MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Điều 14 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật” [17, tr. Để hoạt động của các cơ quan tư pháp đáp ứng được yêu cầu của cuộc sống, Đảng ta đã đề ra nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân. Nhà nước được tổ chức, quản lý bằng pháp luật; đề cao các giá trị nhân văn, tôn trọng và bảo đảm quyền của con người, quyền công dân.
Trong các quyền con người thuộc lĩnh vực tư pháp hình sự thì quyền của người TGTT là vấn đề được quan tâm trong cả lĩnh vực khoa học và thực tiễn pháp lý. Nhất là vấn đề bảo đảm cho quyền của họ được thực thi một cách nghiêm chỉnh trong thực tiễn. Trong BLTTHS Việt Nam năm 2003, người tham gia TTHS có nhiều loại khác nhau và trong khoa học pháp lý cũng chưa có sự thống nhất triệt để. Tuy nhiên thực tế cho thấy, có người trong hoạt động TTHS thì có quyền tham gia, có người có nghĩa vụ phải tham gia và có người tham gia chỉ nhằm bảo đảm pháp chế XHCN.
Trong đó, người tham gia TTHS theo nghĩa vụ pháp lý thường ở vị thế yếu trong hoạt động TTHS. Cho nên, bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý là vấn đề quan trọng góp phần giúp cơ quan THTT giải quyết VAHS được khách quan, thuận lợi và đúng pháp luật. Thực tiễn giải quyết VAHS trong những năm qua cho thấy, mặc dù BLTTHS đã có những quy định về quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý nhưng vẫn còn bất cập và chưa có những quy định cần thiết để bảo đảm thực hiện có hiệu quả. Thực tiễn bảo đảm quyền của người TGTT chủ yếu chỉ thực hiện được đối với bị can, bị cáo mà chưa có sự quan tâm đúng mức đến việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người TGTT khác, trong đó có người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý.
2 Các cơ quan THTT, mặc dù đã có nhiều cố gắng trong việc bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý nhưng vẫn còn những vi phạm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, chưa bảo đảm thực hiện đúng đắn quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam. Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật quy định về quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý chưa hoàn thiện; các văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ, kịp thời, thiếu thống nhất; chưa có cơ chế thực thi pháp luật bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý một cách đồng bộ. Nhận thức của người THTT và sự thực hiện của cơ quan THTT về bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý còn hạn chế. Người TGTT luôn ở vị thế yếu nên ít được quan tâm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, cho nên việc nghiên cứu làm sáng tỏ vấn đề lý luận và thực tiễn bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý, để đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả trong thực tiễn áp dụng là vấn đề cấp thiết.
Vì vậy, tác giả chọn đề tài: “Bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam’’ làm đề tài luận án tiến sĩ luật học của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích Làm rõ lý luận và thực tiễn bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam; đưa ra những đề xuất, kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam. Nhiệm vụ Để đạt được mục đích nêu trên, trong quá trình nghiên cứu luận án cần làm rõ những vấn đề sau đây: - Nghiên cứu làm rõ lý luận về người TGTT và người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý; khái niệm, cơ sở, cơ chế, các yếu tố bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam; Vấn đề bảo đảm quyền của 3 người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý của một số nước trên thế giới.
- Khảo sát làm rõ thực trạng quy định pháp luật TTHS trong việc bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam; - Khảo sát làm rõ thực trạng bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam; - Nghiên cứu đánh giá những kết quả đạt được và những hạn chế của pháp luật, thực tiễn bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS; - Đề xuất, kiến nghị các giải pháp tăng cường bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu vấn đề bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam gồm NLC, NGĐ, NPD. Phạm vi nghiên cứu Quy định về quyền và bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam (trọng tâm nghiên cứu BLTTHS 2003); Thực tiễn bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam từ năm 2005 đến 2013 (Tập trung nghiên cứu nội dung bảo đảm quyền của NLC, NGĐ, NPD).
