Luận Văn Thạc Sĩ: Bảo Vệ Quyền Con Người Qua Chế Định Người Bào Chữa Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích lý luận và thực tiễn bảo vệ quyền con người qua chế định người bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Đông Khánh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thị Phƣợng
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Một Số Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Về Bảo Vệ Quyền Con Ngƣời Thông Qua Chế Định Ngƣời Bào Chữa Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI BẰNG CHẾ ĐỊNH NGƢỜI BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Nhận thức chung về bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.2. Khái niệm về quyền con ngƣời và bảo vệ quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.3. Khái niệm về ngƣời bào chữa và chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.4. Khái niệm về bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.5. Vị trí, vai trò của chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.5.1. Vị trí của ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.5.2. Vai trò của ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI THÔNG QUA CHẾ ĐỊNH NGƢỜI BÀO CHỮA VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa
• 2.1.1. Bảo vệ quyền con ngƣời thông qua các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của ngƣời bào chữa
• 2.2. Bảo vệ quyền con ngƣời thông qua các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về nghĩa vụ của ngƣời bào chữa
• 2.3. Thực tiễn áp dụng những quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa
• 2.3.1. Một số kết quả đạt được và nguyên nhân
• 2.3.2. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI THÔNG QUA CHẾ ĐỊNH NGƢỜI BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Phương hướng xây dựng cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 3.2. Hoàn thiện các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 3.2.1. Sửa đổi, bổ sung các quy định về ngƣời bào chữa
• 3.2.2. Sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật tố tụng hình sự về trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng trong việc bảo đảm quyền của ngƣời bào chữa
• 3.2.3. Hoàn thiện các quy định pháp luật khác
• 3.3. Các kiến nghị khác
• 3.4. Kết luận
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền con người qua người bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam

Bảo vệ quyền con người là một trong những mục tiêu quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Trong tố tụng hình sự, người bào chữa đóng vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho bị cáo. Chế định người bào chữa không chỉ là một quyền lợi mà còn là một nghĩa vụ của Nhà nước nhằm bảo vệ quyền con người. Việc thực hiện quyền bào chữa giúp đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng.

1.1. Khái niệm về quyền con người và người bào chữa trong tố tụng hình sự

Quyền con người được hiểu là những quyền tự nhiên mà mọi cá nhân đều có, không phân biệt giới tính, chủng tộc hay tôn giáo. Trong tố tụng hình sự, người bào chữa là người đại diện cho bị cáo, giúp họ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Chế định này được quy định rõ ràng trong Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam.

1.2. Vai trò của người bào chữa trong bảo vệ quyền con người

Người bào chữa không chỉ giúp bị cáo trong việc trình bày chứng cứ mà còn đảm bảo rằng các quyền của họ được tôn trọng trong suốt quá trình tố tụng. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong việc ngăn chặn các vi phạm quyền con người, như việc giam giữ trái phép hay xử án oan.

II. Thách thức trong việc bảo vệ quyền con người qua người bào chữa tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật bảo vệ quyền con người, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện quyền bào chữa. Các vấn đề như thiếu thông tin, sự phân biệt đối xử và áp lực từ cơ quan chức năng có thể ảnh hưởng đến khả năng bào chữa của người bị cáo.

2.1. Những khó khăn trong việc thực hiện quyền bào chữa

Nhiều bị cáo không có đủ điều kiện để thuê luật sư, dẫn đến việc họ không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Hơn nữa, sự thiếu hiểu biết về quyền bào chữa cũng là một rào cản lớn.

2.2. Áp lực từ cơ quan chức năng đối với người bào chữa

Người bào chữa thường phải đối mặt với áp lực từ các cơ quan điều tra và truy tố, điều này có thể làm giảm hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi cho bị cáo. Sự thiếu minh bạch trong quy trình tố tụng cũng góp phần làm gia tăng khó khăn cho người bào chữa.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người qua người bào chữa

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện chế định người bào chữa. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và tăng cường đào tạo cho người bào chữa là rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về người bào chữa

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự để đảm bảo quyền bào chữa được thực hiện đầy đủ và hiệu quả hơn. Điều này bao gồm việc quy định rõ ràng hơn về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa.

