảo đảm quyền con người trong việc tiếp cận nguồn gốc huyết thống.
5. Thiết lập hệ thống trách nhiệm pháp lý và chế tài nghiêm minh đối với các chủ thể tham gia quy trình ART, đặc biệt là các cơ sở y tế chuyên khoa.
6. Cung cấp luận cứ thực tiễn và mô hình lập pháp hoàn chỉnh, mở đường cho việc ban hành một đạo luật chuyên biệt: Luật về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tại Việt Nam, hội nhập toàn diện với các chuẩn mực pháp lý tiến bộ trên toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, nhằm làm sáng tỏ tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Trong Chương 2, hoạt động tổng hợp tiếp tục được sử dụng nhằm cho thấy sự cần thiết, cũng như các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Ở Chương 3 và Chương 4, kết quả của sự tổng hợp là cơ sở ban đầu cho các đánh giá, phát hiện chuyên sâu hơn. Phối hợp cùng các phương pháp và hoạt động kể trên, đề tài được thực hiện với những phương pháp nghiên cứu cụ thể sau: Thứ nhất, phương pháp phân tích: phương pháp này được sử dụng nhằm đưa ra các đánh giá, bình luận chuyên sâu đối với các cơ sở pháp lý, học thuyết pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn có liên quan.

Trong đó, phương pháp phân tích luật viết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình thực hiện Luận án. Thông qua quá trình phân tích, tác giả nhận diện được điểm tích cực và điểm còn hạn chế của pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Phương pháp phân tích luật viết được thực hiện thông qua những cách thức cụ thể như: phương pháp phân tích câu chữ, phương pháp phân tích phát triển, phương pháp phân tích lịch sử.16 Phương pháp phân tích được kết hợp với các phương pháp khác và sử dụng xuyên suốt Luận án. Từ Chương 3, phương pháp phân tích luật viết được sử dụng nhằm mang đến cái nhìn rõ nét và chuyên sâu hơn đối với pháp luật Việt Nam, cũng như các quốc gia khác trên thế giới.

Ở Chương 3 và Chương 4, thông qua việc phân tích cụ thể từng nội dung pháp luật về xác định cha, mẹ cho con, xác định nguồn gốc, quốc tịch, quyền thừa kế và các nội dung khác có liên quan, tác giả nhận diện được các lỗ hổng pháp lý cần khắc phục trong tương lai. 16 Xem thêm: Nguyễn Ngọc Điện (2021), Phương pháp phân tích luật viết, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, tr. 9 Thứ hai, phương pháp so sánh: phương pháp này được sử dụng để đối chiếu pháp luật của Việt Nam về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ở từng thời kỳ, cũng như pháp luật của Việt Nam với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.

Một tác giả đã nhận định: so sánh các hệ thống pháp luật với nhau giúp thúc đẩy hài hoà hoá pháp luật trong các vấn đề vượt ra khỏi khuôn khổ quốc gia. 17 Việc chọn các quốc gia cụ thể để so sánh xuất phát từ những lý do nhất định. Các quốc gia như: Anh Quốc, Hoa Kỳ, Australia đều có nền y học hỗ trợ sinh sản phát triển, hệ thống pháp luật tương đối cởi mở và thực tiễn pháp lý rất phong phú. Cùng với đó, những quốc gia như Ấn Độ, Singapore hay Thái Lan là những quốc gia trong khu vực có nền văn hoá, xã hội tương đồng với Việt Nam.

Việc đánh giá tác động của các giá trị đạo đức – xã hội đối với pháp luật vì vậy cũng gặp nhiều thuận lợi hơn. Phương pháp so sánh được tác giả vận dụng nhiều trong các nội dung nghiên cứu từ chương thứ hai trở đi. Ở Chương 2, thông qua việc đối chiếu pháp luật thực định với nhu cầu sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, hay các vấn đề đạo đức – xã hội của Việt Nam, tác giả đã cho thấy sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Tại Chương 3 và Chương 4 việc so sánh pháp luật nước ngoài được lồng ghép trong các phân tích về pháp luật thực định Việt Nam.

Kết quả của việc so sánh là một trong những cơ sở cho các đề xuất, kiến nghị hướng tới bảo vệ quyền lợi của người con. Thứ ba, phương pháp bình luận bản án, nghiên cứu tình huống pháp lý: Việc nghiên cứu bản án hoặc tình huống pháp lý giúp cho quá trình nghiên cứu đi sâu vào thực tiễn. Các vụ việc mang tính đại diện, điển hình có thể cho thấy rõ “khả năng hay xung đột lợi ích và các mối quan hệ xung quanh chúng” 18. Từ đó, tác giả phát hiện những vấn đề pháp lý chưa phù hợp hoặc còn bỏ ngỏ.

Các bản án được nhắc đến ở đây có thể là bản án trong nước hoặc ngoài nước, tương tự như vậy đối với các tình huống pháp lý. Đặc biệt, trong hoàn cảnh số lượng các bản án về quan hệ sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ở Việt Nam còn khá hạn chế, việc nghiên cứu các vụ việc điển hình tại một số quốc gia khác đóng một vai trò rất quan trọng. Phương pháp bình luận bản án hoặc tình huống pháp lý được tác giả sử dụng từ Chương thứ hai trở đi. Ở Chương 2, các tình huống thực tiễn được tác giả cung cấp nhằm cho thấy những vấn đề về đạo đức, xã hội đáng được quan tâm (liên quan đến quyền lợi của người con) khi kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ngày càng được áp dụng phổ biến.

