Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và cơ sở lý thuyết của luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận về bảo đảm quyền công dân trong tố tụng hành chính ở Việt Nam. Chương 3: Thực trạng bảo đảm quyền công dân trong tố tụng hành chính ở Việt Nam. Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm quyền công dân trong tố tụng hành chính ở Việt Nam.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN Vấn đề quyền công dân và bảo đảm quyền công dân luôn đƣợc các tổ chức quốc tế, các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc quan tâm nghiên cứu. Trong những năm gần đây, dƣới nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, nhiều công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới vấn đề bảo đảm quyền công dân trong các lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực tố tụng hành chính. Trong Chƣơng này, tác giả phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu thông qua làm rõ phạm vi và giới hạn của các nghiên cứu đƣợc thực hiện bởi các nhà khoa học trong nƣớc, nƣớc ngoài. Theo đó, tác giả đƣa ra những đánh giá và chỉ ra những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết, đồng thời khẳng định tính cần thiết và sự đóng góp của luận án dƣới góc độ khoa học và thực tiễn.
Để phân tích, đánh giá đƣợc toàn diện các công trình nghiên cứu hiện nay liên quan đến đề tài, luận án xem xét theo các nội dung sau: 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Những nghiên cứu lý luận về bảo đảm quyền công dân trong tố tụng hành chính Quyền công dân và bảo đảm quyền công dân là một trong những nội dung quan trọng luôn đƣợc Đảng và Nhà nƣớc đặc biệt quan tâm, điều đó đƣợc thể hiện nhất quán và xuyên suốt trong các chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc trong thời gian qua. Đây là nội dung đƣợc các nhà khoa học nghiên cứu cùng với sự ra đời của các bản Hiến pháp và phát triển thành cơ sở lý luận về quyền công dân, bảo đảm quyền công dân.
Trƣớc hết cần kể đến công trình “Quyền lực nhà nước và quyền công dân” [56], tác giả Đinh Văn Mậu đã luận giải về mối quan hệ giữa Nhà nƣớc và công dân, trong đó đề cập đến nội dung quyền lực nhà nƣớc thuộc về Nhân dân nên Nhà nƣớc phải bảo đảm quyền công dân bằng chính quyền lực của mình thông qua tổ chức thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp. Tác giả đã đƣa ra quan niệm đảm bảo các quyền, tự do cá nhân; cơ chế bảo đảm quyền công dân thông qua các cơ quan nhà nƣớc và giải pháp hoàn thiện tổ chức nhà nƣớc để bảo đảm các quyền công dân. Đặc biệt, tác giả đã đề cập đến hệ thống các phƣơng thức kiểm soát bảo đảm quyền công dân, bảo đảm quyền công dân bằng quyền lực nhà nƣớc, nhƣ: giám sát của các cơ quan quyền lực nhà nƣớc (Quốc hội, Hội đồng nhân dân); thanh tra, kiểm tra của 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ thống hành chính nhà nƣớc …; Hoạt động xét xử và giám sát của TAND; Hoạt động kiểm sát bảo đảm, bảo vệ quyền công dân của VKSND. Đây là công trình nghiên cứu lý luận về quyền công dân và phƣơng thức bảo đảm quyền công dân thông qua các cơ quan nhà nƣớc, là tài liệu tham khảo hữu ích tại Chƣơng 2 luận án.
Nghiên cứu về vai trò của Hiến pháp trong việc bảo đảm quyền công dân đƣợc thể hiện ở công trình “Quyền con người, quyền công dân trong hiến pháp Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Động [27]. Đây là nghiên cứu toàn diện về quan niệm quyền con ngƣời trong các văn bản chính trị-pháp lý quốc tế, quyền công dân đƣợc ghi nhận trong các bản Hiến pháp Việt Nam và những bảo đảm của Nhà nƣớc về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội cho các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân đƣợc thực thi. Từ đó tác giả đã xác định các quan điểm và phƣơng hƣớng nâng cao vai trò của Hiến pháp trong việc bảo đảm quyền con ngƣời, quyền công dân ở Việt Nam. Đây là nghiên cứu có tính định hƣớng trong việc xác định vai trò của Hiến pháp, pháp luật trong việc bảo đảm quyền con ngƣời, quyền công dân nói chung.
Những nghiên cứu sâu về quyền công dân trong mối quan hệ với đƣờng lối của Đảng cộng sản Việt Nam, lịch sử lập hiến, quá trình xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay và đổi mới hoàn thiện hệ thống pháp luật đã đƣợc phân tích trong sách “Quyền con người, quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của tác giả Trần Ngọc Đƣờng. Tác giả đã làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về quyền công dân, mối quan hệ giữa quyền con ngƣời và quyền công dân trong Nhà nƣớc pháp quyền XHCN, cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời đó là pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế, quyền và nghĩa vụ của công dân đƣợc ghi nhận và thể chế trong Hiến pháp, các bộ luật, các đạo luật, “việc ghi nhận và bảo đảm quyền công dân trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia chính là thể hiện việc ghi nhận và bảo vệ quyền con ngƣời” [29, tr. Ngoài ra, tác giả chỉ ra cơ chế pháp lý bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ của công dân trong Nhà nƣớc pháp quyền XHCN Việt Nam thông qua các cơ quan lập pháp, hành pháp và tƣ pháp; Trong đó, cơ chế bảo đảm pháp lý thông qua hệ thống các cơ quan tƣ pháp (Tòa án, Viện kiểm sát) đƣợc thực hiện bằng các phƣơng thức xét xử, bằng hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật đối với hoạt động tƣ pháp, thực hiện quyền công tố, bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Chế định về Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân là một trong những điểm mới của Hiến pháp năm 2013, là cơ sở pháp lý cao nhất để mọi ngƣời, mỗi công dân đƣợc hƣởng, đƣợc thực hiện và đƣợc bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân của mình.
