Chương 1 GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC VÀ NHỮNG NHÂN TỐ ĐẶC THÙ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HÀ NỘI HIỆN NAY 1. Đạo đức và giáo dục đạo đức 1. Khái niệm đạo đức và giáo dục đạo đức. Khái niệm đạo đức.
Theo Từ điển Tiếng Việt, “ Đạo đức là những nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội”, “ Là phẩm chất tốt đẹp của con người do tu dưỡng theo những chuẩn mực đạo đức mà có”. Đạo đức là một lĩnh vực của ý thức xã hội, là một mặt của hoạt động xã hội của con người và là một hình thái chuyên biệt của quan hệ xã hội, thực hiện chức năng hết sức quan trọng là điều chỉnh hành vi con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Theo giáo sư Phạm Khắc Chương - Hà Nhật Thăng: “ Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tổng hợp những quy tắc, nguyên tắc, chuẩn mực xã hội, nhờ đó mà con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc của con người và với tiến bộ xã hội trong quan hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân với xã hội” ( 10, tr 25) Dưới góc độ triết học: “ Đạo đức là một trong những hình thái sớm nhất của ý thức xã hội, bao gồm những nguyên lý, quy tắc, chuẩn mực điều tiết hành vi của con người trong quan hệ với người khác và với cộng đồng. Căn cứ vào những quy tắc ấy, người ta đánh giá hành vi, phẩm giá của mỗi người bằng các quan niệm về thiện - ác, chính nghĩa - phi nghĩa, danh dự [32, tr.
Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau, nhưng có thể hiểu một cách khái quát: Đạo đức là hệ thống các nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình vì lợi ích chung của cộng đồng trong mối quan hệ giữa con người và con người, giữa cá nhân và tập thể hay toàn xã hội trong từng giai đoạn nhất định. Đạo đức là một hiện tượng xã hội nảy sinh từ nhu cầu duy trì trật tự, kỷ cương của xã hội vì lợi ích chung của những cộng đồng người từ một gia đình, một tập thể đến toàn thể xã hội. Những quy tắc, nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức là những chuẩn mực giá trị, được mọi người công nhận và được củng cố bằng sức mạnh của phong tục, tập quán, dư luận xã hội. Đạo đức không chỉ tồn tại dưới hình thái ý thức mà còn được thể hiện trong quan hệ giao tiếp, quan hệ ứng xử giữa con người với con người trong cộng đồng.
Đạo đức không tồn tại một cách biệt lập mà tồn tại xen kẽ và đan kết trong mọi lĩnh vực ý thức xã hội, trong mọi hoạt động xã hội và mọi quan hệ xã hội. Lao động, đấu tranh, học tập, rèn luyện đều là những hoạt động mang ý nghĩa đạo đức. Các quan hệ kinh tế, chính trị, tinh thần, gia đình và những quan hệ xã hội nói chung đều bao hàm quan hệ đạo đức nảy sinh trên cơ sở của tồn tại xã hội và từ đời sống xã hội. Khoa học, nghệ thuật, tôn giáo đều chứa đựng những yếu tố đạo đức nhất định.
Như vậy, đạo đức tồn tại trong mọi dạng ý thức, hoạt động và giao lưu, trong toàn bộ hoạt động đời sống của con người, trong suốt thời gian tồn tại và phát triển của họ, dù diễn ra trong điều kiện và hoàn cảnh nào. Mọi hình thái ý thức, hoạt động và giao lưu, nếu được ý thức đầy đủ và định hướng rõ rệt về tính chất và nội dung của quan hệ đạo đức, đều có khả năng ảnh hưởng đến sự hình thành mặt đạo đức của nhân cách. Với tư cách một hình thái ý thức xã hội, đạo đức cũng phụ thuộc vào tồn tại xã hội. Vì vậy, ở những thời đại khác nhau, quan niệm về đạo đức cũng có những điểm khác nhau.
Mỗi hình thái kinh tế - xã hội hay mỗi giai đoạn lịch sử đều định hình những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức tương ứng. Mặt khác, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đạo đức còn gắn liền với hành vi, thói quen, tập quán sống của mỗi dân tộc và thường xuyên biến đổi theo tiến trình phát triển của nhân loại. Do đó, những giai cấp, những thời đại có những quan niệm đạo đức khác nhau. Trong xã hội phong kiến, chuẩn mực đạo đức chính là: “ Nhân - Lễ - Nghĩa - Trí – Tín ”, riêng người phụ nữ còn có: “ Tam tòng, tứ đức ”.
Đến thời đại Hồ Chí Minh, Người quan niệm đạo đức là “ Nhân - Nghĩa - Trí - Dũng – Liêm ”. Đó là đạo đức cách mạng, đạo đức mới, đạo đức vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, của loài người. Tuy vậy, ngoài những tính riêng biệt, đạo đức của mọi thời đại cũng đều có những nét chung là hướng vào việc xây dựng nề nếp, kỷ cương trong một xã hội cụ thể. Chính vì thế, đạo đức đã phát triển cùng với sự phát triển của các điều kiện kinh tế - xã hội, cùng với sự phát triển của xã hội nói chung.
