Bảo Đảm Quyền Học Tập Của Trẻ Em Ở Việt Nam Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích quyền học tập của trẻ em tại Việt Nam, nêu rõ thực trạng và giải pháp bảo đảm quyền lợi cho trẻ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Như
• Người hướng dẫn: Gs. Phạm Hồng Thái
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội khoa luật
• Chuyên ngành: Pháp luật về quyền con người
• Đề tài: Bảo đảm quyền học tập của trẻ em ở việt nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA BẢO ĐẢM QUYỀN HỌC TẬP CỦA TRẺ EM
• 1.1. Quan niệm về trẻ em và quyền trẻ em
• 1.2. Quan niệm về trẻ em
• 1.3. Quan niệm về quyền trẻ em
• 1.4. Quan niệm về quyền học tập của trẻ em
• 1.5. Quyền học tập của trẻ em trong pháp luật quốc tế và Việt Nam
• 1.5.1. Quyền học tập của trẻ em trong pháp luật quốc tế
• 1.5.2. Quyền học tập của trẻ em trong pháp luật Việt Nam
• 1.6. Các thiết chế bảo vệ quyền học tập của trẻ em ở Việt Nam
• 1.6.1. Nhà trường
• 1.6.2. Các tổ chức xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM QUYỀN HỌC TẬP CỦA TRẺ EM Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật đảm bảo quyền học tập của trẻ em
• 2.2. Thực trạng bảo đảm quyền học tập của trẻ em của Nhà nước. Hệ thống giáo dục Việt Nam
• 2.3. Những tác động của cách thức tổ chức hệ thống giáo dục đến quyền được đi học của trẻ em
• 2.4. Thực trạng bảo đảm quyền học tập của trẻ em của gia đình, nhà trường và xã hội
• 2.4.1. Từ phía gia đình
• 2.4.2. Từ phía nhà trường
• 2.4.3. Từ phía xã hội
• 2.5. Ưu điểm và nhược điểm của việc bảo đảm quyền học tập của trẻ em ở Việt Nam hiện nay
• 2.5.1. Ưu điểm của việc bảo đảm quyền học tập của trẻ em ở Việt Nam hiện nay
• 2.5.2. Nhược điểm của việc bảo đảm quyền học tập của trẻ em Việt Nam hiện nay
• 2.6. Giải pháp bảo đảm quyền học tập của trẻ em
• 2.6.1. Hoàn thiện pháp luật
• 2.6.2. Bảo đảm quyền học tập cho trẻ em bằng pháp luật
• 2.6.3. Bảo đảm quyền học tập cho trẻ em ở gia đình, nhà trường và xã hội
• 2.6.4. Các giải pháp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Học Tập Của Trẻ Em Tại Việt Nam

Bảo đảm quyền học tập của trẻ em là một trong những vấn đề quan trọng trong chính sách giáo dục của Việt Nam. Quyền học tập không chỉ là quyền cơ bản mà còn là nền tảng cho sự phát triển toàn diện của trẻ em. Theo Công ước về quyền trẻ em mà Việt Nam đã ký kết, trẻ em có quyền được giáo dục và phát triển trong môi trường an toàn và lành mạnh. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực hiện quyền này.

1.1. Khái Niệm Về Quyền Học Tập Của Trẻ Em

Quyền học tập của trẻ em được hiểu là quyền được tiếp cận giáo dục, được học tập trong môi trường an toàn và không bị phân biệt. Điều này bao gồm cả quyền được học bằng ngôn ngữ mẹ đẻ và quyền được hỗ trợ trong quá trình học tập.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Giáo Dục Đối Với Trẻ Em

Giáo dục không chỉ giúp trẻ em phát triển trí tuệ mà còn hình thành nhân cách và kỹ năng sống. Một nền giáo dục tốt sẽ tạo ra những công dân có trách nhiệm và có khả năng đóng góp cho xã hội.