Những vấn đề mới của luận án Nghiên cứu làm rõ, bổ sung lý luận về bảo đảm quyền của người TGTT nói chung và quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam nói riêng. Quá trình nghiên cứu tác giả sẽ tổng hợp, đánh giá tìm ra những ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân của hạn chế trong các chế định pháp lý và thực tiễn bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam. Từ đó đưa ra một số giải pháp, kiến nghị tăng cường bảo đảm quyền của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền và bảo đảm quyền của người TGTT nói chung và của người TGTT theo nghĩa vụ pháp lý trong TTHS Việt Nam nói riêng.
Đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, củng cố, nâng cao niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, pháp luật và các cơ quan thực thi pháp luật. Ngoài ra, đề tài còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo, nghiên cứu trong các Trường Đại học có đào tạo ngành luật, các cán bộ nghiên cứu, cán bộ đang làm nhiệm vụ trực tiếp đấu tranh, phòng chống tội phạm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. 5 PHẦN THỨ HAI: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.
Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Trong lĩnh vực khoa học pháp lý có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về lĩnh vực tư pháp hình sự đã được công bố. Nghiên cứu các công trình liên quan đến đề tài luận án, tác giả phân thành các nhóm như sau: - Đề tài khoa học, luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ luật học: + Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: PGS, TS. Nguyễn Thái Phúc, năm 2005 với đề tài “Bảo đảm quyền con người trong TTHS Việt Nam”, nghiên cứu vấn đề quyền con người, quyền công dân và Nhà nước pháp quyền, bảo đảm quyền con người trong TTHS. Đề tài phát triển lý luận về quyền con người và bảo đảm quyền con người trong hoạt động TTHS; cơ chế bảo đảm quyền con người trong TTHS và các thành tố của cơ chế; mối quan hệ giữa cải cách tư pháp và mở rộng quyền con người, tăng cường bảo đảm quyền con người trong TTHS nước ta.
Đề tài làm rõ thực trạng bảo đảm quyền con người trong BLTTHS 2003 và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện BLTTHS 2003 theo hướng mở rộng quyền con người và bảo đảm quyền con người của những chủ thể TGTT (người bị tạm giữ, bị can bị cáo, người bào chữa, NLC, người bị hại) [13]. + Nguyễn Huy Hoàn, năm 2004 với luận án tiến sỹ luật học “Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay”, luận án nghiên cứu cơ sở lý luận đảm bảo quyền con người, lịch sử đảm bảo quyền con người trong các triều đại phong kiến Việt Nam và trên thế giới, thực trạng hoạt động tư pháp nhằm đảm bảo quyền con người ở Việt Nam, các quan điểm, giải pháp nhằm đảm bảo quyền con người trong hoạt động tư pháp hiện nay. Trên cơ sở phân tích lý luận, thực trạng đảm bảo quyền con người trong hoạt động tư pháp, luận án đưa ra giải pháp nhằm đảm bảo quyền con người 6 trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay [8]. + Lại Văn Trình, năm 2011 với luận án tiến sĩ luật học: “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong TTHS Việt Nam”.
Luận án nghiên cứu các quan niệm về nhà nước pháp quyền XHCN và các đặc trưng của nó; các quyền con người trong nhà nước pháp quyền; các biện pháp bảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; vấn đề lý luận bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong TTHS; thực trạng pháp luật TTHS Việt Nam về đảm bảo quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Luận án đưa ra một số giải pháp: hoàn thiện các quy định về các nguyên tắc cơ bản của TTHS; hoàn thiện địa vị pháp lý của các chủ thể quan hệ TTHS; hoàn thiện các quy định về biện pháp ngăn chặn; hoàn thiện các quy định về thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử; hoàn thiện các quy định về khiếu nại, tố cáo trong TTHS [27]. + Nguyễn Huy Hoàn, năm 1998, với luận văn thạc sĩ luật học: " Một số vấn đề bảo vệ quyền con người trong TTHS". Đề tài nghiên cứu dưới góc độ chuyên ngành luật Hình sự, luật TTHS và giới hạn phạm vi nghiên cứu ở một số khía cạnh về quyền con người trong lĩnh vực pháp luật đặc thù là luật TTHS [7].
+ Hoàng Hùng Hải, năm 2000, với luận văn thạc sĩ luật học "Hoàn thiện pháp luật đảm bảo quyền con người trong xét xử hình sự ở nước ta hiện nay". Đề tài nghiên cứu quyền con người trong phạm vi xét xử VAHS ở Việt Nam [6].