Xã hội càng phát triển thì các quan niệm về đạo đức càng được hoàn thiện hơn, đầy đủ hơn. Đạo đức có vai trò rất lớn trong mọi xã hội, nhất là trong việc hình thành, phát triển nhân cách con người. Vai trò ấy thể hiện trong các chức năng của đạo đức là : giáo dục, chi phối, điều chỉnh hành vi của mỗi người và toàn xã hội. Thông qua việc thực hiện các chức năng ấy, đạo đức tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội và từ đó cũng ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của xã hội.
Chức năng quan trọng nhất của đạo đức chính là chức năng giáo dục. Những chuẩn mực đạo đức được tập thể và cộng đồng chấp nhận tác động vào ý thức và hành vi đạo đức của mỗi cá nhân, để mỗi cá nhân tự giác giáo dục, rèn luyện, hoàn thiện nhân cách của mình theo chuẩn mực chung của toàn xã hội. Khái niệm giáo dục đạo đức Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt chỉ có trong xã hội loài người, là nhu cầu không thể thiếu đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáo dục nảy sinh, biến đổi và phát triển cùng với sự nảy sinh, biến đổi và phát triển của xã hội.
Bản chất giáo dục là sự truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội của các thế hệ loài người. Chức năng trọng yếu của giáo dục là hình thành và phát triển nhân cách con người. Ngày nay, khái niệm giáo dục được sử dụng trong khoa học sư phạm là quá trình tác động có định hướng của chủ thể ( nhà trường, gia đình, xã hội) lên khách thể giáo dục nhằm đạt được các mục đích nhất định. Theo từ điển Tiếng Việt: “ Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” Trong nội dung giáo dục, giáo dục đạo đức có vị trí quan trọng hàng đầu.
Thậm chí giáo dục “ theo nghĩa hẹp” ( quá trình bộ phận của giáo dục theo nghĩa rộng) là công tác giáo dục chuyên biệt do nhà giáo dục tiến hành nhằm hình thành một cách có hệ thống các phẩm chất nhất định như đạo đức, phẩm chất, thế giới quan, niềm tin, lý tưởng, quan điểm, thẩm mỹ, động cơ, thái độ và những nét tính cách của nhân cách” ( xem Giáo trình giáo dục đại cương Đại học Tổng hợp, Hà nội, 1995). Như vậy, giáo dục đạo đức là cốt lõi, là hạt nhân của giáo dục. Trong đời sống hàng ngày, một người có đạo đức kém thường bị xem là người “ thiếu giáo dục”. Vậy giáo dục đạo đức là gì? Trong nền giáo dục Xô viết trước đây, MaKarenko định nghĩa: “ Giáo dục đạo đức có nghĩa là rèn luyện những phẩm chất tốt cho học sinh ( tính trung thực, thật thà, thái độ tận tâm , tinh thần trách nhiệm, ý thức kỷ luật, lòng yêu thích học tập, thái độ XHCN đối với người lao động, chủ nghĩa yêu nước ) và trên cơ sở đó uốn nắn những sai sót của chúng” [30, tr.
Dưới góc độ của giáo dục học, chúng ta có thể hiểu giáo dục đạo đức là hoạt động của chủ thể giáo dục tác động có hệ thống, có kế hoạch lên người 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được giáo dục nhằm mục đích hình thành, bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức và mà chủ thể giáo dục đặt ra. Giáo dục đạo đức có thể do các chủ thể khác nhau thực hiện. Chủ thể giáo dục có thể là gia đình, nhà trường hoặc xã hội. Tuy nhiên, trong các chủ thể nói trên, nhà trường giữ vai trò quan trọng hơn cả vì giáo dục nhà trường có vai trò hình thành những phẩm chất đạo đức cơ bản cho con người từ tuổi thiếu niên đến tuổi trưởng thành.
Việc giáo dục đạo đức của nhà trường dựa trên những chuẩn mực đạo đức đã được xã hội quy định hoặc thừa nhận. Giáo dục đạo đức chính là làm cho những nhu cầu, chuẩn mực, giá trị đạo đức của xã hội thành những nhu cầu, chuẩn mực, giá trị đạo đức của cá nhân, thành những đòi hỏi bên trong của cá nhân, thành niềm tin, thói quen của người được giáo dục, góp phần hình thành nhân cách của mỗi cá nhân. Nhiệm vụ của giáo dục đạo đức các nhà trường được thể hiện trước hết ở việc thực hiện mục tiêu giáo dục đạo đức thông qua việc thực hiện chương trình, nội dung giáo dục đạo đức. Mục tiêu cũng như nội dung giáo dục đạo đức của nhà trường xuất phát từ hình mẫu con người mà xã hội đòi hỏi và được nhà nước quy định.
Tất nhiên , điều đó làm cho cả mục tiêu và nội dung giáo dục đạo đức không tách rời lợi ích của giai cấp thống trị. Vì vậy, ở các giai đoạn lịch sử khác nhau, đều có một nội dung giáo dục đạo đức khác nhau.