II. Thực Trạng Bảo Đảm Quyền Học Tập Của Trẻ Em Tại Việt Nam Hiện Nay

Mặc dù Việt Nam đã có nhiều chính sách nhằm bảo đảm quyền học tập cho trẻ em, nhưng thực trạng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các vùng miền khác nhau có sự chênh lệch lớn về chất lượng giáo dục, đặc biệt là giữa thành phố và nông thôn. Nhiều trẻ em vẫn chưa được tiếp cận với giáo dục cơ bản.

2.1. Những Thách Thức Trong Việc Thực Hiện Quyền Học Tập

Một trong những thách thức lớn nhất là tình trạng thiếu cơ sở vật chất và giáo viên tại các vùng sâu, vùng xa. Nhiều trẻ em không có điều kiện học tập tốt, dẫn đến việc bỏ học và không hoàn thành chương trình giáo dục.

2.2. Sự Chênh Lệch Giữa Các Vùng Miền

Sự chênh lệch về chất lượng giáo dục giữa các vùng miền là một vấn đề nghiêm trọng. Trẻ em ở các vùng nông thôn thường gặp khó khăn hơn trong việc tiếp cận giáo dục so với trẻ em ở thành phố.

III. Giải Pháp Bảo Đảm Quyền Học Tập Của Trẻ Em Tại Việt Nam

Để bảo đảm quyền học tập cho trẻ em, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính phủ, gia đình và xã hội. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách giáo dục là rất cần thiết.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Giáo Dục

Cần có những điều chỉnh trong hệ thống pháp luật để bảo vệ quyền học tập của trẻ em một cách hiệu quả hơn. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của trẻ em trong giáo dục.

3.2. Tăng Cường Đầu Tư Vào Giáo Dục

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng giáo dục, đào tạo giáo viên và cung cấp tài liệu học tập là rất quan trọng. Chính phủ cần có những chính sách ưu tiên cho các vùng khó khăn để đảm bảo mọi trẻ em đều có cơ hội học tập.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Quyền Học Tập Của Trẻ Em

Nghiên cứu về quyền học tập của trẻ em tại Việt Nam đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc thực hiện quyền học tập còn nhiều hạn chế và cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Quyền Học Tập

Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều trẻ em vẫn chưa được tiếp cận với giáo dục cơ bản. Các yếu tố như nghèo đói, thiếu thông tin và cơ sở vật chất kém đã ảnh hưởng đến quyền học tập của trẻ em.

4.2. Các Mô Hình Thành Công Trong Bảo Đảm Quyền Học Tập

Một số mô hình giáo dục thành công tại các địa phương đã được áp dụng, giúp cải thiện tình hình học tập của trẻ em. Những mô hình này có thể được nhân rộng để áp dụng ở các vùng khác.

V. Kết Luận Về Bảo Đảm Quyền Học Tập Của Trẻ Em Tại Việt Nam

Bảo đảm quyền học tập của trẻ em là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự chung tay của toàn xã hội để thực hiện tốt quyền này. Việc cải thiện chất lượng giáo dục và giảm thiểu sự chênh lệch giữa các vùng miền sẽ giúp trẻ em có cơ hội phát triển tốt hơn.

5.1. Tương Lai Của Quyền Học Tập Của Trẻ Em

Tương lai của quyền học tập của trẻ em phụ thuộc vào những chính sách và hành động cụ thể từ chính phủ và xã hội. Cần có những cam kết mạnh mẽ để bảo vệ quyền lợi của trẻ em.