Các nghiên cứu lý luận về quyền công dân, bảo 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đảm quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 đƣợc nâng tầm phù hợp với sự phát triển của tiến trình lập hiến, lập pháp nƣớc ta. Những nghiên cứu tiêu biểu cần kể đến nhƣ sách “Quyền công dân và quyền con người của công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam: Bình luận theo Hiến pháp năm 2013” của tác giả Lê Đức Tiết [93], bài viết “Hiến pháp năm 2013 với việc thực thi các điều ước quốc tế về quyền con người ở Việt Nam” của tác giả Chu Hồng Thanh [84], các tác giả đã khái quát các quy định về quyền con ngƣời, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp năm 2013, trong đó nhấn mạnh sự tiến bộ vƣợt bậc của Hiến pháp năm 2013 trong việc ghi nhận và thực thi các công ƣớc quốc tế về quyền con ngƣời. Đặc biệt, tác giả Chu Hồng Thanh đã đề cập đến một số giải pháp bảo vệ quyền con ngƣời, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân thông qua cơ chế giám sát thực hiện quyền, tăng cƣờng vai trò giám sát xã hội của nhân dân, đề cao trách nhiệm của cơ quan công quyền phục vụ nhân dân, thúc đẩy các hoạt động tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức về quyền con ngƣời, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân cho mọi đối tƣợng (đặc biệt là cán bộ, công chức). Khi đề cập đến cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013, cũng cần kể đến một số công trình, trong đó có công trình đề cập đến “Cơ chế pháp lý bảo đảm thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân” của tác giả Nguyễn Tuấn Khanh [48]; các bài viết về “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp năm 2013 và cơ chế thực hiện thông qua các quy định về tố tụng” tác giả Nguyễn Tiến Sơn đề cập trong tại sách chuyên khảo “Quyền con người trong Hiến pháp 2013-Quan điểm mới, cách tiếp cận mới và các quy định mới” [35].
Tác giả Nguyễn Tiến Sơn đã nhấn mạnh sự cần thiết phải hoàn thiện các cơ chế tố tụng nhằm bảo đảm thực hiện quyền con ngƣời, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp năm 2013, tuy nhiên, tác giả chƣa chỉ ra đƣợc cần phải hoàn thiện pháp luật TTHC nhƣ thế nào nhằm bảo đảm quyền công dân. Cùng quan điểm với tác giả Nguyễn Tiến Sơn nhƣng phân tích rõ nét hơn cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời, quyền công dân, trong bài viết “Cơ chế bảo vệ quyền con người bằng Tòa án ở Việt Nam” của tác giả Đinh Thế Hƣng (trích sách chuyên khảo “Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người” [121], nghiên cứu làm sáng tỏ vai trò của các thể chế, thiết chế xã hội trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con ngƣời, thể hiện ở các thiết chế xã hội phản ánh ý nguyện của các tầng lớp nhân dân về bảo đảm, bảo vệ quyền con ngƣời; các thiết chế xã hội trong vai trò giám sát việc thực hiện quyền con ngƣời của các cơ quan nhà nƣớc; các thiết chế xã hội góp phần nâng cao nhận thức của con ngƣời về quyền con ngƣời, ý thức tự bảo 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vệ quyền của mọi ngƣời dân; các thiết chế xã hội tạo ra sức ép, tạo ra dƣ luận xã hội buộc Nhà nƣớc phải quan tâm đến vấn đề quyền con ngƣời, buộc phải thay đổi các chính sách, pháp luật nhằm bảo đảm, bảo vệ tốt hơn các quyền con ngƣời. Trong đó cơ chế bảo vệ đƣợc Tòa án áp dụng đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đƣợc thực hiện thông qua con đƣờng tố tụng, là một cơ chế pháp lý, cơ chế hoạt động của hệ thống Tòa án. Tác giả đã đề cập đến thực trạng tổ chức và hoạt động của Tòa án với nhiệm vụ bảo vệ quyền con ngƣời, trong đó có cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời bằng TTHC, Tòa án bảo vệ quyền con ngƣời khi có sự xâm phạm từ phía cơ quan công quyền.
Tuy nhiên, bài viết trên mới chỉ dừng lại ở mức gợi mở chứ chƣa nghiên cứu sâu về cơ chế bảo đảm quyền công dân trong TTHC.