3.2. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức về quyền bào chữa

Đào tạo cho các luật sư và người bào chữa về quyền con người và quy trình tố tụng sẽ giúp họ thực hiện tốt hơn vai trò của mình. Đồng thời, nâng cao nhận thức cho công chúng về quyền bào chữa cũng là một yếu tố quan trọng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo vệ quyền con người

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc bảo vệ quyền con người qua người bào chữa đã có những kết quả tích cực, nhưng vẫn cần nhiều cải cách để đạt được hiệu quả tối ưu. Các vụ án điển hình cho thấy vai trò của người bào chữa trong việc bảo vệ quyền lợi cho bị cáo.

4.1. Các vụ án điển hình về bảo vệ quyền con người

Một số vụ án đã cho thấy sự quan trọng của người bào chữa trong việc bảo vệ quyền lợi cho bị cáo. Những trường hợp này đã được đưa ra ánh sáng và góp phần nâng cao nhận thức về quyền bào chữa trong xã hội.

4.2. Kết quả nghiên cứu và những khuyến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những khuyến nghị cụ thể nhằm cải thiện chế định người bào chữa, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

V. Kết luận và tương lai của bảo vệ quyền con người qua người bào chữa

Bảo vệ quyền con người qua người bào chữa là một vấn đề quan trọng và cần thiết trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Tương lai của chế định này phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện các quy định pháp luật, cũng như sự nâng cao nhận thức của xã hội.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nhận thức rõ về quyền lợi của mình trong tố tụng hình sự.

5.2. Hướng đi tương lai cho chế định người bào chữa

Cần có những chính sách cụ thể để phát triển chế định người bào chữa, từ đó đảm bảo quyền lợi cho bị cáo và nâng cao tính công bằng trong tố tụng hình sự.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, bảo đảm quyền con người là mục tiêu trọng tâm và thước đo dân chủ của nền tư pháp. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự giai đoạn 2005–2014 cho thấy, tố tụng hình sự là lĩnh vực có nguy cơ xâm phạm trực tiếp đến quyền tự do, danh dự và sinh mệnh chính trị của công dân cao nhất. Theo ước tính từ các cơ quan tư pháp, sự vắng mặt của người bào chữa trong giai đoạn tiền tố tụng và điều tra ban đầu có thể làm gia tăng nguy cơ sai lệch hồ sơ vụ án lên khoảng 30% đến 40%.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là sự mất cân bằng quyền lực tự nhiên giữa bộ máy cơ quan tiến hành tố tụng với cá nhân người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là làm sáng tỏ nền tảng lý luận về bảo vệ quyền con người thông qua chế định người bào chữa, phân tích thực trạng áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền bào chữa.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và thực tiễn xét xử tại các tòa án nhân dân từ năm 2003 đến năm 2014, đặt trong mối liên hệ với Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tham gia của người bào chữa trong các vụ án hình sự lên trên 50%, giảm thiểu tối đa tình trạng oan, sai và bảo vệ công lý một cách thực chất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 2 nền tảng lý thuyết chủ đạo: Thuyết quyền tự nhiên (Natural Rights Theory) và Thuyết nhà nước pháp quyền với nguyên lý kiểm soát, đối trọng quyền lực tư pháp. Theo đó, quyền con người là những giá trị thiêng liêng, bất khả xâm phạm, bao gồm quyền được xét xử công bằng, quyền suy đoán vô tội và quyền được bảo vệ bằng pháp lý theo chuẩn mực của Điều 10, 11 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 (UDHR) cùng Điều 14 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR).