5.2. Vai Trò Của Gia Đình Và Xã Hội Trong Việc Bảo Đảm Quyền Học Tập

Gia đình và xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền học tập của trẻ em. Sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng sẽ giúp trẻ em có điều kiện học tập tốt hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quyền học tập là quyền cơ bản của con người, giữ vị trí trung tâm trong việc bảo đảm sự phát triển toàn diện cả về thể chất, trí tuệ và nhân cách của trẻ em. Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng này, ngày 20 tháng 02 năm 1990, Việt Nam đã trở thành quốc gia đầu tiên tại Châu Á và là quốc gia thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989 với 54 điều khoản toàn diện. Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Pháp luật về quyền con người với đề tài bảo đảm quyền học tập của trẻ em ở Việt Nam hiện nay đi sâu giải quyết vấn đề bất cập giữa khung pháp lý và thực tiễn thực hiện quyền giáo dục của trẻ em.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là làm rõ các chuẩn mực pháp lý quốc tế, đánh giá mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam, phân tích thực trạng bảo đảm quyền học tập từ phía Nhà nước, nhà trường, gia đình và xã hội, từ đó đưa ra các giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền học tập. Phạm vi nghiên cứu của luận văn bao quát không gian toàn lãnh thổ Việt Nam trong tiến trình từ năm 1990 đến năm 2013, đồng thời định hướng chính sách đến năm 2020. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hỗ trợ mục tiêu duy trì tỷ lệ trẻ em hoàn thành giáo dục tiểu học đạt trên 98% và giảm thiểu tỷ lệ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn không được đến trường xuống dưới mức 5% trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba khung lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu quyền con người: Lý thuyết Quyền con người trong luật học quốc tế, Thuyết tiếp cận dựa trên quyền của Liên Hợp Quốc và Quan niệm sống còn và phát triển của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc. Trong đó, quyền trẻ em được phân định rõ ràng thành 4 nhóm quyền cơ bản: nhóm quyền được sống còn, nhóm quyền được bảo vệ, nhóm quyền được phát triển và nhóm quyền được tham gia.

Khung nghiên cứu vận hành dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:

• Khái niệm trẻ em: Chủ thể mang địa vị pháp lý đặc thù, đang trong quá trình hoàn thiện về thể chất và trí tuệ.
• Quyền trẻ em: Toàn bộ các quyền con người được cụ thể hóa cho phù hợp với lứa tuổi và nhu cầu đặc thù của trẻ em.
• Quyền học tập của trẻ em: Quyền tiếp cận nền giáo dục bình đẳng, không phân biệt đối xử, được phát triển tối đa năng khiếu, đạo đức và tri thức.
• Bảo đảm quyền học tập: Hệ thống nghĩa vụ pháp lý, cơ chế tài chính và thiết chế xã hội của Nhà nước, gia đình và nhà trường nhằm hiện thực hóa cơ hội giáo dục cho trẻ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống văn bản pháp lý quốc tế như Công ước Quyền trẻ em 1989, các văn kiện của Tổ chức Lao động Quốc tế, kết hợp với các đạo luật nền tảng của Việt Nam bao gồm Hiến pháp năm 1992, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 2004, Luật Giáo dục năm 2005 (sửa đổi năm 2009), Luật Phổ cập giáo dục tiểu học năm 1991 cùng các Nghị định số 75/2006/NĐ-CP, Nghị định số 88/2001/NĐ-CP và Nghị định số 61/2006/NĐ-CP.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 25 văn bản quy phạm pháp luật nòng cốt và 15 báo cáo giám sát quốc gia giai đoạn từ năm 1990 đến năm 2013. Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu có mục đích để lựa chọn các đạo luật, nghị định và chính sách trực tiếp điều chỉnh quyền giáo dục và bảo trợ trẻ em yếu thế. Tác giả lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp phương pháp tổng hợp hệ thống nhằm đối chiếu trực tiếp các điều ước quốc tế với quy định pháp luật thực định Việt Nam, qua đó chỉ rõ tính tương thích và các khoảng trống pháp lý cần khắc phục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống pháp luật Việt Nam đã đạt được bước tiến lớn trong việc nội luật hóa Công ước quốc tế. Luật Phổ cập giáo dục tiểu học năm 1991 và Luật Giáo dục năm 2005 đã xác lập chính sách miễn 100% học phí bậc tiểu học công lập cho trẻ em từ 6 đến 14 tuổi, bảo đảm nguyên tắc giáo dục tiểu học là bắt buộc và phổ cập.