Trong Chương 3 và Chương 4 các bản án nước ngoài thường xuyên được sử dụng để minh họa cho từng nội dung tương ứng. Các bản án được sử dụng có thể nêu 17 Phạm Duy Nghĩa, sđd (13), tr. 18 Phạm Duy Nghĩa, sđd (13), tr. 10 lên vấn đề gần gũi, tương tự đối với pháp luật Việt Nam hoặc những vấn đề mang tính dự báo về khả năng có thể phát sinh ở Việt Nam trong tương lai.

Trên hết, việc sử dụng và phân tích bản án hoặc vụ việc trên thực tế giúp cho Luận án kết hợp hài hoà giữa thực tiễn và lý luận. Các kiến nghị được đề xuất vì thế cũng có căn cứ và có khả năng được ứng dụng trong đời sống hơn. Phương pháp tiếp cận Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu kể trên, đề tài Luận án còn được tiếp cận với một phương pháp cụ thể. Phương pháp định tính được biết đến là một trong những cách thức tiếp cận quen thuộc, thường xuyên được sử dụng trong các nghiên cứu thuộc lĩnh vực khoa học xã hội nói chung và khoa học pháp lý nói riêng.

Phương pháp định tính giúp cho chủ đề được khám phá một cách chuyên sâu, đặc biệt là khi việc làm sáng tỏ vấn đề không thể được thực hiện thông qua cách tiếp cận thống kê phân tích (định lượng).19 Thông thường, nghiên cứu định tính được chia thành hai loại: mô tả và đánh giá, trong nhiều trường hợp nghiên cứu đánh giá vẫn mang một hàm lượng mô tả nhất định. 20 Không nằm ngoài những điều kể trên, Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận định tính, nhằm đưa ra các phân tích, đánh giá trên cơ sở tìm hiểu pháp luật thực định và thực tiễn pháp lý. Trong lĩnh vực pháp luật về bảo vệ quyền lợi của cá nhân, “phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người” (hay còn được gọi tắt là HRBA - human rights-based approach) cung cấp một gợi ý hữu ích cho quá trình nghiên cứu Luận án. Việc vận dụng phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người được thực hiện qua những bước cơ bản như: (i) Phân tích bản chất của vấn đề, xác định chủ thể chịu tác động và hệ thống các nguyên nhân.

(ii) Xác định các văn bản pháp luật có thể điều chỉnh vấn đề. (iii) Xác định các nhu cầu cơ bản của bên cần được bảo vệ và trách nhiệm của các chủ thể trong các hội. (iv) Phân tích và đưa ra đánh giá về năng lực của bên có quyền và bên có nghĩa vụ để xây dựng phương án bảo vệ phù hợp. (v) Cuối cùng, đưa ra biện pháp cụ thể để giải quyết vấn đề.21 Trong phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người, việc trao quyền cho nhóm chủ thể dễ bị tổn thương và hướng tới việc đối xử bình đẳng là một trong những nguyên tắc có ý nghĩa quan trọng.22 19 Simion Kristina (2016), “Qualitative and Quantitative Approaches to Rule of Law Research”, SSRN Electronic Journal, p.

20 Mc Conville Michael, Wing Hong Chui (2017), Research methods for law, Edinburgh University Press, p. 32 21 Xem Vũ Công Giao (2019), “Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người và khả năng áp dụng vào hoạt động xây dựng chính sách, pháp luật ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 18, tr. 22 Lê Xuân Tùng (2021), “Thực tiễn vận dụng phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người trong hoạch định chính sách phát triển ở Việt Nam”, Tạp chí Điện tử Lý luận chính trị.vn/home/index.php/thuc-tien/item/3477-thuc-tien-van-dung-phuong-phap-tiep-can-dua-tren- quyen-con-nguoi-trong-hoach-dinh-chinh-sach-phat-trien-o-viet-nam.html 11 Trên cơ sở tôn trọng và bảo vệ quyền con người, Luận án đi sâu vào tìm hiểu về quyền lợi của người con dưới góc độ pháp luật dân sự và pháp luật hôn nhân - gia đình. Để đạt được mục đích nghiên cứu đã nêu, tác giả tham khảo hướng tiếp cận kể trên để xây dựng hướng tiếp cận cho nghiên cứu của mình.

Cụ thể, Luận án tìm hiểu về những đặc điểm sinh học của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và quá trình y học - kỹ thuật mà người con được mang thai và sinh ra. Từ kết quả này, cùng với việc so sánh, đối chiếu với các quy định pháp luật hiện hành, Luận án phát hiện những điểm bất lợi mà người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản có thể phải đối diện. Đây là cơ sở để Luận án đưa ra nhận định về nhu cầu cần được bảo vệ của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Thông qua các lập luận, phân tích, cùng việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác, Luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để quyền lợi của người con được bảo vệ một cách bình đẳng như những cá nhân khác trong xã hội.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án 5. Ý nghĩa khoa học của Luận án Luận án cho thấy tầm quan trọng của pháp luật trong việc điều chỉnh hoạt động khoa học kỹ thuật nói chung và hoạt động sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản nói riêng. Thông qua kết quả nghiên cứu, Luận án cung cấp góc nhìn toàn diện hơn về những tác động của việc thực hiện hỗ trợ sinh sản đối với các nhóm chủ thể khác nhau trong xã hội, mà đặc biệt là người con được sinh ra. Luận án góp phần thu hút sự quan tâm và bảo vệ một cách đúng mực đối với quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

Kết quả nghiên cứu của Luận án hướng đến việc bảo vệ một cách công bằng và hài hoà lợi ích của các chủ thể trong xã hội.