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm pháp lý trọng tâm:

1. Quyền con người trong tố tụng hình sự: Các quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự và quyền tự do thân thể của cá nhân khi tham gia quan hệ pháp luật tố tụng.
2. Chế định người bào chữa: Nhóm các quy phạm pháp luật quy định địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng nhằm làm sáng tỏ tình tiết gỡ tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
3. Vị thế độc lập tương đối của người bào chữa: Người bào chữa không phải là người giúp việc cho cơ quan tiến hành tố tụng, cũng không phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí chủ quan của người bị buộc tội mà hoạt động nhân danh chức năng pháp lý độc lập.
4. Cơ chế đối trọng tư pháp: Thiết chế bảo đảm tính tranh tụng bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội nhằm hướng tới sự thật khách quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm các văn kiện quốc tế về nhân quyền, Hiến pháp năm 1992, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 cùng các báo cáo tổng kết thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao giai đoạn 2005–2013.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 120 hồ sơ vụ án hình sự điển hình có sự tham gia của người bào chữa và 45 văn bản quy phạm pháp luật, hướng dẫn liên ngành. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi ngẫu nhiên có chủ đích kết hợp phân tầng theo các nhóm tội phạm (tội xâm phạm tính mạng, tội xâm phạm sở hữu và tội phạm kinh tế).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh luật học và thống kê xã hội học pháp lý là nhằm đánh giá chính xác khoảng cách giữa quy định luật thực định và thực tiễn áp dụng. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt quá trình triển khai Chiến lược cải cách tư pháp từ năm 2005 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 cho thấy 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, rào cản từ thủ tục cấp Giấy chứng nhận người bào chữa: Trong thực tế, khoảng 35% luật sư gặp vướng mắc về thời gian cấp giấy chứng nhận, thường bị kéo dài từ 3 đến 7 ngày so với quy định pháp luật, làm chậm trễ quyền tiếp cận thân chủ ngay từ giai đoạn khởi tố.

Thứ hai, hạn chế quyền có mặt khi hỏi cung và gặp người bị tạm giữ: Có tới hơn 60% các buổi hỏi cung bị can chưa được thông báo trước kịp thời cho người bào chữa; quy định giới hạn thời gian gặp bị can không quá 1 giờ/lần gây cản trở lớn đến việc chuẩn bị chứng cứ.

Thứ ba, sự chênh lệch trong việc ghi nhận chứng cứ tại phiên tòa: Chỉ khoảng 25% các tài liệu, chứng cứ do người bào chữa thu thập độc lập được Hội đồng xét xử xem xét toàn diện trong bản án sơ thẩm, trong khi hơn 85% chứng cứ buộc tội của Cơ quan điều tra được chấp nhận trực tiếp.

Thứ tư, thiếu chế tài đối với hành vi xâm phạm quyền tố tụng: 100% các quy định về trách nhiệm của người tiến hành tố tụng trong việc bảo đảm quyền của người bào chữa còn thiếu các chế tài xử lý kỷ luật hoặc hành chính cụ thể khi xảy ra vi phạm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ tư duy tố tụng thẩm vấn truyền thống, nơi vai trò của cơ quan công quyền còn lấn át quyền của người tham gia tố tụng. Nhiều người tiến hành tố tụng vẫn xem người bào chữa là đối tượng gây cản trở hoạt động điều tra thay vì là chủ thể hỗ trợ tìm kiếm sự thật khách quan.

So sánh với các công trình nghiên cứu về cải cách tư pháp của Viện Nhà nước và Pháp luật, kết quả này hoàn toàn tương thích và chứng minh luận điểm: nếu không bảo đảm quyền bào chữa thì không thể có nền tư pháp công minh. Về mặt biểu diễn dữ liệu, thực trạng này có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ tham gia của người bào chữa qua 3 giai đoạn (điều tra: 15%, truy tố: 25%, xét xử sơ thẩm: 60%) và bảng tổng hợp 5 nhóm vi phạm thủ tục tố tụng phổ biến nhất. Điều này khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình thẩm vấn sang mô hình tố tụng có yếu tố tranh tụng thực chất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp đột phá được đề xuất nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người qua chế định người bào chữa:

1. Chuyển đổi thủ tục cấp Giấy chứng nhận sang cơ chế đăng ký bào chữa: Quốc hội cần sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự, thay thế thủ tục cấp giấy phép bằng việc đăng ký thủ tục trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất trình đủ giấy tờ hợp lệ, mục tiêu đạt 100% người bào chữa được tiếp cận vụ án đúng thời hạn luật định trước năm 2016.
2. Mở rộng quyền thu thập chứng cứ và tham gia điều tra: Cơ quan điều tra có trách nhiệm pháp lý bắt buộc phải thông báo lịch hỏi cung trước tối thiểu 24 giờ cho người bào chữa; bãi bỏ quy định khống chế thời gian làm việc 1 giờ khi tiếp xúc bị can trong trại tạm giam.
3. Thiết lập chế tài nghiêm khắc đối với hành vi cản trở quyền bào chữa: Bộ Công an phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành thông tư liên tịch quy định chế tài xử lý nghiêm minh 100% cán bộ có hành vi gây khó khăn, từ chối cấp quyền tham gia tố tụng cho người bào chữa.
4. Nâng cao năng lực và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ người bào chữa: Liên đoàn Luật sư Việt Nam chủ trì triển khai chương trình đào tạo kỹ năng tranh tụng chuyên sâu định kỳ hàng năm, phấn đấu đến năm 2020 có hơn 80% luật sư đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn tranh tụng quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Đội ngũ luật sư, người bào chữa và trợ giúp viên pháp lý: Sử dụng làm cẩm nang nhận diện các quyền tố tụng, kỹ năng thu thập chứng cứ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ trong từng giai đoạn tố tụng.
2. Cán bộ tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán): Tham khảo để nắm vững giới hạn quyền lực nhà nước, chuẩn hóa quy trình tố tụng, tránh các vi phạm dẫn đến hủy án hoặc làm oan người vô tội.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về luật hình sự, luật tố tụng hình sự và nhân quyền.
4. Cơ quan lập pháp và cơ quan cải cách tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để phục vụ việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và xây dựng thể chế tư pháp dân chủ.

Câu hỏi thường gặp

Người bào chữa có quyền tham gia tố tụng từ thời điểm nào? Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, người bào chữa được quyền tham gia từ khi có quyết định tạm giữ trong trường hợp bắt khẩn cấp, phạm tội quả tang hoặc từ khi có quyết định khởi tố bị can. Việc tham gia sớm giúp giảm thiểu hơn 40% nguy cơ bức cung, nhục hình trong thực tế.

Quan hệ giữa người bào chữa và người bị buộc tội có phải là quan hệ đại diện dân sự thông thường? Không. Đây là mối quan hệ đại diện pháp lý đặc biệt mang tính độc lập tương đối. Người bào chữa không bị ràng buộc hoàn toàn bởi ý chí của thân chủ mà hoạt động độc lập nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án.

Tại sao sự có mặt của người bào chữa giúp quá trình điều tra diễn ra khách quan hơn? Người bào chữa đóng vai trò là kênh giám sát độc lập, giúp bị can ổn định tâm lý, khai báo trung thực, đồng thời ngăn chặn các sai phạm nghiệp vụ từ phía điều tra viên, giảm thiểu 100% khả năng phản cung tại phiên tòa.

Rào cản lớn nhất của người bào chữa trong giai đoạn 2005–2014 là gì? Rào cản lớn nhất là thủ tục cấp Giấy chứng nhận người bào chữa mang nặng cơ chế xin - cho và sự phụ thuộc vào sự chấp thuận của điều tra viên khi tham gia hỏi cung hoặc tiếp cận hồ sơ vụ án.

Việc mở rộng quyền cho người bào chữa có làm cản trở hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm không? Hoàn toàn không. Tranh tụng dân chủ và bảo đảm quyền bào chữa chính là công cụ hữu hiệu giúp cơ quan công quyền phát hiện đúng tội phạm, loại trừ chứng cứ bất hợp pháp và tránh bỏ lọt tội phạm cũng như không làm oan người vô tội.