Thứ hai, nghiên cứu chỉ ra khoảng trống pháp lý đáng kể về độ tuổi trẻ em. Điều 1 Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 2004 quy định trẻ em là công dân dưới 16 tuổi, thấp hơn 2 năm so với ngưỡng 18 tuổi quy định tại Điều 1 Công ước Quyền trẻ em 1989. Sự chênh lệch này khiến khoảng 12% đến 15% thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 16 đến 17 tuổi không được thụ hưởng đầy đủ các chính sách bảo trợ học tập đặc thù dành cho trẻ em.

Thứ ba, cơ hội tiếp cận giáo dục của các nhóm trẻ em dễ bị tổn thương còn gặp nhiều rào cản. Báo cáo của các tổ chức quốc tế chỉ ra khoảng 90% trẻ em khuyết tật tại các quốc gia đang phát triển chưa được tiếp cận giáo dục đầy đủ. Tại Việt Nam, tỷ lệ trẻ em dân tộc thiểu số và trẻ khuyết tật hoàn thành bậc trung học cơ sở ở một số địa bàn miền núi chỉ đạt từ 60% đến 70%, chênh lệch hơn 20% so với khu vực đồng bằng và đô thị.

Thứ tư, nguồn lực ngân sách nhà nước dành cho giáo dục đạt mức bình quân 20% tổng chi ngân sách quốc gia, nhưng cơ cấu phân bổ cho hệ thống trường lớp chuyên biệt, trường bán trú và hỗ trợ học sinh khuyết tật chỉ chiếm khoảng 10% tổng nguồn lực này.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ sự phát triển kinh tế - xã hội không đồng đều giữa các vùng miền, áp lực xã hội hóa giáo dục tạo ra gánh nặng tài chính cho các hộ nghèo, và sự thiếu đồng bộ trong cơ chế phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chính quyền cơ sở.

Dữ liệu nghiên cứu được trình bày trực quan thông qua bảng ma trận đối chiếu 54 điều khoản của Công ước quốc tế với các đạo luật quốc nội, kết hợp biểu đồ tròn phân tích cơ cấu chi tiêu ngân sách giáo dục dành cho trẻ em bình thường và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Việc phân tích này có ý nghĩa quan trọng trong việc chứng minh tính cấp thiết của việc sửa đổi luật pháp nhằm đảm bảo nguyên tắc công bằng xã hội trong giáo dục.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, sửa đổi và chuẩn hóa độ tuổi trẻ em trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Quốc hội và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cần sửa đổi Điều 1 Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em theo hướng nâng giới hạn tuổi của trẻ em lên dưới 18 tuổi, hoàn thành trước năm 2016 nhằm đạt mức tương thích 100% với Công ước Liên Hợp Quốc năm 1989.

Thứ hai, mở rộng diện miễn giảm học phí và nâng cao ngân sách cho giáo dục đặc thù. Chính phủ và Bộ Tài chính cần ban hành chính sách miễn 100% học phí bậc trung học cơ sở cho trẻ em tại các vùng kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, đồng thời tăng tỷ trọng phân bổ ngân sách cho hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú và trường chuyên biệt lên mức tối thiểu 15% tổng ngân sách giáo dục vào năm 2020.

Thứ ba, thiết lập hệ thống cơ sở vật chất cho giáo dục hòa nhập trên quy mô toàn quốc. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh cần triển khai chương trình đào tạo kỹ năng sư phạm giáo dục hòa nhập cho 100% giáo viên tiểu học, hướng tới mục tiêu đạt trên 70% trẻ em khuyết tật được đi học hòa nhập trong giai đoạn 2015-2020.

Thứ tư, hoàn thiện chế tài xử lý nghiêm minh các hành vi cản trở quyền học tập. Tòa án nhân dân và các cơ quan tư pháp cần phối hợp kiểm tra, xử lý triệt để 100% các hành vi bóc lột sức lao động của trẻ em và ép buộc trẻ em bỏ học theo đúng quy định tại Điều 10 Nghị định số 36/2005/NĐ-CP trước năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách nhà nước bao gồm đại biểu Quốc hội, cán bộ phụ trách công tác lập pháp tại Bộ Tư pháp và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn và cơ sở đối chiếu quốc tế để sửa đổi các văn bản luật, giúp tối ưu hóa hơn 20 chính sách an sinh giáo dục cho trẻ em.

Nhóm 2: Các nhà nghiên cứu khoa học, giảng viên và học viên cao học ngành Luật học và Quyền con người. Công trình cung cấp tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về quyền học tập, hệ thống hóa toàn diện 54 điều khoản của Công ước quốc tế và tiến trình nội luật hóa tại Việt Nam.

Nhóm 3: Đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, hiệu trưởng và giáo viên tại các cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông. Tài liệu giúp nhà trường nắm vững khung pháp lý về quyền trẻ em, từ đó xây dựng môi trường học đường nhân văn, duy trì tỷ lệ học sinh đến trường đạt trên 95%.

Nhóm 4: Các tổ chức phi chính phủ, tổ chức xã hội và quỹ bảo trợ trẻ em trong và ngoài nước. Luận văn hỗ trợ xây dựng các chương trình can thiệp cộng đồng dựa trên quyền, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hơn 1.000 trẻ em có hoàn cảnh khó khăn tại các vùng sâu, vùng xa.

Câu hỏi thường gặp

1. Công ước về Quyền trẻ em năm 1989 quy định mục tiêu giáo dục như thế nào? Theo Điều 28 và Điều 29 Công ước, giáo dục phải hướng tới phát triển tối đa nhân cách, tài năng và năng lực trí tuệ của trẻ em. Các quốc gia thành viên cam kết thực hiện giáo dục tiểu học miễn phí 100%, bắt buộc, đồng thời giáo dục tinh thần tôn trọng quyền con người, bản sắc văn hóa và bảo vệ môi trường tự nhiên.

2. Tại sao cần điều chỉnh độ tuổi trẻ em trong luật Việt Nam lên dưới 18 tuổi? Quy định trẻ em dưới 16 tuổi trong Luật năm 2004 tạo ra khoảng trống pháp lý đối với nhóm 16 đến 17 tuổi. Việc nâng độ tuổi lên dưới 18 tuổi bảo đảm tính đồng bộ với Công ước quốc tế, giúp hơn 10% thanh thiếu niên chưa thành niên được bảo vệ toàn diện về quyền học tập và giáo dục nghề nghiệp.

3. Nhà nước có những chính sách gì để bảo đảm quyền học tập cho trẻ em khuyết tật? Điều 23 Công ước quốc tế và Điều 58 Luật Giáo dục năm 2005 quy định trẻ em khuyết tật được học tập tại các lớp học hòa nhập hoặc trường chuyên biệt. Nhà nước hỗ trợ miễn giảm 100% học phí, cấp phát học bổng và phương tiện trợ giúp để nâng tỷ lệ tiếp cận giáo dục của nhóm này từ dưới 20% lên trên 70%.

4. Hành vi nào bị pháp luật coi là cản trở quyền học tập của trẻ em? Theo Điều 10 Nghị định số 36/2005/NĐ-CP, các hành vi cản trở bao gồm: dùng vũ lực hoặc vật chất ép trẻ bỏ học, dụ dỗ lôi kéo trẻ nghỉ học, bắt trẻ bỏ học để khiếu kiện trái luật, phá hoại thiết bị trường học và cố tình không thực hiện nghĩa vụ đóng góp để trẻ được đi học.

5. Trách nhiệm của gia đình trong việc bảo đảm quyền học tập được quy định ra sao? Điều 28 Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 2004 và Điều 64 Hiến pháp năm 1992 quy định gia đình là phòng tuyến đầu tiên. Cha mẹ có nghĩa vụ nuôi dưỡng, đăng ký cho con đi học đúng độ tuổi 6 tuổi, phối hợp cùng nhà trường duy trì sĩ số và tạo điều kiện tối đa để con hoàn thành chương trình phổ cập.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận toàn diện về quyền học tập của trẻ em theo các chuẩn mực pháp lý quốc tế của Công ước Liên Hợp Quốc năm 1989.
• Đánh giá sâu sắc thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi quyền giáo dục tại Việt Nam từ năm 1990 đến năm 2013.
• Chỉ rõ các hạn chế cốt lõi về khoảng trống độ tuổi pháp lý và rào cản tiếp cận trường học của trẻ em vùng khó khăn, trẻ em khuyết tật.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện thể chế, gia tăng ngân sách hỗ trợ và củng cố liên kết Gia đình - Nhà trường - Xã hội.
• Xác định lộ trình chính sách cụ thể giai đoạn 2015-2020 nhằm bảo đảm quyền học tập bình đẳng cho mọi trẻ em Việt Nam.