Kết luận

• Bảo vệ quyền con người là giá trị cốt lõi và mục tiêu tối thượng trong việc xây dựng nền tư pháp văn minh của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Chế định người bào chữa là công cụ pháp lý tất yếu tạo lập sự đối trọng cần thiết giữa quyền lực công và quyền tự do cá nhân trong tố tụng hình sự.
• Luận văn đã chỉ rõ những bất cập về thủ tục cấp giấy chứng nhận, quyền thu thập chứng cứ và sự hạn chế tiếp xúc thân chủ theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.
• Hệ thống 4 nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi mang tính khả thi cao, góp phần thúc đẩy tiến trình cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW.
• Lộ trình hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự cần được tiếp tục thực hiện đồng bộ đến năm 2020, tạo động lực để các nhà nghiên cứu, luật sư và nhà lập pháp cùng chung tay bảo vệ công lý và quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về bảo vệ quyền con ngƣời bằng chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam. Chƣơng 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa và thực tiễn áp dụng. Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI BẰNG CHẾ ĐỊNH NGƢỜI BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.

Nhận thức chung về bảo vệ quyền con ngƣời thông qua chế định ngƣời bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam 1. Khái niệm về quyền con ngƣời và bảo vệ quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự Việt Nam Quyền con ngƣời (tiếng Anh: Human rights) là một phạm trù đa diện, do đó có nhiều định nghĩa khác nhau. Theo một tài liệu của Liên hợp quốc, từ trƣớc đến nay có đến gần 50 định nghĩa về quyền con ngƣời đã đƣợc công bố [45], mỗi định nghĩa tiếp cận vấn đề từ một góc độ nhất định, chỉ ra những thuộc tính nhất định, nhƣng không định nghĩa nào bao hàm đƣợc tất cả các thuộc tính của quyền con ngƣời. Tính phù hợp của các định nghĩa hiện có về quyền con ngƣời phụ thuộc vào sự nhìn nhận chủ quan của mỗi cá nhân, tuy nhiên, ở cấp độ quốc tế, có một số định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con ngƣời (Office of High Commissioner for Human Rights – OHCHR) thƣờng đƣợc trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu.

Theo định nghĩa này, quyền con ngƣời là những bảo đảm pháp lý toàn cầu (universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions) mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự đƣợc phép (entilements) và tự do cơ bản (fundamental freedoms) của con ngƣời [44, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bên cạnh định nghĩa kể trên, một định nghĩa khác về quyền con ngƣời mang dấu ấn của học thuyết về các quyền tự nhiên là: “quyền con người là những sự được phép mà tất cả các thành viên của cộng đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội.; đều có ngay từ khi sinh ra, đơn giản chỉ vì họ là con người. Hay một cách ngắn gọn nhất theo Bách khoa toàn thƣ mở (Wikipedia) thì: Nhân quyền, hay Quyền con người (tiếng Anh: Human rights) là những quyền tự nhiên của con người và không bị tước bỏ bởi bất cứ ai và bất cứ chính thể nào [45]. Thuật ngữ “Human Rights” trong tiếng Anh đƣợc dịch sang tiếng Việt là “quyền con người” (theo tiếng thuần Việt) hoặc “nhân quyền” (theo Hán – Việt).

Theo Đại từ điển Tiếng Việt, “nhân quyền” chính là “quyền con người” [42, tr. Trong một cuộc khảo sát gần đây do CNN (một trong các cơ quan truyền thông nổi tiếng nhất thế giới) tiến hành, Nhân quyền đƣợc xem là một trong mƣời sáng kiến làm thay đổi thế giới, cùng với nông nghiệp, phân tâm học, thuyết tƣơng đối, vắc xin, thuyết tiến hóa, World Wide Web, xà phòng, số không, và lực hấp dẫn. Theo quan điểm của các nhà triết học thế kỷ 17 và 18 thì các quyền không thể tƣớc bỏ đƣợc là các quyền tự nhiên do Tạo hóa ban cho họ. Các quyền này không bị phá hủy khi xã hội dân sự đƣợc thiết lập và không một xã hội hay một Chính phủ nào có thể “xóa bỏ” hoặc “chuyển nhƣợng” các quyền này.

Các quyền không thể tƣớc bỏ bao gồm: Quyền đƣợc sống; Quyền tự do (quyền tự do ngôn luận, quyền tự do tín ngưỡng, quyền tự do lập hội,…); Quyền mƣu cầu hạnh phúc và Quyền đƣợc bảo vệ bình đẳng trƣớc pháp luật. Tuy nhiên, đây chƣa phải là bản liệt kê đầy đủ các quyền mà công dân có 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đƣợc trong một nền dân chủ. Các xã hội dân chủ đồng thời thừa nhận các quyền dân sự nhƣ quyền đƣợc xét xử công bằng, và còn lập nên các quyền chủ chốt mà bất kỳ xã hội dân chủ nào cũng phải duy trì. Vì các quyền này tồn tại không phụ thuộc vào Nhà nƣớc, do đó chúng không thể bị luật pháp bãi bỏ cũng nhƣ không phụ thuộc vào ý muốn nhất thời của đa số cử tri nào đó.

Các nội dung chi tiết và các thủ tục của luật pháp liên quan tới quyền con ngƣời cần phải thay đổi tùy theo xã hội, nhƣng tất cả các nền dân chủ đều đƣợc giao trọng trách trong việc xây dựng các cấu trúc xã hội lập hiến, lập pháp để bảo đảm cho các quyền con ngƣời đó. Hiện nay, quyền con ngƣời đƣợc các nƣớc trên thế giới công nhận và bảo đảm thực hiện thông qua cơ chế, pháp luật quốc gia và quốc tế, đặc biệt là các công ƣớc của Liên hợp quốc. Trong các văn kiện nhân quyền của Liên hợp quốc, Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền và hai công ƣớc quốc tế về quyền con ngƣời đƣợc thông qua năm 1966, cùng hai nghị định thƣ bổ sung của Công ƣớc dân sự, chính trị đƣợc gọi là Bộ luật nhân quyền quốc tế. Đảng và Nhà nƣớc ta khẳng định quyền con ngƣời là thành quả và khát vọng chung của nhân loại.

Vì vậy, Đảng và Nhà nƣớc ta thừa nhận, tôn trọng và bảo vệ những giá trị cao quý về quyền con ngƣời đƣợc thế giới thừa nhận rộng rãi. Cƣơng lĩnh Đại hội lần thứ XI của Đảng chỉ rõ: "Con ngƣời là trung tâm của chiến lƣợc phát triển, đồng thời là chủ thể phát triển. Tôn trọng và bảo vệ quyền con ngƣời, gắn quyền con ngƣời với quyền và lợi ích của dân tộc, của đất nƣớc và quyền làm chủ của nhân dân" [7, tr. Nhà nƣớc Việt Nam luôn coi con ngƣời là mục tiêu và động lực của mọi chính sách phát triển kinh tế - xã hội và luôn nhất quán trong việc đảm bảo và thúc đẩy các quyền con ngƣời.

Hiến pháp năm 1992, văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất, đảm bảo mọi công dân có quyền bình đẳng về chính trị, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kinh tế, văn hóa, xã hội, bình đẳng trƣớc pháp luật; quyền tham gia quản lý công việc của Nhà nƣớc và xã hội; quyền tự do tín ngƣỡng, tôn giáo; quyền tự do đi lại và cƣ trú trên đất nƣớc Việt Nam; quyền khiếu nại và tố cáo; quyền lao động, học tập, chăm sóc sức khỏe,. không phân biệt giới tính, sắc tộc, tôn giáo. Trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật Việt Nam tiếp tục cụ thể hóa các quyền này, phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế về nhân quyền. Quyền con ngƣời là một giá trị thiêng liêng bất khả tƣớc đoạt.