Công trình là tài liệu tham khảo học thuật giá trị cho công tác lập pháp và quản lý giáo dục. Các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu hãy tham khảo ngay luận văn này để ứng dụng vào quá trình hoàn thiện hệ thống bảo vệ quyền trẻ em trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo đảm quyền của trẻ em hiện nay Chương 2: Thực trạng và giải pháp bảo đảm quyền học tập của trẻ em ở Việt Nam hiện nay 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA BẢO ĐẢM QUYỀN HỌC TẬP CỦA TRẺ EM 1. Quan niệm về trẻ em và quyền trẻ em 1. Quan niệm về trẻ em Trẻ em luôn là đối tượng nhận được nhiều sự quan tâm không chỉ của gia đình mà còn của cả xã hội. Không phải quá khó khăn để tìm được lời lý giải cho điều này.

Tuy nhiên, khi nhìn nhận từ các góc độ khác nhau: Xã hội học, Tâm lý học, Luật học…, mỗi một góc độ lại đặt ra những yêu cầu khác nhau nhằm đáp ứng tốt hơn đảm bảo cho sự phát triển toàn diện của trẻ em. Hơn nữa, quan niệm về trẻ em của các quốc gia trên thế giới cũng khác nhau. Dưới góc độ xã hội học, trẻ em là một bộ phận của cơ cấu xã hội [7] dựa vào tiêu chí đặc điểm nhân khẩu, kết cấu xã hội được chia thành nam và nữ, người già người trẻ, người lớn trẻ em, trình độ dân trí cao hay thấp. Theo tiêu chí này, kết cấu xã hội được phân chia căn cứ vào giới tính, trình độ văn hóa, mức độ đóng góp cho xã hội.

Dưới góc độ tâm lý học, xác định trẻ em căn cứu vào độ tuổi và yếu tố tâm lý trong từng giai đoạn phát triển. Nhìn chung các nhà tâm lý học trẻ em trên thế giới đều thống nhất cách phân chia các giai đoạn phát triển của trẻ em như sau [11]: - Giai đoạn từ 1 - 1,5 tuổi: Giai đoạn này trẻ em được đáp ứng nhanh chóng mọi nhu cầu, cần được chăm sóc thông qua người mẹ. Trẻ em cảm nhận được và dần dần có niềm tin vào thế giới xung quanh. - Giai đoạn từ 1,5 - 3 tuổi: Trẻ em bắt đầu biết đi và tự định hướng cho mình, hình thành sự tự chủ, muốn tỏ ra độc lập.

- Giai đoạn từ 3 - 6 tuổi: Trẻ em ở độ tuổi này hình thành những năng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lực làm chủ những sự lựa chọn mới. Tình cảm hồn nhiên dễ yêu dễ giận, đồng thời với khả năng thực hiện phẩm chất tự chủ là một phần của ý thức đứa trẻ về sự hình thành cá tính của nó. Tương ứng với giai đoạn này là sự lựa chọn giữa chủ động sáng tạo và cảm giác có lỗi. - Giai đoạn từ 6 - 12 tuổi: Giai đoạn này trẻ em háo hức sẵn sàng học hỏi nhiều cái mới và đây cũng là độ tuổi trẻ em đến trường.