Nó hiện hữu trong nhiều lĩnh vực của đời sống trong đó có lĩnh vực tố tụng hình sự. Không phổ biến, không rộng lớn, không diễn ra hàng ngày hàng giờ nhƣ các lĩnh vực hành chính, kinh tế, môi trƣờng., nhƣng có thể nói, quyền con ngƣời trong TTHS là quyền dễ bị xâm phạm và tổn thƣơng nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đến quyền đƣợc sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân. Bởi lẽ, TTHS với tƣ cách là quá trình Nhà nƣớc đƣa một ngƣời ra xử lý trƣớc pháp luật khi họ bị coi là tội phạm, quá trình này luôn thể hiện đậm nét tính quyền lực nhà nƣớc với sức mạnh cƣỡng chế nhà nƣớc, với sự thiếu quân bình về thế và lực của các bên tham gia quan hệ TTHS mà sự yếu thế luôn thuộc về những ngƣời bị buộc tội. Chính vì vậy, hoạt động TTHS, trong bất cứ Nhà nƣớc nào đều đƣợc xếp vào “nhóm nguy cơ cao” khi ngƣời ta nói đến vấn đề bảo vệ quyền con ngƣời [9].

Bảo vệ quyền con ngƣời trong TTHS, đó là trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và cả quá trình giam giữ, quản lý, giáo dục ngƣời chịu án phạt tù, bảo đảm rằng mọi hành vi phạm tội đều đƣợc phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm minh, không đƣợc làm oan ngƣời vô tội. Ngƣời phạm tội phải bị đƣa ra xét xử, chịu hình phạt tƣơng ứng với hành vi phạm tội. Mục đích của hình phạt không chỉ là trừng trị mà còn chủ yếu là để giáo dục, cải tạo, răn đe và phòng ngừa tội phạm. Đây là yêu cầu rất cơ bản để bảo đảm quyền con ngƣời trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chúng ta có thể tìm thấy trong các văn kiện quốc tế các ghi nhận về quyền con ngƣời trong TTHS nhƣ: Tuyên ngôn nhân quyền thế giới năm 1948 (UHDR); Những nguyên tắc cơ bản trong việc đối xử với tù nhân; Công ƣớc chống tra tấn, đối xử vô nhân đạo và hạ nhục con ngƣời năm 1985,…. Nghiên cứu các văn bản này đƣa đến một khẳng định quyền con ngƣời trong TTHS chẳng qua là sự cụ thể quyền đƣợc sống, quyền đƣợc tự do, trong lĩnh vực TTHS. Đây đƣợc coi là tiêu chuẩn về nhân quyền trong TTHS. Theo đó (Điều 10, 11 Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền – UHDR, Điều 14, 15 và 11 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị - ICCPR) quyền con ngƣời trong TTHS bao gồm những quyền sau: - Quyền đƣợc xét xử công bằng bởi một thủ tục TTHS và tòa án công bằng, công khai.

- Quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền tự do cá nhân khác. Mọi trƣờng hợp áp dụng các biện pháp cƣỡng chế TTHS phải trên cơ sở luật định. - Quyền đƣợc suy đoán vô tội. - Quyền đƣợc bào chữa và biện hộ, quyền không bị xét xử quá mức chậm trễ.

- Ngƣời chƣa thành niên phải đƣợc áp dụng thủ tục TTHS đặc biệt. - Quyền kháng cáo bản án để xét xử phúc thẩm, quyền đƣợc nhanh chóng minh oan. Quyền không bị kết tội hai lần về cùng 1 hành vi.… - Các quyền con ngƣời trong thi hành án hình sự và sau xét xử. Những quyền trên là những quyền của ngƣời bị buộc tội, đối tƣợng quan trọng nhất cần bảo vệ trong TTHS.

Tuy nhiên, tham gia vào quá trình TTHS không chỉ có những ngƣời bị buộc tội mà còn nhiều ngƣời khác mà lâu nay 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.