Vì vậy thái độ của người lớn, của môi trường giáo dục sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em. - Giai đoạn từ 13 - 18 tuổi: Đây là giai đoạn chưa thành niên, ý thức về mình bước đầu được hình thành. Tôi là ai ? Mình sẽ là người như thế nào ? Giai đoạn này trẻ em cố gắng khẳng định mình như một người độc lập, sẵn sàng hành động như người lớn. Từ lâu trẻ em đã được coi là một trong các nhóm xã hội dễ bị tổn thương nhất và được các nhà nước, các cộng đồng quan tâm bảo vệ [5].

Việc phân chia các giai đoạn phát triển của trẻ em là căn cứ vào sự phát triển của trí tuệ, thể chất và tâm lý để từ đó cha mẹ, nhà trường và xã hội có thể hiểu rõ hơn về trẻ em và có các biện pháp giáo dục phù hợp. Vì vậy theo các nhà tâm lý học giai đoạn kết thúc của trẻ em là tuổi 18. Bởi vì độ tuổi này đã có sự phát triển đầy đủ về trí tuệ, thể chất, tâm hồn và đã làm chủ được suy nghĩ đưa ra được những hành vi sử xự phù hợp với xã hội, đạo đức và pháp luật. Về phương diện pháp lý, câu hỏi ʺThế nào là trẻ em ?ʺ đã được đặt ra, theo truyền thống trẻ em được định nghĩa như một sự so sánh phủ định: trẻ em là những người chưa trưởng thành.

Đó là một định nghĩa hàm chứa các yếu tố tôn giáo, văn hóa, thể chất, niềm tin và định nghĩa này đặt ra hai vẫn đề: lúc đầu và khi hết thúc giai đoạn trẻ em để trở thành người trưởng thành. Về thời điểm bắt đầu của trẻ em, chúng ta thấy trong lời nói đầu của tuyên ngôn về quyển trẻ em năm 1959 có quy định: ʺtrẻ em còn non nớt về 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thể chất và trí tuệ, cần phải được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đờiʺ. Quy định này đã xác định lúc bắt đầu trẻ em khi còn là bào thai trong bụng mẹ và được bảo vệ về mặt pháp lý, tuy nhiên Tuyên ngôn về quyền trẻ em năm 1959 chỉ là một tuyên bố mang tính chất khuyến nghị và theo pháp luật quốc tế, tuyên ngôn không có giá trị ràng buộc với các quốc gia. Vì vậy pháp luật của các quốc gia không bị ràng buộc bởi quy định của Tuyên ngôn về quyền trẻ em năm 1959.

Theo Công ước về quyền trẻ em năm 1989, trẻ em chính thức có quyền được bảo vệ từ thời điểm sinh ra với quyền được đăng ký khai sinh [3]. Quyền khai sinh là quyền đầu tiên để khẳng định mỗi trẻ em là một cá nhân riêng biệt [8]. Như vậy, thời điểm bắt đầu của trẻ em xét về phương diện pháp lý được xác định theo Công ước về quyền trẻ em năm 1989 cũng giống như quy định của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Sau khi sinh ra, trẻ em được chăm sóc, nuôi dưỡng và được pháp luật bảo vệ và trong từng giai đoạn phát triển có những thuật ngữ tương ứng được sử dụng với trẻ em: Trẻ sơ sinh được biểu hiện là những đứa trẻ ở giai đoạn đầu tiên sau khi sinh ra và còn non nớt về mọi phương diện; Nhi đồng là trẻ em ở giai đoạn từ 4 đến 10 tuổi; Thiếu niên là trẻ em ở giai đoạn từ 10 đến 14 tuổi [2].

Thuật ngữ thiếu niên được đề cập đến trong năm quốc tế của trẻ năm 1985; Vị thành niên được hiểu là những người dưới 18 tuổi, thuật ngữ này nhắc đến trong Quy tắc tối thiểu của Liên Hợp Quốc về bảo vệ quyền tự do không bị tước đoạt của trẻ em vị thành niên. Liên Hợp Quốc đặt trẻ em trong đối tượng bảo vệ của pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia với mục đích bảo vệ quyền của trẻ em và người chưa thành niên trong cuộc sống bình thường ở gia đình và cộng đồng cũng như quyền của trẻ em khi vi phạm pháp luật. Bởi vì trẻ em là những người chưa trưởng thành do vậy họ không thể tự mình quyết định và hành động một cách tốt nhất. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về thời điểm kết thúc giai đoạn trẻ em, vấn đề này pháp luật của các quốc gia quy định cũng rất khác nhau.

Mặc dù trẻ em chưa phát triển đầy đủ về thể chất, trí tuệ và năng lực nhưng theo quy định của pháp luật trẻ em bước đầu tham gia một số quan hệ pháp luật. Đa phần pháp luật các quốc gia quy định tuổi 14 là tuổi kết thúc của giáo dục bắt buộc và là giới hạn pháp lý tối thiểu cho việc kết hôn; tuổi 15 là tuổi được phép tham gia quan hệ lao động theo quy định của Tổ chức Lao động Quốc tế. Ở Việt Nam theo quy định của Luật Giáo dục năm 1988 thì tuổi kết thúc của giáo dục bắt buộc là 14 tuổi; hoặc theo quy định của Bộ Luật Lao động năm 1994 thì tuổi tham gia quan hệ lao động của trẻ em là 15 tuổi. Như vậy, theo quy định của pháp luật quốc tế và quốc gia trẻ em được phép tham gia một số quan hệ pháp luật nhưng để tham gia vào tất cả các quan hệ pháp luật với tư cách là người trưởng thành thì pháp luật các quốc gia xác định rất khác nhau.

Đa số các quốc gia trên thế giới quy định đủ 18 tuổi là kết thúc giai đoạn trẻ em, có một số quốc gia lại định nghĩa trẻ em là những người dưới 20 tuổi như Thụy Sỹ. Ở Việt Nam, theo quy định của Điều 1 Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 2004 thì trẻ em được định nghĩa là những người dưới 16 tuổi. Sự khác nhau đó được Ủy ban về quyền con người của Liên Hợp Quốc khái quát rằng: pháp luật quốc tế không chỉ ra tuổi mà một người đạt tới sự trưởng thành, điều này được xác định bởi mỗi quốc gia trong sự liên quan với các điều kiện kinh tế, xã hội và văn hóa. Quan điểm của Ủy ban về quyền con người được cụ thể hóa trong Điều 1 của Công ước về quyền trẻ em năm 1989: ʺTrẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp pháp luật áp dụng quy định tuổi trưởng thành sớm hơnʺ.

Như vậy, định nghĩa trẻ em của Công ước về quyền trẻ em như là một sự khẳng định ngược: kết thúc giai đoạn trẻ em là bắt đầu của tuổi trưởng thành. Câu hỏi đặt ra: ʺThế nào là trẻ em ?ʺ dưới góc độ pháp lý đã được trả lời, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó là những người chưa trưởng thành có thời điểm bắt đầu là khi sinh ra và giai đoạn kết thúc như theo Điều 1 của Công ước về quyền trẻ em. Chúng ta có thể thấy, dưới góc độ tâm lý hoặc pháp lý thì tuổi 18 vẫn là một hình thức của tiêu chuẩn trẻ em [19]. Tuy nhiên, điểm khác biệt ở chỗ: dưới góc độ pháp lý thì việc tiếp cận trẻ em với tư cách là chủ thể có địa vị pháp lý.

Điều đó có nghĩa trẻ em là những người có quyền, có bổn phận và là đối tượng bảo vệ của pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia. Theo pháp luật quốc tế, trẻ em là con người và được hưởng quyền con người. Theo pháp luật quốc gia trẻ em là công dân của quốc gia. Pháp luật quốc gia giới hạn tuổi và xác lập địa vị pháp lý của trẻ em là dựa trên điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của từng quốc gia.

Cho nên giới hạn tuổi và địa vị pháp lý của trẻ em ở các quốc gia khác nhau cũng sẽ khác nhau. Đó là thực tế khách quan bởi điều đó phụ thuộc vào điều kiện và hoàn cảnh của từng quốc gia.